Истеъфо аз худ
Ин бобро чунон хонед, ки китоб мехонанд: саҳифаҳо вараққардон мешаванд ва ҷои шумо нигоҳ дошта мешавад.Ин бобро дар китоб кушоед

Боби даҳум

Калимае, ки барнамегардад

Чӣ тавр худро нигоҳ дорӣ, қабл аз он ки чизи ҷуброннопазирро аз даст диҳӣ?

Тақрибан 8 дақиқа мутолиа

Китоб назди дар

Карим дар таътили нимсола ба хонаи волидонаш баргашт. Ва дар хӯроки нисфирӯзии рӯзи ҷумъа, дар ҳоле ки тамоми оила сари миз буданд, амакаш дар бораи хобгоҳ пурсид, сипас пеш аз шунидани ҷавоб ба сӯи нишастагон рӯ овард: «Оё шаби имтиҳони риёзиро дар синфи охир ба ёд доред?». Ва нақл кард, ки модари Карим соати сеи шаб бедор шуда, рӯшноиро зери дари писараш дид ва гумон кард, ки дарс мехонад. Дарро боз кард ва ӯро дар бистараш ёфт, бо телефоне, ки рӯи барқгирии ошхона гузошта буд дар дасташ ва гӯшакҳо дар гӯшҳояш, ки ба тимаш пичиррос мезад: «Танҳо як давр». Ва китоби риёзӣ баста рӯи замин буд.

Ҳама хандиданд, ва Карим ҳам бо онҳо хандид. Сипас амакаш илова кард: «Ва ин ҳамон касест, ки мехост танҳо зиндагӣ кунад! Он ҷо кӣ экранро барояш хомӯш мекунад?». Хандаҳо баланд шуд. Табассум дар чеҳраи Карим монд, ва канори нон миёни ангуштонаш шикаст. Наздик буд бигӯяд: «Ман дигар он бача нестам». Сипас шабҳои хобгоҳро ба ёд овард, ки дар онҳо сари бозӣ то ворид шудани рӯшноӣ аз тиреза бедорхобӣ кашида буд, пас калима паси дандонҳояш монд.

Шомгоҳон хоҳари хурдиаш китобашро ба ҳуҷраи ӯ овард. Саҳифаро бо канори кафи дасташ рост кард ва кунҷи қатшударо кушод. Назди дар истод ва гуфт: «Саҳифаро интихоб кун». Ба китоб нигоҳ накард. Ба экрани торики телефонаш нигарист, ва дар он чашмонаш намудор шуданд.

Бо садои баланд ба варақ задани саҳифаҳо шурӯъ кард. Китфаш боло рафт ва манаҳаш сахт шуд; хандаи хӯроки нисфирӯзӣ ҳанӯз дар гӯшҳояш буд. Хоҳараш курсии хурдро ба канори ӯ кашид; садои соиши онро бо замин мешинохт ва пеш аз сафараш онро дӯст медошт. Ин дафъа дасташро ба пушти курсӣ дароз кард, то онро боздорад. Хоҳараш ангушташро рӯи сатри аввал гузошт ва ба хондан шурӯъ кард.

Карим курсиро бо шиддат кашид ва ба рӯи хоҳараш фарёд зад: «Маро танҳо бигзор!». Аз хондан бозистод. Китобро бо ду даст баст ва дар ҳоле ки рухсораашро бо остинаш пок мекард, рафт.

Ба ошхона баромад ва истода об нӯшид. Ӯ маконро иваз кард, аммо ҷумла пеш аз ӯ берун омад. Ба сафед кардани он шурӯъ кард: аз вақти даромаданаш ин тамом намешуд ва ҳеҷ кас нафаҳмид, ки ӯ хаста аст. Кӯзаи обро бе зарурат кушод, сипас қабл аз пур шудани пиёла онро баст. Аз ҳуҷраи ҳамсоя садои хоҳараш омад, ки оҳиста мехонд. Барои ӯ намехонд, ва Карим калимае наёфт, ки бо он назди ӯ дарояд.

