Min ew mîrat girt, ne ku min hilbijart

Di şevek ji dawiya payîzê de, Karim li ber maseya xwe ya li wargehê rûnişt da ku rêzikên ku ji malê bi xwe re anîne ji hev cuda bike: kîjan yên wî ne, û kîjan tenê yên bavê wî ne.

Kûşoyê vekir, û zerfê bavê xwe ji dema ku danîbû wir cara yekem derxist. Di destê xwe de zivirand; dibe ku tê de rêzikên din jî hebin. Ew girtî vegerand kûşoyê: îşev rêzikên ku pê dizane jê re bes in.

Kaxezeke spî hilda, û li serê wê nivîsand: «Ji bavê min re, an ji min re». Piştre bi xêzeke dirêj ew kir du beş: «Ji bavê min re» û «Ji min re».

Li binê «Ji bavê min re» bê dudilî nivîsand: «Wextê girtina lîstikê: saet deh». Ev rêzika bavê wî bû, ji xişteya li ser sarincê li malê. Û li binê wê zû rêzikên piçûktir zêde kirin.

Piştre dor hat ser bezê. Ev yek bê nîqaş ya wî bû: bi hevalê xwe yê odeyê re li hev kiribû: her sibeha yekşemê, di saet şeşan de, û nîşanên wî li ser kaxeza bezê ya ku li ser maseyê daleqandî bû xuya bûn. Pênûs bir ber bi stûna «Ji min re», piştre rawestiya. Bavê xwe bi bîr anî ku her sibeha înê li deriyê odeya wî dida: «Rabe, laşê xwe bilivîne». Salan bavê wî ev digot, û Karim di bin lihêfê de dinaliya.

Beza ku wî bi xwe hilbijartibû heman tişt bû ku bavê wî jê dixwest. Li cem bavê wî dest pê kiribû, paşê bûbû ya wî, û heta îşev bala xwe nedabû vê yekê. Wî peyva «Bez» tam li ser xêza dabeşker nivîsand: nîvê peyvê di stûna «Ji bavê min re», û nîvê din di stûna «Ji min re».

Li binê kaxezê rêzikek ji bo îmzeyê hişt, da ku dema ciyê her rêzikê bizane îmze bike. Lê wî îmze nekir; ji ber ku wextê girtina lîstikê hîn di stûna «Ji bavê min re» de bû, û hîn nedizanî ka wê pê re çi bike.

Û dibe ku tu jî stûna «Ji bavê min re» hilgirî bêyî ku wê binivîsî.

Tu formekê dadigirî ku ji te dipirse çima te beşa xwendina xwe hilbijart. Destê te disekine. Tu kêliyekê nayînî bîra xwe ku te ew bi xwe hilbijartibe; tê bîra te ku kesekî din qanih bû, û te pejirand. Tu hevokeke giştî dinivîsî, û pirsa rastîn bê bersiv dihêlî.

Niha çend baweriyan hildigirî, bêyî ku bizanî kê cara yekem ew xistine destê te?

Oscar Wilde di “De Profundis” de nivîsand: “Piraniya mirovan mirovên din in. Ramanên wan nêrînên kesên din in, jiyana wan teqlîdek e, û hewesa wan jêgirtinek e”¹.

Hin ji tiştên ku em hildigirin li ser me hatine ferzkirin heta ku me dest bi berxwedanê kir. Û hin ji wan ew qas bi bêdengî hatine ku me guman kir hilbijartina me ne. Di her du rewşan de jî pirs dimîne: cihê te di vê biryarê de li ku ye?

Adam Grant pirtûka xwe ya Think Again ji bo nirxa ji nû ve nihêrîna li baweriyên me bêyî tirs vediqetîne. Şiyana gumanbûna li ser nêrîna xwe dema ku tu bi şiyana xwe ya ramanê bawer bimînî, wekî “dilnizmîya bi bawerî” bi nav dike. Wê wekî jêhatîbûneke fêrbûyî dibîne, ne lawaziyeke ku were veşartin².

