Çêtir ji Qiral Louis

Kursiyek li Ber Pencereyê

Roja ku Lina di karê sêwirandinê de hat pejirandin, piştî bi salan di hesabdariyê de, telefonî her kesê ku nas dikir kir ji bilî yekî. Navê wî di serê tomara banga wê de bû, ji ber ku ew di her xirabûnekê de telefonî wê dikir, lê wê tiliya xwe lê neda. Mêrê wê jê pirsî: “Bavê te?”. Got: “Di demeke nêzîk de”. Û wê şevê soz da xwe ku her êvar bîst deqeyan ji bo sêwirandineke tenê ya xwe veqetîne, ku kes ji wê nexwaze.

Di sibeha xwe ya yekem de li ser karê nû, wê saeta zengilê du saetan berî dema xwe saz kir. Kursiya wê li ber pencereyê bû, û ronahî berî saet dehê diket ser kaxiza wê. Pênûsên xwe li gor dirêjiyê rêz kirin, wekî ku li ser maseya malê rêz dikir, û roj derbas bû bêyî ku li saetê binêre. Êvarê pelê sêwirandina xwe vekir, û ji bîst deqeyan bêtir derbas kir bêyî ku ferq bike, ew a ku tu hejmar ji destê wê dernediket.

Piştî du hefteyan kursî bû tenê kursiyek. Dihate wir, komputerê vedikir, û çavên xwe ber bi pencereyê ve hilnedida. Û ne tenê kursî bû tiştekî asayî: di hefteyên dawî de saeta roja şemiyê ya li cem bavê wê, ku deh deqeyan dûrî wê dima, bû çil deqe, paşê bîst û pênc, paşê deh deqe, bi qasî riya çûyînê. Û çîroka karê wî yê yekem, ku çend meh berê bi gotina “Şemiya bê” qut kiribû, hêj li benda şemiyeke dirêjtir bû. Li malê jî pelê sêwirandina wê deh şevan girtî ma. Mêrê wê jê pirsî: “Ma tu venakî?”. Got: “Tiştekî hêja nîne”. Paşê ferq kir ka çi gotiye, ew a ku di karekî de bû ku ji zanîngehê ve li bendê mabû.

Dibe ku tu bigihîjî tiştê ku li bendê bûyî, paşê piştî çend hefteyan bipirsî ka şahî bi ku ve çû. Ma ew tişt winda bû, an ji qada bala te derket? Westandina rastîn hêjayî vekolînê ye, lê lîsteya kêmasiyan bi tena serê xwe ji te re nabêje ka tu îro dikarî çi bi kar bînî da ku sozekê biparêzî.

Mebesta me ne ew e ku desthilata te ji ya Louis XIV, qiralê Fransayê firehtir e. Mebesta me ew e ku di roja te de, gava ev tişt ji bo te hebin, saxlemî, rehetî û ewlehiyeke wisa heye ku wî bi hemû milkê xwe ve jî ew tune bû.

Louis XIV ji jina xwe Maria Theresa şeş zarok anîn dinyayê, lê ji wan tenê yê herî mezin gihîşt temenê mezinbûnê¹. Di sala 1685an de ji ber komplîkasyonên kêşana diranan êş kişand², û jiyana wî bi gangrenê bi dawî bû ku bijîşkên wî nekarîn çareser bikin³. Pereyan nekariya tiştê ku serdema wî hêj nas nekiribû jê re bikire.

Û li Fransayê di navbera salên 1750 û 1780an de, piştî serdema wî, rêjeya mirina zarokan a berî pazdeh saliyê li gorî “Cîhana Me Di Daneyan De” (Our World in Data) gihîşt nêzîkî 45%⁴. Û yê ku îro xizmetên tibî û ewlehî jê re peyda dibin dibe ku ji wan bêhay bimîne.

Pirtûka “The Rational Optimist” xizmetên qiral bi tiştên ku digihîjin kesekî hemdem re berawird dike⁵. Bêyî ku xwediyê qesrekê bî, tu sûdê ji keda kesên ku te qet nedîtine werdigirî. Dîtina tiştê ku bûye adet dihêle ku wêneyê kêmasiyê hemû çarçoveyê dagir neke.

Xêza ku Bi Te Re Tevdigere

Ev beşek e ji tiştê ku jê re adaptasyona hedonîk tê gotin: bandora bûyereke ku bala me dagirtibû kêm dibe, û dikeve nava asta asayî ya ku em tiştê piştî wê pê dipîvin. Lê nirxandina Diener, Lucas û Scollon balê dikişîne ku mirov di adaptasyona xwe de ji hev cuda ne, û xêza bingehîn bixwe jî dikare biguhere⁶.

