Мерос гирифтам, интихоб накардам

Дар як шаби охири тирамоҳ, Карим назди мизи кораш дар хобгоҳ нишаст, то қоидаҳоеро, ки аз хона оварда буд ҷудо кунад: кадоме аз онҳо аз они худи ӯст ва кадоме танҳо аз они падараш.

Ҷевонро боз кард ва бори аввал пас аз гузоштанаш лифофаи падарашро баровард. Онро дар дасташ чархонд; шояд дар он қоидаҳои дигар бошанд. Онро баста ба ҷевон баргардонд: имшаб қоидаҳое, ки медонад барояш кофиянд.

Варақаи сафедеро гирифт ва дар болои он навишт: «Барои падарам ё барои худам». Сипас онро бо хати дарозе ба ду хона тақсим кард: «Барои падарам» ва «Барои худам».

Зери «Барои падарам» бе тардид навишт: «Вақти бастани бозӣ: соати даҳ». Ин қоидаи падар аз ҷадвали яхдон дар хона буд. Ва зери он бо суръат қоидаҳои хурдтарро зам кард.

Сипас навбати давидан расид. Ин бе баҳс аз они худаш буд: бо ҳамҳуҷрааш ба мувофиқа расида буд: субҳи ҳар якшанбе, соати шаш, ва аломатҳояш дар варақаи давидан болои мизи корӣ овезон буданд. Қаламро ба сӯи хонаи «Барои худам» бурд, сипас бозистод. Ба ёд овард, ки падараш субҳи ҳар ҷумъа дари утоқашро мекӯфт: «Бархез, ҷисматро ба ҳаракат дарор». Солҳост, ки падар инро мегуфт ва Карим зери кӯрпа ғур-ғур мекард.

Давидане, ки худаш интихоб кард, ҳамон чизе буд, ки падараш аз ӯ талаб мекард. Он назди падар оғоз шуд, сипас аз они худи ӯ гашт, ва ӯ пеш аз имшаб ба ин таваҷҷуҳ накарда буд. Калимаи «Давидан»-ро маҳз рӯи хати фосилавӣ навишт: нисфи калима дар хонаи «Барои падарам» ва нисфи дигараш дар хонаи «Барои худам».

Дар поёни варақ сатре барои имзо гузошт, то вақте ҷойи ҳар қоидаро донист, имзо кунад. Аммо имзо нагузошт; вақти бастани бозӣ ҳанӯз дар хонаи «Барои падарам» буд ва ҳанӯз намедонист бо он чӣ кунад.

Ва шояд ту низ хонаи «Барои падарам»-ро бе он ки бинависӣ, бар дӯш дошта бошӣ.

Варақаеро пур мекунӣ, ки мепурсад чаро соҳаи таҳсилатро интихоб кардӣ. Дастат меистад. Лаҳзаеро ба ёд намеорӣ, ки худат онро интихоб карда бошӣ; ба ёд меорӣ, ки каси дигаре мутмаин буд ва ту розӣ шудӣ. Ҷумлаи умумиеро менависӣ ва саволи воқеиро бе ҷавоб мегузорӣ.

Ҳоло чанд боварро бар дӯш дорӣ, бе он ки бидонӣ кӣ онро бори аввал дар дастат гузоштааст?

Оскар Уайлд дар «Аз қаъри дил» навиштааст: «Аксари мардум одамони дигаранд. Афкорашон — ақидаи дигарон, зиндагиашон — тақлид, ва ҳавасҳояшон — иқтибос аст»¹.

Баъзе аз он чи бар дӯш дорем, ба мо бор карда шудааст, то ҷое ки ба муқовимат бо он шурӯъ кардем. Ва баъзе оҳиста расид, то он ки гумон кардем интихоби худи мост. Дар ҳар ду ҳолат савол боқӣ мемонад: ту дар куҷои ин қарор ҳастӣ?

Адам Грант китоби худро Think Again ба арзиши бознигарӣ дар боварҳоямон бидуни тарс ихтисос медиҳад. Қобилияти шак кардан дар назари худро ҳамроҳ бо эътимод ба тавони фикрронии худ «фурӯтании боэътимод» меномад. Ва онро маҳорате медонад, ки омӯхта мешавад, на заъфе, ки пинҳон дошта шавад².