Чанд бор пеши як шахс суханеро фурӯ бурдӣ ва сипас ба рӯи шахси дигар берун омад? Шояд огоҳиро дар китфу манаҳат пеш аз шунидани ҷумла бишнавӣ. Хашм ҳозир аст; аммо суханашро дар куҷо хоҳӣ гузошт ва кӣ баҳои онро хоҳад дод?

Хашм душман нест

Хашм эҳсоси табиӣ ва баъзан муфид аст. Шахси ором касе нест, ки ҳаргиз хашмгин намешавад.

Пажӯҳишгари амрикоӣ Райан Мартин умри худро ба омӯзиши худи хашм, на чун банди як рӯйхати эҳсосоти умумӣ, бахшид. Дар китоби худ Why We Get Mad1 шарҳ медиҳад, ки хашм аксар вақт паёмрасон аст: ба ту хабар медиҳад, ки касе аз ҳад гузаштааст, ё беадолатие рух додааст, ё ниёзе эҳтиром нашудааст.

Миёни хашм ва калима равзанаест, ки шояд аз як дақиқа бештар набошад. Қудрат дар он нест, ки хашмгин нашавӣ, балки дар он аст, ки соҳиби он як дақиқа бошӣ. Ва шояд он бо фарёд задан, ё бо фурӯ бурдани сухан гӯё кор тамом шудааст, аз дастат биравад.

Вақте шарора ба ҷойи дигар меравад

Равоншиносӣ интиқоли хашмро ба ғайри соҳибаш ҷойивазкунӣ (displacement) меномад. Шояд пеши касе, ки посух додан ба ӯ бароят душвор аст, хомӯш монӣ, сипас сухан назди шахси наздиктаре, ки метавонӣ садоятро ба сари ӯ баланд кунӣ, берун ояд. Оромии хӯроки нисфирӯзӣ ба маънои поёни хашм нест; он ба даре ниёз дорад, ки ба сабабаш бирасад.

Ин ки дақиқан бидонӣ дар дарунат чист

Агар аз Карим дар бораи эҳсосаш мепурсиданд, мегуфт: хашмгин. Ҷавоби дуруст, аммо нопурра.

Равоншинос Лиза Фелдман Барретт меомӯзад, ки чӣ гуна эҳсосоти мо сохта мешаванд. Дар китоби худ How Emotions Are Made2 тафсиреро пешниҳод мекунад, ки бо хашм чун парвандаи омодае, ки ҳар бор бо ҳамон тарз боз мешавад, рафтор намекунад. Дар ин тафсир, мағз таҷрибаҳои гузаштаи ту ва он чиро дар атрофат мегузарад истифода мебарад, то ба эҳсосоти ҷисм маъно бахшад. Ва луғати ту ҷузъе аз он чизест, ки бо он фарқ кардани ин таҷрибаҳоро меомӯзӣ. Пас чӣ чиз моро аз ҷустуҷӯи калимаи дақиқтар бозмедорад?

Касе, ки луғати дақиқтар дорад, аксаран назорати бештар дорад. «Хашмгин» як калимаест, ки омехтаеро дар бар мегирад: шояд таҳқир, ё оҷизӣ аз ҷавоб додан, ё тарс аз гум кардани эҳтиром бошад. Ва ҳар кадоме аз онҳо ба вокуниши мутафовите ниёз дорад.

Пажӯҳишгар Сюзан Дэвид дар китоби худ Emotional Agility ду намудро тавсиф мекунад3: «Фурӯбаранда» эҳсосашро ба як тараф меронад, ва «хоянда» онро дар сараш бе ҳаракат аз он дубора ба кор меандозад. Ва роҳи сеюмеро пешниҳод менамояд: ин ки эҳсосатро дақиқ номбар кунӣ, бо кунҷковӣ ба он бинигарӣ, сипас мувофиқи арзишҳоят амал кунӣ. Мисли ин ки бигӯӣ: «Ман ҳоло таҳқир шудаам, ва бо вуҷуди ин суханонамро интихоб хоҳам кард».

