Кері қайтпайтын сөз — Өзіңнен бас тарту

Есік алдындағы кітап

Кәрім семестрлік демалыста әке-шешесінің үйіне оралды. Жұма күнгі түскі аста, бүкіл отбасы дастарқан басына жиналғанда, ағасы одан жатақхана туралы сұрады да, жауабын естімей жатып отырғандарға қарап: «Мектеп бітірердегі математика емтиханының түні естеріңде ме?», — деді. Және Кәрімнің анасы таңғы сағат үште оянып, ұлының есігінің астынан жарық көріп, оны сабақ оқып жатыр деп ойлағанын айтып берді. Есікті ашса, ол төсегінде жатыр екен, асүйдегі қуаттағышта қалдырған телефоны қолында, құлағында құлаққап, өз тобына сыбырлап: «Тек бір раунд қана», — деп жатыр екен. Ал жерде жабық математика кітабы жатыпты.

Барлығы күлді, Кәрім де олармен бірге күлді. Сосын ағасы: «Ал мынау жалғыз тұрғысы келеді! Ол жақта оған экранды кім өшіріп берер екен?», — деп қосып қойды. Күлкі одан сайын күшейе түсті. Кәрімнің жүзінде жымиыс қатып қалды, ал саусақтарының арасында нанның шеті уатылып кетті. «Мен енді ол бала емеспін», — деп айта жаздады. Сосын жатақханада терезеден таң шапағы кіргенше ойын ойнап отырған түндері есіне түсіп, сөз тісінің артында қалды.

Кешке қарай кішкентай қарындасы кітабын көтеріп оның бөлмесіне кірді. Алақанының қырымен бетті тегістеді, қайырылған бұрышын түзеді. Есік алдында тұрып: «Бетті таңда», — деді. Кәрім кітапқа қарамады. Телефонының қараңғы экранына қарады, онда өз көздері көрініп тұрды.

Ол парақтарды дауыстап ақтара бастады. Кәрімнің иығы көтеріліп, жағы қатайды; түскі астағы күлкі әлі де құлағында жаңғырып тұрған еді. Қарындасы кішкентай орындықты оның қасына сүйреп әкелді; ол орындықтың еденге үйкелген дыбысын таныды, ол жолға шықпас бұрын бұл дыбысты жақсы көретін. Бұл жолы оны тоқтату үшін қолын орындықтың арқалығына созды. Қарындасы саусағын бірінші жолға қойып, оқи бастады.

Кәрім орындықты қатты тартып қалып, қарындасына: «Мені жайыма қалдыршы!», — деп айқайлап жіберді. Ол оқуын тоқтатты. Кітапты екі қолымен жауып, жеңімен бетін сүрткен күйі шығып кетті.

Кәрім асүйге шығып, түрегеп тұрып су ішті. Орнын ауыстырды, бірақ сөз одан бұрын аузынан шығып кеткен еді. Ол өзін ақтай бастады: ол кіргелі бері тынбады, ешкім оның шаршағанын түсінбейді. Шүмекті қажетсіз ашты да, стақан толмай жатып қайта жапты. Көрші бөлмеден қарындасының ақырын оқып жатқан дауысы жетті. Ол енді ағасына оқып бермей жатқан еді, ал Кәрім оның қасына қандай сөзбен барарын білмеді.

Бір адамның алдында сөзіңді жұтып қойып, сосын ол басқа бір адамның жүзіне атылып шыққан сәттер қаншама рет болды? Сөйлем шықпас бұрын иығың мен жағыңдағы ескертуді сезетін шығарсың. Ашу бар; бірақ оның сөзін қайда бағыттайсың және оның құнын кім төлейді?

Ашу — қарсылас емес

Ашу — табиғи, кейде тіпті пайдалы сезім. Сабырлы адам — ешқашан ашуланбайтын адам емес.

Америкалық зерттеуші Райан Мартин өз қызметін жалпы сезімдер тізіміндегі бір тармақ ретінде емес, дәл осы ашудың өзін зерттеуге арнады. Өзінің Why We Get Mad атты кітабында ол ашудың көбінесе бір елші екенін түсіндіреді¹: ол біреудің шекараны бұзғанын, әділетсіздік болғанын немесе бір қажеттілікке құрмет көрсетілмегенін саған хабарлайды.

