Na Gaje Ta, Ban Zaɓe Ta Ba — Barin Kanka

Wani dare a ƙarshen kaka, Karim ya zauna a teburinsa a ɗakin zama domin ya ware ƙa'idojin da ya kawo daga gida: waɗanne ne nasa, waɗanne ne na mahaifinsa kawai.

Ya buɗe aljihun tebur, ya ciro ambulan ɗin mahaifinsa a karon farko tun lokacin da ya ajiye shi a can. Ya juya shi a hannunsa. Wataƙila akwai wasu ƙa'idoji a ciki. Ya mayar da shi cikin aljihun a rufe. Ƙa'idojin da ya sani sun ishe shi a daren nan.

Ya ɗauki farar takarda, ya rubuta a samanta: “Domin mahaifina, ko domin kaina”. Sannan ya raba ta da dogon layi zuwa filaye biyu: “Domin mahaifina” da “Domin kaina”.

A ƙarƙashin “Domin mahaifina” ya rubuta ba tare da jinkiri ba: “Lokacin rufe wasa: ƙarfe goma”. Wannan ƙa'idar mahaifinsa ce, daga jadawalin da yake a kan firji a gida. Da sauri ya ƙara wasu ƙananan ƙa'idoji a ƙarƙashinta.

Sannan aka zo ga gudu. Wannan nasa ne ba gardama. Ya yi yarjejeniya a kansa da abokin ɗakinsa: safiyar kowace Lahadi, da ƙarfe shida. Alamominsa suna a kan takardar gudun da aka rataye a saman tebur. Ya miƙa alƙalami zuwa filin “Domin kaina”, sannan ya tsaya. Ya tuna mahaifinsa yana ƙwanƙwasa ƙofar ɗakinsa safiyar kowace Juma'a: “Tashi, motsa jikinka”. Shekaru mahaifinsa yana faɗin haka, Karim kuma yana gunaguni a ƙarƙashin bargo.

Gudun da ya zaɓa da kansa shi ne abin da mahaifinsa ya kasance yana nema daga gare shi. Ya fara daga mahaifinsa, sannan ya zama nasa. Bai lura da haka ba kafin wannan daren. Ya rubuta “gudu” a daidai layin rabuwar: rabin kalmar a filin “Domin mahaifina”, rabin kuma a filin “Domin kaina”.

A ƙarƙashin takardar ya bar layin sa hannu, domin ya sa hannu idan ya san inda kowace ƙa'ida take. Amma bai sa hannu ba. Lokacin rufe wasan yana nan a filin “Domin mahaifina”. Har yanzu bai san abin da zai yi da shi ba.

Kai ma za ka iya ɗaukar filin “Domin mahaifina” ba tare da ka rubuta shi ba.

Kana cika takardar da take tambayarka me ya sa ka zaɓi fannin karatunka. Hannunka ya tsaya. Ba ka tuna wani lokacin da ka zaɓe shi da kanka ba. Kana tuna cewa wani ne ya amince da shi, kai kuma ka yarda. Ka rubuta jimlar bai ɗaya, ka bar tambayar gaske babu amsa.

Abubuwa nawa ne ka amince da su yanzu, ba tare da ka san wanda ya fara ba ka su ba?

Oscar Wilde ya rubuta a cikin De Profundis: “Yawancin mutane wasu mutane ne dabam. Tunaninsu ra'ayoyin wani ne, rayuwarsu kwaikwayo ce, abubuwan da suke so ƙwarai aro ne daga wani”¹.

An tilasta mana wasu abubuwan da muke ɗauke da su har muka fara tsayayya da su. Wasu kuma sun zo a hankali har muka ɗauka zaɓinmu ne. A dukansu tambayar tana nan: ina kake a cikin shawarar?

Adam Grant ya keɓe littafinsa Think Again domin muhimmancin sake nazarin abubuwan da muka amince da su ba tare da tsoro ba. Yana kiran ikon shakkar ra'ayinka, alhali kana da tabbacin iya tunaninka, “tawali'u mai amincewa da kai”. Yana ganin ƙwarewa ce da ake koya, ba raunin da ake ɓoyewa ba².