Пас аз кашидан

Анас ибни Молик ривоят мекунад, ки бо Паёмбар ﷺ роҳ мерафт, ва бар тани ӯ ҷомаи наҷронии ҳошияаш дағал буд. Як аъробӣ ба ӯ расид ва ҷомаро чунон сахт кашид, ки Анас асари ҳошияи ҷомаро дар гардани Паёмбар ﷺ дид. Сипас аъробӣ талаб кард, ки амр кунад ба ӯ мол диҳанд. Анас он чиро пас аз он рух дод ёдовар мешавад: Паёмбар ﷺ ба сӯи ӯ рӯ овард, хандид ва сипас амр кард, ки ба ӯ бахшише диҳанд4.

Ва ба он чи пас аз кашидан рух дод, бингар. Асари ҷисмонӣ дар ривоят ошкор аст ва талаб пас аз он омад. Ва бо вуҷуди ин вокуниш шакли худи ҳамон кашиданро нагирифт. Мо метавонем ин ду амалро ҷудогона бубинем.

Мӯҳлати кӯтоҳе, ки пеш аз посух ба худ медиҳем, фурсатест барои интихоби вокуниш, дар ҳоле ки ҳаққи ту барои сухан гуфтан дар бораи худи вазъият боқӣ мемонад. Ва Анас тавсифи вокунишро чунин ба поён мебарад: «Пас ба сӯи ӯ рӯ овард, хандид ва сипас амр кард, ки ба ӯ бахшише диҳанд» (Бухорӣ 3149).

Вақте эҳсосот нопадид мешаванд, ба куҷо мераванд?

Пажӯҳишгари равоншиносӣ Ҷеймс Гросс озмоише анҷом дод5: ба ихтиёриён навори ногувореро аз буридани даст намоиш дод. Аз як гурӯҳ хоҳиш кард, ки ифодаи чеҳраи худро пинҳон кунанд, аз дигаре хост, ки бо мавқеи бетарафонае, ки ҳаяҷонашонро кам мекунад ба навор бингаранд, ва сеюмиро гузошт, ки онро чун маъмул тамошо кунанд.

Касе, ки ифодаи худро пинҳон кард, нафрати камтаре нисбат ба гурӯҳи тамошои одӣ эҳсос накард, аммо ифодаи камтаре аз эҳсосаш нишон дод. Аз берун оромтар ба назар мерасид, бе он ки худи эҳсос ором шавад.

Ва аҷибтар ин ки пинҳон кардани ифода бо фаъолияти бештар дар системаи асаби симпатикӣ ҳамроҳ буд. Пас фурӯхӯрӣ бозистодан аз эҳсос нест, балки заҳмате барои пинҳон кардани он аст ва хароҷоти физиологӣ дорад.

Аммо касе, ки саҳнаро аз нав арзёбӣ кард, нафрати воқеии ӯ бидуни афзоиши барангехтагии физиологӣ дар муқоиса бо гурӯҳи тамошои одӣ коҳиш ёфт. Ва дар зиндагии худ дар пайи хониши дигаре аз вазъият бош, ки эҳтимоле ҷуз ҳукми сахти аввалияро боз намояд.

Баъдан, ҳамроҳ бо пажӯҳишгар Оливер Ҷон, Гросс танзими эҳсосотро дар ҳаёти рӯзмарра омӯхт6. Одат ба пинҳон кардани ифодаи эҳсосот бо ризояти камтар аз зиндагӣ ва робитаҳои заифтари иҷтимоӣ иртибот дошт. Пайванде, ки собит намекунад, ки танҳо фурӯхӯрӣ сабаб аст, аммо туро ба як савол даъват менамояд: оё хомӯшие, ки гумон мекунӣ муҳофизати атрофиёнат аст, воқеан онҳоро ба ту наздик месозад?