Ашу мен сөз арасында бір минуттан аспайтын қысқа ғана уақыт бар. Күштілік — ашуланбауда емес, дәл осы минутқа иелік ете білуде. Ол айқайлаумен немесе мәселе шешілгендей сөзді ішке жұтумен қолдан шығып кетуі мүмкін.

Ұшқын басқа жерге түскенде

Психология ашудың оған себепші болмаған басқа біреуге ауысуын ығыстыру (displacement) деп атайды. Жауап қайтару қиын болған адамның алдында үндемей қалуың, сосын сөзіңнің даусыңды көтере алатын жақынырақ адамға бағытталуы мүмкін. Түскі астағы сабырлылық ашудың біткенін білдірмейді; оған өз себебіне жететін есік қажет.

Ішіңде не бар екенін дәл білу

Кәрімнен сезімі туралы сұрағанда, ол «ашулымын» деп жауап берер еді. Дұрыс жауап, бірақ толық емес.

Психолог Лиза Фельдман Барретт сезімдеріміздің қалай қалыптасатынын зерттейді. Өзінің How Emotions Are Made атты кітабында ол ашуға әр жолы бірдей ашылатын дайын файл ретінде қарамайтын түсініктемені алға тартады². Бұл түсініктемеде ми дене сезімдеріне мағына беру үшін өткен тәжірибелеріңді және айналаңда не болып жатқанын пайдаланады. Ал сөздік қорың — осы тәжірибелерді ажыратуды үйренетін құралыңның бір бөлігі. Олай болса, дәлірек сөз іздеуге бізге не кедергі?

Сөздік қоры дәлірек адам көбінесе өзін жақсырақ бақылай алады. «Ашулымын» — қоспаны бойына жинаған бір ғана сөз: бұл қорлану, жауап қайтаруға дәрменсіздік немесе құрметті жоғалтудан қорқу болуы мүмкін. Олардың әрқайсысы бір-бірінен өзгеше жауапты талап етеді.

Зерттеуші Сьюзан Дэвид өзінің Emotional Agility атты кітабында екі үлгіні сипаттайды³: «ішке бүгуші» өз сезімін шетке ысырады, ал «ұдайы күйзелуші» одан қозғалмай, ойында қайта-қайта айналдыра береді. Ол үшінші жолды ұсынады: сезіміңді нақты ата, оған қызығушылықпен қара, сосын өз құндылықтарыңа сай әрекет ет. «Қазір қорландым, бірақ соған қарамастан сөздерімді өзім таңдаймын» деген сияқты.

Жұлқып тартқаннан кейінгі сәт

Әнәс ибн Мәлик былай деп риуаят етеді: ол Пайғамбармен ﷺ бірге келе жатқан еді, ол кісінің үстінде қалың жиекті Нәжран шапаны бар болатын. Бір бәдәуи оған жетіп алып, шапанын қатты жұлқып тартты, тіпті Әнәс Пайғамбардың ﷺ мойнында шапан жиегінің ізі қалғанын көрді. Сосын бәдәуи өзіне дүние-мүлік беруді бұйыруын сұрады. Әнәс осыдан кейін не болғанын есіне алады: Пайғамбар ﷺ оған бұрылып қарады да, күлімсіреді, сосын оған бір нәрсе беруді бұйырды⁴.

Жұлқып тартқаннан кейінгі сәтке қара. Денедегі із риуаятта анық көрініп тұр, ал талап одан кейін келді. Соған қарамастан, берілген жауап жұлқудың бейнесін алған жоқ. Біз бұл екі әрекетті бір-бірінен бөлек көре аламыз.

Жауап бермес бұрын өзімізге беретін қысқа мұрсат — жағдай туралы айту құқығыңды сақтай отырып, жауап беру тәсілін таңдау мүмкіндігі. Әнәс жауаптың сипатын былай аяқтайды: «Сонда ол кісіге бұрылып қарады да, күлімсіреді, сосын оған бір нәрсе беруді бұйырды» (Бұхари 3149).