Xişteya li ser sarincê

Li ser sarinca mala Karim xişteyek bi destxeta bavê wî ya rast hebû, rêzika dawî ya tê de: «Saet deh. Ekran girtî ye». Karim dema heşt salî bû li ber sekinî û pirsî: «Çima saet deh?». Bavê wî got: «Ji ber ku min wisa got». Û ji wê rojê ve, her gava ku li ser rêzikekê dipirsî «Çima?», heman bersiv didanê, heta ku dev ji pirsê berda. Û qet ji wî carekê «Aferîn» nebihîst ku li pey wê «Lê» nehatibe.

Karim heta ku bavê wî şiyar bû guh da rêzika saet dehê. Di salên xwe yên dawî yên li malê de, piştî ku bavê wî radiza nîv saetê ji lîstikê re didizî, û carinan zêdetir jî. Piştre wargeh hat, ku ne sarinc tê de bû û ne jî xişte, lewma di hefteyên xwe yên yekem de heta ku ronahî di pencereyê de dît şiyar ma. Tiştê ku bav di wan hemû salan de nedidît ew bû ku aramiya li ber wî ya her êvar ne qanihbûna kurê wî bû, belkî amadebûna wî bi xwe bû.

Çavekî azadiyê heye ku qet ranaze. Gava mirov hîs bike ku ew di bin xetereyê de ye, tevdilive da ku wê vegerîne. Her çend ev bibe sedem ku ew tiştê berevajî ya herî baş ji bo xwe bike jî. Derûnnas Jack Brehm ji vê meylê re got «berxwedana derûn. Çiqas em rê li ber bijardeya kesekî teng bikin, ew qas xwesteka wî ji bo heman bijardeya qedexekirî zêde dibe. Çima ev bi taybetî diqewime? Ne ji ber ku bijardeya qedexekirî çêtir e. Belkî ji ber ku bûye sembola azadiya wî ya di bin xetereyê de.

Dibe ku bavê wî ji tirsa li ser wî û bi awayê ku pê mezin bûye wisa kiribe. Û heke tu kesekî mezin dikî, sedemê rave bike û cîh ji pirsê re bihêle; tenê amadebûna te qanihbûna wî çênake.

Ev ew “rêkxistina hundirîn” e ku me di beşa 1 de winda kiribû: pêbendiyek ku dimîne ji ber ku bûye parçeyek ji te, ne ji ber ku kesek çavdêriya te dike.

Û heke tu niha ew kurê mezinbûyî bî, mafê te heye ku tu zirarê bi nav bikî û sînoran jê re deynî. Ne hewce ye ku tu li ber sûcdarkirinê rawestî da ku biryara xwe vegerînî. Bi aramî ji xwe bipirse: Kîjan rêzikan ez hîn hildigirim ji ber ku min ji wan fam kiriye? Û kîjan rêzik min tenê ji tirsa pêk dianîn, û di yekem derfetê de ez jê rizgar bûm?

Nasnameya ku amade tê teslîmkirin

Derûnnas James Marcia teoriya Erikson a li ser nasnameyê berfireh kir. Û “nasnameya girtî” wesif kir: pabendbûneke bihêz bi nirxek, rêyek an pîşeyekê re, bêyî lêkolîna alternatîfan, bi piranî bi pejirandina amade ya tiştê ku dêûbav an derdorê hilbijartiye⁴.

Û li hember wê ya ku jê re dibêje “nasnameya bidestxistî” datîne: carinan pabendbûna bi heman nirxê, lê piştî lêkolîneke rastîn a li ser alternatîfên din. Ensama derve dibe ku tam wekî hev be. Lê hişkbûna hundirîn bi tevahî cûda ye.