Di beşa 13 de berawirdkirin pêşiya te digire, û li vir adet pêşiya te digire. Dibe ku ev yek sozekê paşve bixe ku xwediyê wê dikare niha pê dest pê bike, di heman demê de ku li benda jiyaneke din e. Deqeyên berdest û ciyê aram cihê tiştê kêm nagirin, lê dikevin nava hesabê tiştê ku tu dikarî bikî.

Tiştê ku Ji Çarçoveyê Winda Dibe

Di modela gerdûnî ya standard a encamên Planck ên sala 2018an de, madeya asayî nêzîkî 5% ji giştiya made û enerjiyê pêk tîne; ya mayî madeya tarî û enerjiya tarî ye ku em ji bandora wan wan nas dikin⁷. Tiştê ku di destê me de ye jî wisa ye: çav hemûyî nabîne, lê em ji bandora wê fehm dikin. Kursiya Linayê ya li ber pencereyê winda nebû gava ku wê dev ji dîtina wê berda.

Wê şevê, piştî ku got “Tiştekî hêja nîne”, Linayê lênûska ku piştî şîvê rêzikek li ser tiştê herî xweşik ê roja xwe tê de dinivîsand vekir. Çar rêzikên dawî hemû heman tişt digotin: “Rojeke asayî”. Li binê wan nivîsand: “Ez ji bo karê xwe yê nû spasdar im”. Du caran hevok xwend. Rast bû, lê tiştek di wê de nelirzand. Lênûsk ber bi mêrê xwe ve zivirand û got: “Min nivîsand, û tiştek neguherî”. Paşê ew girt, û pelê sêwirandinê venekir.

Dîtina tiştê ku dikaribû neqewimiya

Koo, Algoe, Wilson û Gilbert “derxistina hişî” ceribandin: fikirîna li ser wê yekê ku bûyereke erênî dikaribû qet rû neda, li şûna ku mirov tenê qewimîna wê bi bîr bîne. Di ceribandinên wan de, vê yekê alîkariya baştirkirina hestên erênî kir⁸. Ji bo Linayê, pirs dikare ji dewreyeke ku hema mabû jê biçûya dest pê bike, paşê vegere ser fersendekê ku niha di destê wê de ye. Pêdivî bi xeyalkirina karesatekê nîne.

Û li pey wê spasdariya diyarkirî tê: navlêkirina hûrgiliyekê, ne nivîsandina sernavekî giştî wekî “karê min”. Di ceribandinên Emmons û McCullough de, hin nîşaneyên başbûnê li cem komên ku tiştê qîmet didinê nivîsandin pêş ketin⁹.

Şeva din nenivîsand “spasdar”. Nivîsand: “Heke min navê xwe li dewreyê qeyd nekira…”. Paşê dewam kir wekî ku hesabekî temam dike: bê dewre pelê xebatan tune ye, bê pelê xebatan hevdîtin tune ye, û bê hevdîtin kar tune ye. Wê wekî hesabdar bimaba, û hevoka kevin pê re ji telefonê derbasî telefonê dibû: “Gava kar aram bibin, ez ê dest bi dewreya sêwirandinê bikim”.

Paşê vegeriya ser tiştê ku niha di destê wê de ye, û nenivîsand “karê min”. Hûrgiliyek tenê nivîsand: kursiya li ber pencereyê, û ronahiya ku berî saet dehê diket ser kaxiza wê. Mêrê wê ji ser milê wê ve rêzik xwend û got: “Kursî?”. Got: “Kursiyek ku ji zanîngehê ve li bendê bûm”. Paşê pelê sêwirandinê yê ku deh şevan girtibû vekir, saeta telefonê li ser bîst deqeyan saz kir, û xebitî heta ku zengil lêda.

Piştî hefteyekê li ser kar dereng ma, û berî ku pelê veke xew pê ket. Êvara din vegeriya ser rêzika “Heke tu ketî”, û hûrgiliyek tenê nivîsand: yekem sêwirandina wê ku şîrketê ji mişteriyekî re şandibû. Paşê saetê bîst deqeyên din saz kir. Û serê sibehê berî ku komputerê veke, çavên xwe ber bi pencereyê ve hildan.

Mirov dikare amûrê bi vî rengî bi bîr bîne: “Tiştê tu ji milkê xwe dibînî − tiştê tu li kesên din çavnebariyê pê dikî”. Bibîranînek ji bo balê, ne hevkêşeyeke zanistî ji bo bextewariyê. Navê tiştê di destê te de ye lê bike, paşê pê sozekê biparêze. Ev ji bendemayîna qesrekê nêzîktirî te ye.

Êvara pêncşemê, Karim li ber mala bavê xwe ji otobusê peya bû. Ronahiya li ber derî pêketî bû wekî ku bavê wî her şev dihêle, û berî ku otobus li pey wî dûr bikeve ew gihîşt ber derî.