Сезімдер ғайып болғанда, қайда барады?

Психолог Джеймс Гросс тәжірибе жүргізді⁵: еріктілерге қол кесу бейнеленген жағымсыз бейнероликті көрсетті. Бір топтан өз бет-әлпетін жасыруды, екіншісінен толқуды азайтатын бейтарап көзқараспен қарауды сұрады, ал үшінші топқа әдеттегідей тамашалауға мүмкіндік берді.

Бет-әлпетін жасырғандар әдеттегі көру тобына қарағанда азырақ жиіркеніш сезінген жоқ, бірақ сезімін азырақ білдірді. Сезімнің өзі басылмаған күйі, сырттан сабырлырақ көрінді.

Ең таңғаларлығы, бет-әлпетті жасыру вегетативті жүйке жүйесінің белсенділігінің артуымен қатар жүрді. Демек, ішке бүгу — сезінуді тоқтату емес, оны жасыруға жұмсалған күш-жігер, және оның физиологиялық құны бар.

Ал көріністі қайта бағалағандарда әдеттегі топпен салыстырғанда физиологиялық қоздыру күшеймеген күйі нақты жиіркеніш сезімі төмендеді. Өз өміріңде де жағдайға алғашқы қатал үкімнен басқа мүмкіндік ашатын өзгеше оқылымды ізде.

Кейінірек зерттеуші Оливер Джонмен бірге Гросс күнделікті өмірдегі сезімдерді реттеуді зерттеді⁶. Сезімдерді білдіруді жасыруға дағдылану өмірге деген қанағаттанудың төмендеуімен және әлеуметтік байланыстардың әлсіреуімен байланысты болды. Бұл байланыс тек ішке бүгудің ғана себеп екенін дәлелдемейді, бірақ сені бір сұрақ туралы ойлануға шақырады: айналаңдағыларды қорғаймын деп ойлаған үнсіздігің оларды саған шынымен жақындата ма?

Ішке бүгудің өзі сені мазалаған нәрсеге есік ашып бермейді, ал бұрқ ету сөзіңді оған қатысы жоқ адамға бағыттауы мүмкін. Үндемей қалу да, айқайлау да жеткіліксіз. Саған үшінші жол қажет.

Жауапты ұстау мағынасында былай делінген: «Күшті адам күресте жеңген емес, ашуланған кезде өзін ұстай білген адам» (Бұхари 6114)⁷.

Саған сол минуттың өзінде жасалатын қадамдар және сезім кейінірек шығатын есік қажет. Бұл мұрсатты берілу емес, бітім деп ата.

Қысқа бітім және дұрыс есік

Қашан қолданасың: ашуды сезініп, жауап беру алдында тұрғанда немесе оны басқа біреуге төгіп жатқаныңды байқағанда. Ұзақтығы: ұсынылатын он минуттық мұрсат, сосын басылғаннан кейін жағдайдың иесімен сөйлесу уақыты.

Ішіңдегіні нақты ата: «Ашулымын» немесе «бәрі жақсы» деп шектелме. Бір ғана сөйлем жаз: «... болғанда ... сезіндім». Бұл ашудың ішінде не бар: қорлау ма, жауап қайтара алмау ма, әлде қорқыныш па? Нақты атау сезімнің екпінін бәсеңдетуі мүмкін.
Денеңнің қалыбын дереу өзгерт: егер тұрсаң, отыр. Егер ашу әлі де күшейіп жатса, жат немесе сол орыннан бірнеше қадам алысырақ жүр.
Сезімді емес, сөзді кейінге қалдыр: ашулануға құқығың бар, көңіл-күйге берілген кезде жауап қайтармас бұрын өзіңе уақыт бер. Кез келген хабарламадан, сөйлемнен немесе шешімнен бұрын өзіңе он минут мұрсат бер.
Көлемді себептен ажырат: көзіңе түскен бірінші адамға ашуыңды төкпес бұрын сұра: мұның бәрі шынымен осы кішкентай жағдайдан ба? Бұған негізінен кім себеп болды? Кіші інің, досың немесе бірге оқитын серігің басқа біреу жазған шотты төлеуге лайық емес.
Сезімге оның дұрыс есігін аш: қайта бағалау өз құқығыңнан бас тарту дегенді білдірмейді. «Істі күрделендірудің қажеті жоқ» немесе «енді ештеңе өзгермейді» деудің орнына мынаны байқап көр: «Бұл мені ренжітті, және оның өз орны кейінірек келеді: сабырлы уақытта иесімен сөйлесемін, мұны жазып қоямын немесе басқаша күнді жоспарлаймын».