Ҷадвал рӯи яхдон

Рӯи яхдони хонаи Карим ҷадвале бо хати рости падараш буд, ки охирин сатраш чунин буд: «Соати даҳ. Экран хомӯш аст». Карим дар ҳаштсолагӣ пеши он истод ва пурсид: «Чаро соати даҳ?». Падараш гуфт: «Зеро ман ин тавр гуфтам». Ва аз ҳамон рӯз ҳар бор, ки дар бораи қоидае «Чаро?» мепурсид, ҳамон ҷавоб меомад, то он ки аз савол додан бозистод. Ва ҳаргиз аз ӯ «офарин» нашнид, магар он ки пас аз он «аммо» меомад.

Карим то даме ки падараш бедор буд, ба қоидаи соати даҳ итоат мекард. Ва дар солҳои охираш дар хона, пас аз хоб рафтани падар ним соат барои бозӣ медуздид, ва гоҳе беш аз он. Сипас хобгоҳ омад, ки на яхдон буду на ҷадвал, пас дар ҳафтаҳои аввал то замоне ки рӯшноиро дар тиреза дид, бедорхобӣ кашид. Он чи падар дар тӯли он солҳо намедид, ин буд: оромие, ки ҳар шом пеши рӯяш буд, бовари писараш набуд, балки ҳузури худи ӯ буд.

Озодиро чашмест, ки хоб намеравад. Вақте инсон эҳсос мекунад, ки он зери таҳдид аст, барои бозпас гирифтанаш ҳаракат мекунад. Ҳатто агар ин ба баҳои кардани коре бар хилофи он чи барояш беҳтар аст тамом шавад. Равоншинос Ҷек Брем ин майлро «муқовимати равонӣ» (psychological reactance) номид³. Ҳар қадар интихоби шахсро маҳдуд созем, майли ӯ ба худи ҳамон интихоби мамнӯъ меафзояд. Чаро маҳз ин рух медиҳад? На барои он ки интихоби мамнӯъ беҳтар аст. Балки барои он ки он рамзи озодии таҳдидшудааш гаштааст.

Шояд падар ин корро аз тарси ба ӯ расидан ва бо ҳамон тарзе, ки худаш тарбия ёфта буд, кардааст. Ва агар касеро тарбия мекунӣ, сабабро шарҳ деҳ ва барои савол ҷой бигузор; танҳо ҳузури ту боварро намесозад.

Ин ҳамон «танзими дохилӣ» аст, ки дар боби 1 камбуди онро доштем: пойбандие, ки боқӣ мемонад, зеро ҷузъе аз ту шудааст, на барои он ки касе туро назорат мекунад.

Ва агар ту ҳоло он писаре бошӣ, ки калон шудааст, ҳақ дорӣ зарарро номбар кунӣ ва барои он ҳудуд бигузорӣ. Ва лозим нест, ки дар маломат бозистӣ, то қароратро бозпас гирӣ. Оромона аз худ бипурс: кадом қоидаҳоро ҳанӯз бар дӯш дорам, зеро онҳоро фаҳмидам? Ва кадомеро танҳо аз тарс итоат мекардам ва дар аввалин фурсат аз он озод шудам?

Ҳувияте, ки омода гирифта мешавад

Равоншинос Ҷеймс Марсиа назарияи Эриксонро дар бораи ҳувият густариш дод. Ва «ҳувияти баста» (foreclosed identity)-ро тавсиф намуд: пойбандии қавӣ ба арзиш, масир ё касб, бидуни ҷустуҷӯи алтернативаҳо, ки аксаран бо қабули омодаи он чи волидон ё муҳит интихоб кардаанд сурат мегирад⁴.

Ва дар баробари он он чиро «ҳувияти комёб» (achieved identity) меномад, мегузорад: пойбандӣ ба ҳамон арзиш гоҳе, аммо пас аз ҷустуҷӯи воқеии алтернативаҳои дигар. Натиҷаи берунӣ шояд комилан яксон бошад. Аммо устувории ботинӣ комилан фарқ мекунад.