Û vekolînek ku bêtirî sed lêkolînan, dirêjî û perçeyî, berhev kir, dît ku ev rewş ne qeder in: gelek kes bi salan li cihê xwe dimînin, û gelek kes diguherin, û tevgera ber bi lêkolîn û pabendbûna gihîştîtir ve gelekî berbelavtir bû ji vegera paşve⁵. Û ne hewce ye ku krîzek derkeve holê da ku tu ji nû ve binirxînî. Pirsek bes e.

Pirsek li ber xişteya hesaban

Lina bavê xwe bi bîr anî roja ku biryar da, dema ew di lîseyê de bû, ku ew ê hesabdariyê bixwîne. Wê rojê gotibû: «Pîşeyekî garantîkirî ye».

Bi berfirehî nêrîna wê nepirsîbû. Û wê jî ji xwe nepirsîbû.

Ket zanîngehê, derçû, û wekî hesabdar xebitî. Rê berî ku ew ji dayik bibe xêzkirî xuya dikir.

Û piştî ku vegerî dersa çarşemê, rojekê Lina li ber xişteya hesaban sekinî.

Pirsek sade û di heman demê de matmayî ji xwe kir: «Heke îro ji sifirê ve derfet bihata dayîn min, gelo min ê vê hilbijarta?»

Bersiveke lezgîn nedît. Ji pîşeya xwe nefret nedikir.

Lê fêm kir ku wê qet ev pirs nekiriye, ne dema şanzdeh salî bû, û ne jî piştî wê.

Çavên xwe hilda ser hevkara ku li benda xişteya wê bû. Lina xeletî, wekî her car, berî ku hejmar temam bibe dît, xaneyê rast kir, pel şand, piştre pirs li ser kaxezeke piçûk nivîsand. Telefonî bavê xwe nekir. Kaxez qat kir, û xist çenteyê xwe.

Nexwe wateya vê ew e ku her tiştê te mîrat girtiye xelet e? Qet na. Gelek ji tiştên ku em mîrat digirin rast û xweşik in, û hêjayî wê ne ku wekî xwe bimînin. Pirsgirêk ne di çavkaniya wê de ye. Pirsgirêk ew e ku em carekê bi xwe di ser re derbas nebûne da ku bizanin ka bi rastî tiştê em dixwazin e, an tenê tiştê ku em jê re fêr bûne ji ber ku me ji bilî wê tiştek nedîtiye.

Hevala Lina rojên duşem û pêncşemê rojî digirt ji ber ku dîtibû diya wê wisa dike. Û gava Lina sedemê jê pirsî, hevalê fêhm kir ku ew rojên rojiyê ji wateya wê bêtir dizane. Lewma li ser koka wê û wateya wê pirsî, û tiştên ku alîkariya têgihiştina wê dikirin xwendin. Cara din rojî jê re xweştir bû: zanî çima rojiyê digire, ne tenê çawa digire. Heman kirin ma, lê sedemek bi wê re çêbû ku dikaribû bêje.

Pirsa ku rê vedike

Di sûreya El-Enbiya de, Îbrahîm ji bavê xwe û qewmê xwe li ser peykerên ku ew li ser wan disekinin dipirse. Bersiv didin ku wan dîtine bav û kalên wan wan dihebînin. Îbrahîm vê bersivê nake dawiya pirsê. Û gava jê dipirsin ka ew di axaftina xwe de ciddî ye, bersiva wan dide ku Rebbê wan Rebbê ezman û erdê ye ku ew afirandine⁶.

Û di dîmenekî din de, di sûreya El-Beqere de, dipirse ka Xwedê çawa miriyan vejîn dike. Pirs li ser baweriya wî tê, ew baweriya xwe piştrast dike û daxwaza aramiya dil tîne ziman. Piştre bersivek bi kirin jê re tê: çar çûkan digire û tiştê ku jê re hatiye ferman kirin dike⁷.