Jadawali a Kan Firji

A kan firjin gidan Karim akwai jadawali da madaidaicin rubutun mahaifinsa. Layin ƙarshe yana cewa: “Ƙarfe goma. An kashe na'ura”. Karim ya tsaya a gabansa yana shekara takwas, ya tambaya: “Me ya sa ƙarfe goma?” Mahaifinsa ya ce: “Saboda na faɗi haka”. Tun daga ranar, duk lokacin da ya tambayi “Me ya sa?” game da wata ƙa'ida, wannan amsar yake samu, har ya daina tambaya. Kuma bai taɓa jin “Ka yi kyau” daga gare shi ba sai “Amma” ta biyo baya.

Karim ya bi ƙa'idar ƙarfe goma muddin mahaifinsa bai yi barci ba. A shekarunsa na ƙarshe a gida, ya fara satar rabin sa'a domin wasan bayan mahaifinsa ya yi barci. Wani lokaci fiye da haka. Sannan ya zo ɗakin zama, inda babu firji babu jadawali. A makonninsa na farko ya kwana a farke har ya ga haske a taga. Abin da mahaifin bai gani a duk waɗancan shekarun ba shi ne: natsuwar da yake gani a gabansa kowace yamma ba ta fito daga amincewar ɗansa ba. Kasancewarsa a wurin ce ta haifar da ita.

'Yanci yana da idon da ba ya barci. Idan mutum ya ji ana barazanar ƙwace shi, yakan motsa domin ya dawo da shi. Ko da zai biya da yin akasin abin da ya fi alheri a gare shi. Masanin ilimin halayyar ɗan Adam Jack Brehm ya kira wannan karkata “ƙin amincewa da ƙuntata 'yanci”³. Yayin da muke ƙara ƙuntata zaɓin mutum, sha'awarsa ga zaɓin da aka hana tana ƙaruwa. Me ya sa wannan yake faruwa musamman? Ba domin zaɓin da aka hana ya fi kyau ba. Sai domin ya zama alamar 'yancinsa da aka yi wa barazana.

Wataƙila mahaifin ya yi haka saboda tsoronsa a kansa, kuma ta hanyar da aka tarbiyyantar da shi. Idan kana tarbiyyantar da wani, ka bayyana dalili, ka bar wuri domin tambaya. Kasancewarka a wurin kaɗai ba ta samar da amincewarsa.

Wannan shi ne “tsarin sarrafa hali daga ciki” da muka rasa a babi na 1: jajircewar da take dorewa domin ta zama wani sashe na kai, ba domin wani yana sa ido a kanka ba.

Idan yanzu kai ne wannan ɗan da ya girma, kana da damar bayyana cutarwar da aka yi maka da sa mata iyaka. Kuma ba sai ka tsaya a zargi ba domin ka dawo da ikon zaɓinka. Ka tambayi kanka cikin natsuwa: waɗanne ƙa'idoji ne har yanzu nake riƙe da su domin na fahimce su? Waɗanne ne nake bi saboda tsoro kawai, na kuma kuɓuta daga gare su a damar farko?

Asalin da Ake Karɓa a Shirye

Masanin ilimin halayyar ɗan Adam James Marcia ya faɗaɗa ka'idar Erikson game da asalin mutum. Ya bayyana “asalin da aka karɓa ba tare da bincike ba”: jajircewa sosai wajen wata ƙima ko tafarki ko sana'a, ba tare da binciken wasu zaɓuɓɓuka ba. Sau da yawa ta hanyar karɓar abin da iyaye ko mutanen da suke kewaye da mutum suka zaɓa a shirye⁴.

Akasin haka shi ne abin da yake kira “asalin da aka gina bayan bincike”: jajircewa wani lokaci a kan ƙimar nan dai, amma bayan bincike na gaske a kan wasu zaɓuɓɓuka. Sakamakon da ake gani daga waje zai iya kasancewa ɗaya tak. Amma ƙarfin da yake ciki ya bambanta baki ɗaya.

Wani nazarin da ya haɗa bincike fiye da ɗari, na bibiyar mutane a tsawon lokaci da na duba su a lokaci guda, ya gano cewa waɗannan halaye ba ƙaddarar da ba za ta sauya ba ne. Mutane da yawa suna zama a inda suke shekaru. Da yawa kuma suna sauyawa. Sauyawa zuwa bincike da jajircewa da suka fi nuna balaga ya fi komawa baya yawan faruwa⁵. Ba sai wata matsala ta faru ba kafin ka sake nazari. Tambaya ta isa.