Фурӯхӯрӣ ба танҳоӣ дареро ба он чи туро нороҳат кард боз намекунад, ва инфиҷор шояд суханатро ба сӯи ғайри соҳибаш равона созад. Пас хомӯш мондан кофӣ нест, ва фарёд задан ҳам кофӣ нест. Ту ба роҳи сеюм ниёз дорӣ.

Ва дар маънои назорати вокуниш: «Паҳлавон касе нест, ки дигаронро ба замин занад; балки паҳлавон касест, ки ҳангоми хашм молики нафси худ бошад» (Бухорӣ 6114)7.

Ту ба қадамҳое дар худи ҳамон дақиқа ва ба даре, ки эҳсос баъдан аз он берун ояд, ниёз дорӣ. Ин мӯҳлатро оташбас бином, на таслимшавӣ.

Оташбаси кӯтоҳ ва дари дуруст

Кай истифода бояд бурд: вақте хашмро эҳсос мекунӣ ва наздикӣ посух диҳӣ, ё пай мебарӣ, ки онро ба сари каси дигар мерезӣ. Муддат: мӯҳлати даҳдақиқагии пешниҳодшуда, сипас вақте барои суҳбат бо соҳиби вазъият вақте ором шудӣ.

  1. Он чиро дар дарунат ҳаст дақиқ номбар кун: танҳо бо «ман хашмгинам» ё «ман хубам» қаноат макун. Як ҷумла бинавис: «Эҳсоси … кардам, вақте ки …». Дар ин хашм чӣ ҳаст: таҳқир, ё оҷизӣ аз ҷавоб, ё тарс? Номгузории дақиқ шояд эҳсосро аз шӯришаш фурӯ шинонад.
  2. Вазъи ҷисматро фавран иваз кун: агар истодаӣ бишин. Ва агар хашм ҳанӯз шиддат мегирад, бихоб, ё чанд қадам дур аз он ҷой роҳ рав.
  3. Калимаро ба таъхир андоз, на эҳсосро: ту ҳақ дорӣ хашмгин шавӣ, ва пеш аз он ки дар ҳоли ҳаяҷон посух диҳӣ ба худ вақт деҳ. Қабл аз ҳар паём, ҷумла ё қарор ба худ даҳ дақиқа мӯҳлат бидеҳ.
  4. Андозаро аз сабаб ҷудо кун: пеш аз он ки хашмро ба сари аввалин касе, ки мебинӣ бирезӣ, бипурс: оё ин ҳама ба сабаби ин вазъияти кӯчак аст? Ва кӣ воқеан сабаби он шуд? Бародари хурдиат, ё дӯстат, ё ҳамдарсат сазовори ҳисобварақае, ки дигаре навиштааст, нестанд.
  5. Барои эҳсос дари дурусташро боз кун: бозарзёбӣ ба маънои гузашт аз ҳаққат нест. Ба ҷойи «ҳоҷат ба мураккаб кардани корҳо нест» ё «ҳоло чизе тағйир намекунад», биозмой: «Ин маро озор дод ва барои он баъдан ҷой ҳаст: бо соҳибаш дар вақти ором суҳбат мекунам, ё онро менависам, ё барои рӯзи дигаре нақша мекашам.»

Агар афтодӣ: дари ислоҳро бо узрхоҳии ошкор ба касе, ки хашмат ба ӯ расид, боз кун.

Агар бо ҳаяҷони худ ба касе зарар расондӣ, ошкоро узр бипурс: «Хато кардам, вақте ба рӯи ту фарёд задам. Аз чизи дигаре нороҳат будам ва ин он чиро кардам сафед намекунад. Кӯшиш мекунам асарашро ислоҳ намоям.»