Ва баррасие, ки беш аз сад пажӯҳишро гирд овард, нишон дод, ки ин ҳолатҳо тақдир нестанд: бисёриҳо солҳо дар ҷойи худ мемонанд ва бисёриҳо ҳаракат мекунанд, ва гузариш ба сӯи ҷустуҷӯ ва пойбандии пухтатар маъмултар аз бозгашт ба ақиб буд⁵. Ва лозим нест, ки бӯҳроне рух диҳад, то бознигарӣ кунӣ. Як савол кофист.

Савол пеши ҷадвали ҳисобдорӣ

Лина падарашро ба ёд овард, вақте дар синфҳои болоӣ қарор дод, ки ӯ бояд муҳосибиро бихонад. Он рӯз гуфт: «Касби боэътимод».

Аз ӯ назарашро бо ҷузъиёт напурсид. Ва худи ӯ низ аз худаш напурсид.

Ба донишкада дохил шуд, хатм кард ва ҳамчун муҳосиб кор кард. Роҳ пеш аз таваллудаш кашидашуда ба назар мерасид.

Ва пас аз бозгашт ба дарси чоршанбе, Лина рӯзе пеши ҷадвали ҳисобҳо бозистод.

Аз худ саволи содда ва дар айни замон такондиҳандаеро пурсид: «Агар имрӯз аз сифр ихтиёр медоштам, оё инро интихоб мекардам?»

Ҷавоби зуде наёфт. Аз касбаш нафрате надошт.

Аммо пай бурд, ки ҳаргиз инро аз ӯ напурсидааст, на дар шонздаҳсолагӣ ва на пас аз он.

Чашмонашро ба сӯи ҳамкоре, ки мунтазири ҷадвалаш буд, бардошт. Лина тибқи маъмул хаторо пеш аз комил шудани рақам дид, хонаро ислоҳ кард, парвандаро фиристод ва сипас саволро рӯи коғази хурде навишт. Ба падараш занг назад. Коғазро қат кард ва дар ҷузвдонаш гузошт.

Оё ин ба маънои он аст, ки ҳар он чи мерос гирифтӣ хатост? Аслан не. Бисёре аз он чи мерос мегирем дуруст ва зебост, ва сазовор аст, ки ҳамон гуна ки ҳаст бимонад. Мушкил дар сарчашмаи он нест. Мушкил дар он аст, ки мо ҳатто як бор худамон аз болои он нагузаштаем, то бидонем, ки оё воқеан он чи мо мехоҳем аст, ё танҳо он чи ба он одат кардаем, зеро ҷуз он чизеро надидаем.

Дӯсти Лина рӯзҳои душанбе ва панҷшанбе рӯза медошт, зеро дида буд, ки модараш чунин мекунад. Ва ҳангоме ки Лина сабабро аз ӯ пурсид, дӯсташ дарёфт, ки рӯзҳои рӯзаро беш аз маънои он медонад. Пас дар бораи реша ва маънои он пурсид ва чизҳоеро хонд, ки ба фаҳмидани он кумак мекарданд. Ва дафъаи баъдӣ рӯза барояш маҳбубтар шуд: фаҳмид чаро рӯза медорад, на танҳо ин ки чӣ гуна рӯза медорад. Худи амал ҳамон монд, ва бо ӯ сабабе шуд, ки метавонист бигӯяд.

Саволе, ки роҳро боз мекунад

Дар сураи Анбиё, Иброҳим аз падар ва қавмаш дар бораи бутҳое, ки ба онҳо мепарастанд мепурсад. Ҷавоб медиҳанд, ки падаронашонро диданд, ки онҳоро мепарастиданд. Иброҳим ин ҷавобро поёни савол қарор намедиҳад. Ва вақте аз ӯ мепурсанд, ки оё дар суханаш ҷиддист, ба онҳо посух медиҳад, ки Парвардигорашон Парвардигори осмонҳо ва замин аст, ки онҳоро офаридааст⁶.

Ва дар саҳнаи дигар, дар сураи Бақара, мепурсад, ки Аллоҳ чӣ гуна мурдагонро зинда месозад. Савол дар бораи имонаш меояд, пас имонашро собит месозад ва талаби оромиши қалбро ёдовар мешавад. Сипас барояш ҷавобе меояд, ки амале дар он аст: чаҳор парранда мегирад ва ба он чи ба ӯ амр шуд амал мекунад⁷.