Tambaya a Gaban Jadawalin Lissafin Kuɗi

Lina ta tuna mahaifinta a ranar da ya yanke shawarar za ta karanci lissafin kuɗi, tana sakandare. Ya ce a ranar: “Sana'a tabbatacciya”.

Bai tambaye ta ra'ayinta a daki-daki ba. Ita ma ba ta tambayi kanta ba.

Ta shiga jami'a, ta kammala, ta yi aiki a matsayin akanta. Tafarkin ya zama kamar an tsara shi kafin a haife ta.

Bayan ta koma darasin Laraba, wata rana Lina ta tsaya a gaban jadawalin lissafin kuɗi.

Ta tambayi kanta wata tambaya mai sauƙi kuma mai girgiza a lokaci guda: “Da an ba ni zaɓi yau daga farko, da zan zaɓi wannan?”

Ba ta samu amsa da sauri ba. Ba ta ƙi sana'arta ba.

Amma ta gane ba ta taɓa yi wa kanta tambayar ba, ba tana shekara goma sha shida ba, ba kuma daga baya ba.

Ta ɗaga idanunta zuwa wata abokiyar aiki da take jiran jadawalinta. Kamar yadda ta saba, Lina ta ga kuskuren kafin lambar ta kammala. Ta gyara filin, ta aika fayil ɗin, sannan ta rubuta tambayar a ƙaramar takarda. Ba ta kira mahaifinta ba. Ta ninka takardar, ta sa ta cikin jakarta.

Shin wannan yana nufin duk abin da ka gada kuskure ne? Sam. Da yawa daga cikin abin da muke gada daidai ne kuma yana da kyau. Ya cancanci ya kasance yadda yake. Matsalar ba inda ya fito ba ce. Matsalar ita ce ba mu taɓa duba shi da kanmu ba, domin mu san ko abin da muke so ne da gaske, ko abin da muka saba da shi kawai domin ba mu ga wani dabam ba.

Ƙawar Lina tana azumin Litinin da Alhamis domin ta ga mahaifiyarta tana yi. Da Lina ta tambaye ta dalili, sai ƙawar ta gano ta fi sanin ranakun azumin fiye da ma'anarsa. Sai ta yi tambaya game da asalinsa da ma'anarsa, ta karanta abin da zai taimaka mata ta fahimce shi. A karo na gaba azumin ya ƙara samun so a zuciyarta: ta san me ya sa take azumi, ba yadda ake yin sa kawai ba. Aikin ya kasance ɗaya. Amma yanzu tana da dalilin da za ta iya faɗa.

Tambayar da Take Buɗe Hanya

A surar Al-Anbiya, Ibrahim yana tambayar mahaifinsa da mutanensa game da gumakan da suke tsayuwa a gabansu suna bauta. Suna amsa cewa sun tarar da iyayensu suna bautar su. Ibrahim bai ɗauki wannan amsar ta zama ƙarshen tambayar ba. Da suka tambaye shi ko yana da gaske a maganarsa, ya amsa cewa Ubangijinsu shi ne Ubangijin sammai da ƙasa Wanda Ya halicce su⁶.

A wani sashe dabam, a surar Al-Baqarah, yana tambayar yadda Allah Yake raya matattu. Sai aka tambaye shi game da imaninsa. Ya tabbatar da imaninsa, ya bayyana neman natsuwa. Sannan amsar da aka ba shi tana da aiki a ciki: ya ɗauki tsuntsaye huɗu, ya aikata abin da aka umarce shi da shi⁷.

Tambayar a sassan nan biyu ba kalma ce da babu abin da ya biyo bayanta ba. A na farko, maganar ta sauya daga tasirin iyaye zuwa abin da amincewa ta dogara da shi. A na biyu, neman fahimta yana fitowa daga mai imani da yake bayyana imaninsa.

Dabarar babin tana neman ka faɗi tambaya ka bincike ta, ba ka yi wasan nuna amincewa a gaban wani ba.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ "Ya Ubangijina! Ka nũna mini yadda Kake rãyar da matattu." Ya ce: "Shin, kuma ba ka yi ĩmãni ba?" Ya ce: "Na'am! Kuma amma dõmin zũciyãta, ta natsu." (Al-Baqarah: 260).

Tambaya na iya ƙarfafa amincewa, ko ta gyara wani abu a cikinta, ko ta bayyana cewa kana buƙatar ƙarin sani. Darajar binciken tana cikin gaskiyarsa da ingancin abin da yake dogara da shi, ba cikin cewa kowane ra'ayi ya dawo yadda ya shigo ba.