Хӯроки нисфирӯзии баъдӣ

Субҳгоҳ Карим назди дари ошхона истод, ва хоҳараш резаҳои нонро дар табақаш ҷамъ мекард. Шурӯъ кард: «Ман нороҳат будам…». Чашмонашро ба сӯи ӯ бардошт. Бозистод; дар ин ҷумла роҳеро шунид, ки маломатро ба сӯи ӯ бармегардонад.

Дари ислоҳро ба ёд овард ва гуфт: «Хато кардам, вақте ба рӯи ту фарёд задам. Хашми ман гуноҳи ту набуд». Назди дари дигар падараш истода буд. Ба ҳар дуи онҳо нигарист, сипас тоб хӯрд ва бе ҳарфе рафт.

Хоҳараш китобро фавран боз накард. Гуфт: «Дирӯз саҳифаи дарозеро интихоб кардам». Карим дар канораш нишаст: «Онро ду бор мехонем». Сатри аввалро хонд ва дар калимае банд шуд. Интизор шуд.

Дар хӯроки нисфирӯзии ҷумъаи баъдӣ амакаш қиссаи соати сеи шабро такрор кард. Карим гармиро дар гӯшҳояш эҳсос кард ва он чиро эҳсос мекард номбар намуд: таҳқир пеши ҳама. Қабл аз он ки сухан берун ояд, ба сӯи ошхона иҷозат пурсид ва даҳ дақиқа он ҷо нишаст. Ва чун амакаш ба сӯи мошинаш баромад, бо ӯ роҳ рафт ва гуфт: «Қиссаи он шаб маро пеши ҳама хиҷолат медиҳад. Хоҳиш мекунам, онро такрор накунед». Амакаш гуфт: «Шӯхӣ буд». Карим гуфт: «Медонам. Ва дигар онро намехоҳам». Амакаш лаҳзае хомӯш монд, сипас гуфт: «Чӣ тавре ки хоҳӣ». Ва бегоҳӣ хоҳараш китобашро рӯи зонуи ӯ гузошт: «Саҳифаро интихоб кун». Ин дафъа ба китоб нигарист, саҳифаеро интихоб намуд ва курсии хурдро ба ӯ наздик кард.

Кӣ баҳои хашми туро мепардозад?

Зуд ҷавоб мадеҳ ва вақт бигир:

  1. Кадом шахсест, ки беш аз дигарон хашми туро таҳаммул мекунад, дар ҳоле ки камтарин гуноҳро дар он дорад?
  2. Агар соатро даҳ дақиқа ба қабл аз охирин боре, ки садоят баланд шуд бармегардондӣ, чӣ чизе туро озор медод, ки ба касе нагуфта будӣ?

Ва дар ҳамон бегоҳӣ, қабл аз он ки Лина аз мошинаш пеши хонаи хоҳараш фарояд, телефонаш бо огаҳиномаи як имейл равшан шуд. Калидашро рӯи курсии ҳамсоя гузошт ва паёмеро, ки пас аз ҳафтаҳои интизорӣ омада буд, боз кард.

Сарчашмаҳо (7)
  1. 1Martin, R. (2021). Why We Get Mad: How to Use Your Anger for Positive Change. Watkins.
  2. 2Barrett, L. F. (2017). How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt.
  3. 3David, S. (2016). Emotional Agility: Get Unstuck, Embrace Change, and Thrive in Work and Life. Avery.
  4. 4Бухорӣ, Саҳеҳ, ҳадиси 3149; аз Анас ибни Молик, кашидани ҷома аз ҷониби аъробӣ ва сипас бахшиш. Саҳеҳ. Матни ҳадис.
  5. 5Gross, J. J. (1998). Antecedent- and response-focused emotion regulation: Divergent consequences for experience, expression, and physiology. Journal of Personality and Social Psychology, 74(1), 224–237.
  6. 6Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes: Implications for affect, relationships, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 85(2), 348–362.
  7. 7Бухорӣ, Саҳеҳ, ҳадиси 6114; аз Абуҳурайра, молики худ будан ҳангоми хашм. Саҳеҳ. Матни ҳадис.