Ва савол дар ҳар ду саҳна сухани бепайгирӣ нест. Дар аввалӣ сухан аз асари падарон ба он чи бовар бар он устувор аст мегузарад. Ва дар дуюмӣ талаби фаҳм аз ҷониби мӯъмине меояд, ки ба имони худ тасреҳ мекунад.

Абзори ин боб аз ту металабад, ки саволеро номбар кунӣ ва бисанҷӣ, на ин ки саҳнаи бовариро пеши касе намоиш диҳӣ.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ «Эй Парвардигори ман, ба ман бинамой, ки мурдагонро чӣ гуна зинда месозӣ». Гуфт: «Оё ҳанӯз имон наёвардаӣ?» Гуфт: «Оре, аммо мехоҳам дилам ором гирад». (Бақара: 260).

Шояд савол бовареро қавӣ созад, ё чизеро дар он ислоҳ кунад, ё ошкор созад, ки ба донистани бештар ниёз дорӣ. Арзиши санҷиш дар сидқи он ва дар сифати он чизест, ки ба он такя мекунад, на дар он ки ҳар назар ҳамон тавре ки ворид шуд, баргардад.

Имзои дуюм

Барои соҳиб шудан ба он чи мерос гирифтӣ, ниёз ба рад кардани ҳамаи он надорӣ. Ва на ба рад кардани чизе танҳо ба хотири он ки касе онро бар ту бор кардааст. Қарорро аз тарзи расиданаш ба ту ҷудо кун, онро бифаҳм ва сипас бо хати дасти худ аз нав имзо кун.

Шаби баъдӣ Карим кӯшиш кард, ки варақро имзо кунад. Ҳарфи аввали номашро дар коғази иловагӣ навишт, сипас ба қоидае, ки барои санҷиш интихоб карда буд, баргашт: вақти бастани бозӣ. Ба ҳамҳуҷрааш гуфт: «Онро рад мекунам, зеро падарам маро ба он амр мекард». Ҳамҳуҷрааш пурсид: «Ва дарси субҳ чист?».

Ба сатри «агар афтодӣ» баргашт. Бо кафи дасташ ҳамаи қоидаҳоро пӯшонд, ҷуз вақти бастани бозӣ, ва зери он навишт: «Мехоҳам бидуни панҷ бор таъхир кардан бедор шавам». Ва зери он саволе дар бораи вақте, ки хобаш ниёз дорад. Имзо нагузошт. Ин дафъа саволро нигоҳ дошт, ба ҷойи он ки тамоми қоидаро дар хонаи падараш гузорад. Гуфт: «Бо сабабе, ки медонам интихоб мекунам, на барои зиддият бо ӯ».

Шоми чоршанбе ва қабл аз дарс, Лина дар дафтараш навишт: «Аз корам он чиро дӯст медорам интихоб мекунам ва дар бораи боқимонда мепурсам». Шавҳараш пурсид: «Ин ҷумла барои кист?». Он чиро навишта буд хонд ва сипас гуфт: «Ҳоло барои худам». Ба падараш занг назад. Зери ҷумла саволе гузошт, ки нагуфта буд: «Чаро муҳосибиро бароям интихоб кардӣ, падар?». Саҳифаи саволро баст ва саҳифаи дарсро боз кард.

Ҳуҷҷате бо номи ту

Як бовареро интихоб кун, ки аз кӯдакӣ бар дӯш дорӣ, ва бо хати дасти худ комил кун:

«Мерос гирифтам ……, аз ……, ва ҳангоме ки имрӯз сабаби онро санҷидам, дарёфтам, ки ……».

Ва пас аз як ҳафта ҷумларо аз нав бихон: чӣ фаҳмидӣ ва чӣ чиз ҳанӯз ба ҷавоб ниёз дорад?

«Қоидае, ки мехоҳам вақте касе маро намебинад бо ман бимонад, ин аст: …, зеро…».

Дар аввалин шаби сарди зимистон, Карим бозиро пас аз соати даҳ боз кард, ва коғази имзонашуда зери чароғ буд. Гӯшакро ба гӯшҳояш гузошт ва дар сараш ҷумлаи кӯтоҳеро бо садои падараш шунид.