Û pirs di her du dîmenan de ne peyvek bê şopandin e. Di ya yekem de axaftin ji bandora bav û kalan derbasî ya ku bawerî li ser disekine dibe. Û di ya duyem de daxwaza fêmkirinê ji bawermendekî tê ku baweriya xwe eşkere tîne ziman.

Amûra vê beşê ji te dixwaze ku tu pirsekê bi nav bikî û lêkolîn bikî, ne ku li ber kesekî dîmenekî qanihbûnê nîşan bidî.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ Xwedayê min! Nîşanî min bide ka tu çawa miriyan vejîn dikî. Got: Ma te bawer nekir? Got: Belê, lê da ku dilê min aram bibe. (Al-Baqarah: 260).

Dibe ku pirs baweriyekê bihêz bike, an tiştekî tê de sererast bike, an jî nîşan bide ku pêdiviya te bi zanîna bêtir heye. Nirxa lêkolînê di dilpakiya wê de ye û di kalîteya tiştê ku xwe dispêre de ye, ne di wê de ku her nêrîn wekî ku ketibû derkeve.

Îmzaya duyem

Ne hewce ye ku tu her tiştê ku te mîrat girtiye red bikî da ku bibî xwediyê wê. Û ne hewce ye ku tu tiştekî red bikî tenê ji ber ku kesekî ew li ser te ferz kiriye. Biryarê ji awayê ku gihîştiye te cuda bike, jê fam bike, piştre bi destxeta xwe ji nû ve îmze bike.

Şeva din Karim hewl da ku kaxezê îmze bike. Tîpa yekem a navê xwe li ser kaxezeke li teniştê nivîsand, piştre vegerî ser rêzika ku hilbijartibû lêkolîn bike: wextê girtina lîstikê. Ji hevalê xwe yê odeyê re got: «Ez wê red dikim ji ber ku bavê min ferman dida min». Hevalê wî jê pirsî: «Û dersa sibehan?».

Vegerî ser rêzika «Heke tu ketî». Bi kefa destê xwe hemû rêzik girtin ji bilî wextê girtina lîstikê, û li binê wê nivîsand: «Ez dixwazim bêyî pênc zengilên xewê şiyar bibim». Û li binê wê pirsek li ser dema ku xewa wî hewce dike. Îmze nedanî. Vê carê li şûna ku hemû rêzikê di stûna bavê xwe de bihêle, pirs parast. Got: «Ez ê ji ber sedemekî ku pê dizanim hilbijêrim, ne da ku li dijî wî bisekinim».

Êvara çarşemê, û berî dersê, Lina di lênûska xwe de nivîsand: «Ez ji karê xwe tiştê ku jê hez dikim hildibijêrim, û li ser ya mayî dipirsim». Mêrê wê pirsî: «Ev hevok ji bo kê ye?». Tiştê nivîsandibû xwend û got: «Ji bo min e niha». Telefonî bavê xwe nekir. Li binê hevokê pirsek danî ku negotibû: «Çima te ji min re hesabdariyê hilbijart bavo?». Rûpela pirsê girt, û rûpela dersê vekir.

Belgeyek bi navê te

Baweriyek ku ji zarokatiyê ve bi te re ye hilbijêre, û bi destxeta xwe temam bike:

«Min …… ji …… mîrat girt, û dema ku min îro li sedema wê nihêrî, min dît ku ……».

Û piştî hefteyekê, hevokê ji nû ve bixwîne: te çi fam kir, û çi hîn pêdivî bi bersivê heye?

«Rêzika ku ez dixwazim dema ku kes min nebîne jî bi min re bimîne ev e…, ji ber ku…».

Di yekem şeva sar a zivistanê de, Karim piştî saet deh lîstik vekir, û kaxeza bê îmze di bin çirayê de bû. Guhdarî danî ser guhên xwe, û di serê xwe de bi dengê bavê xwe hevokeke kurt bihîst.