Егер сүрінсең: ашуың жеткен адамнан ашық кешірім сұрап, түзету есігін аш.

Егер сезімге беріліп біреуді ренжітсең, ашық кешірім сұра: «Саған айқайлап қателестім. Басқа нәрсеге ренжіп тұрған едім, бірақ бұл істегенімді ақтамайды. Келтірген зардапты түзетуге тырысамын».

Келесі түскі ас

Таңертең Кәрім асүйдің есігі алдында тоқтады, ал қарындасы табақшасындағы қиқымдарды жинап жатқан еді. Кәрім: «Ренжіп тұрған едім…», — деп бастады. Қарындасы көзін оған тіктеді. Ол кідіріп қалды; сөйлемде кінәні қайтадан қарындасына артатын жолды естіп қалды.

Ол түзету есігін есіне алып: «Саған айқайлап қателестім. Менің ашуым сенің кінәң емес еді», — деді. Арғы есіктің алдында әкесі тұрған болатын. Екеуіне қарады да, бұрылып, үнсіз кетіп қалды.

Қарындасы кітапты бірден ашқан жоқ. «Кеше ұзын бетті таңдап едім», — деді. Кәрім оның қасына отырды: «Екіге бөліп оқимыз». Қарындасы бірінші жолды оқып, бір сөзге келгенде мүдірді. Кәрім күтті.

Келесі жұма күнгі түскі аста ағасы тағы да таңғы сағат үштегі әңгімені қайталады. Кәрім құлағының қызғанын сезді және сезімін нақты атады: бәрінің алдында қорлану. Аузынан сөз шықпас бұрын рұқсат сұрап асүйге шықты да, сонда он минут отырды. Ағасы көлігіне қарай шыққанда, ол қатар жүріп: «Сол түнгі оқиға мені бәрінің алдында ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Өтінемін, оны қайталамаңыз», — деді. Ағасы: «Жай әзіл ғой», — деді. Кәрім: «Білемін. Бірақ оны енді естігім келмейді», — деді. Ағасы бір сәт үндемей қалды да, сосын: «Қалауың білсін», — деді. Ал кешке қарындасы кітабын Кәрімнің тізесіне қойды: «Бетті таңда». Бұл жолы ол кітапқа қарап, бетті таңдады да, кішкентай орындықты қарындасына жақындатып берді.

Қашан көмек сұрайсың?

Жоғарыда айтылғандар ара-тұра келіп-кететін ашуға көмектеседі. Бірақ үйде айқайлау немесе өзін ұстай алмау жиі қайталанса, не болмаса үйіңдегілерден біреу сенен қорықса, бұл кітаптағы бір тарау түзей алатын шектен шығып кетеді. Маманнан көмек сұра; қайталанатын ашудың белгілі емі бар және көмек сұрау жаман адам екеніңді мойындау емес, жақсы көретін адамдарыңды және өзіңді қорғау болып табылады. Егер өз үйіңде қорқып жүрген сен болсаң, сен де көмек сұра; мұны жалғыз өзің көтеруге міндетті емессің.

Ашуыңның құнын кім төлейді?

Асықпай жауап бер, ойлан:

Оған ең аз кінәлі бола тұра, ашуыңды басқалардан көбірек көтеретін адам кім?
Егер сағатты соңғы рет даусың көтерілгеннен он минут бұрынғы уақытқа кері шегерсең, сені не мазалап тұрған еді және оны ешкімге неге айтпап едің?

Сол күні кешке Лина әпкесінің үйінің алдында көлігінен түспес бұрын, телефонына бір электронды хат туралы хабарлама келді. Кілтті жанындағы орындыққа қойды да, апталап күткеннен кейін келген хатты ашты.