Sa Hannu Na Biyu

Ba ka buƙatar ƙin duk abin da ka gada domin ya zama naka. Ba kuma sai ka ƙi wani abu saboda wani ya tilasta maka shi kawai ba. Ka raba shawarar da hanyar da ta zo maka. Ka fahimce ta, sannan ka sake sa hannu da hannunka.

Lokacin da za ka yi amfani da ita: Idan kana tuna wanda ya zaɓi ƙa'idar, amma ba ka san me ya sa kake riƙe da ita ba.

Tsawon lokaci: Minti goma domin abu ɗaya da ka amince da shi. Sannan mako guda domin takamaiman tambaya da tushen bayanin da za ka iya bincikawa.

Karanta takardar: Zaɓi abu da ka amince da shi ko ɗabi'ar da kake ɗauke da ita tun ƙuruciya. Wa ya ba ka ita? Kuma ka riƙe ta domin fahimta ne, ko tsoro?
Yi tambaya ka bincika: Da an ba ka zaɓi yau ba tare da matsin lamba ba, za ka zaɓe ta? Nemi dalilinta. Ka binciki wani zaɓi ɗaya dabam da gaske idan shawarar tana tsakanin zaɓuɓɓuka. Kada ƙin wanda ya ba da umarnin ya zama amsarka ɗaya tilo.
Sa hannu idan ka amince: Ƙarasa “Na zaɓi wannan saboda…” Idan akwai wata tambayar da ta rage, ka faɗe ta, ka nemi amsarta, maimakon sa hannun da ba ka fahimta ba.

Idan ka faɗi: Koma ga tambaya ɗaya. Kada ka yanke hukunci a kan duk abin da ka gada a lokaci guda. Kada fushinka ga wanda ya ba ka shi ya zama amsa game da shi.

A daren da ya biyo baya Karim ya yi ƙoƙarin sa hannu a takardar. Ya rubuta harafin farko na sunansa a wata takarda dabam, sannan ya koma ƙa'idar da ya zaɓi ya bincika: lokacin rufe wasa. Ya ce wa abokin ɗakinsa: “Na ƙi shi domin mahaifina ya kasance yana ba ni umarni game da shi”. Abokin ɗakinsa ya tambaya: “Laccar safe fa?”

Ya koma layin “Idan ka faɗi”. Ya rufe dukan ƙa'idojin da tafin hannunsa sai lokacin rufe wasa. Ya rubuta a ƙarƙashinsa: “Ina son in tashi ba tare da na ƙara barci sau biyar ba”. A ƙarƙashinta ya rubuta tambaya game da lokacin da barcinsa yake buƙata. Bai sa hannu ba. A wannan karon ya bar tambayar maimakon ya bar ƙa'idar baki ɗaya a filin mahaifinsa. Ya ce: “Zan zaɓa saboda dalilin da na sani, ba domin in yi masa tawaye ba”.

Yammacin Laraba, kafin darasin, Lina ta rubuta a littafin rubutunta: “Na zaɓi abin da nake so daga aikina, ina tambaya game da sauran”. Mijinta ya tambaya: “Domin wa wannan jimlar take?” Ta karanta abin da ta rubuta, sannan ta ce: “Domin kaina yanzu”. Ba ta kira mahaifinta ba. Ta sa wata tambayar da ba ta faɗa ba a ƙarƙashin jimlar: “Me ya sa ka zaɓa mini lissafin kuɗi, Baba?” Ta rufe shafin tambayar, ta buɗe shafin darasin.

Takarda da Sunanka

Zaɓi abu ɗaya da ka amince da shi tun ƙuruciya. Ka ƙarasa da hannunka:

“Na gaji ……, daga ……, da na binciki dalilinsa yau, sai na gano cewa ……”

Bayan mako guda, ka sake karanta jimlar: mene ne ka fahimta, mene ne har yanzu yake buƙatar amsa?

“Ƙa'idar da nake son ta zauna da ni idan babu wanda yake ganina ita ce…, saboda…”

A daren sanyi na farko a lokacin hunturu, Karim ya buɗe wasan bayan ƙarfe goma. Takardar da ba a sa hannu ba tana ƙarƙashin fitila. Ya sa abin sauraro a kunnuwansa, ya ji wata gajeriyar jimla a cikin kansa da muryar mahaifinsa.