Meros qilib oldim, tanlaganim yo‘q

Kuzning oxirgi kechalaridan birida Karim yotoqxonadagi yozuv stoli yoniga o‘tirib, uydan olib kelgan qoidalarini saralay boshladi: qaysi biri o‘ziniki-yu, qaysi biri faqat otasiniki.

U tortmani ochdi va otasining konvertini u yerga qo‘yganidan beri birinchi marta chiqardi. Uni qo‘lida aylantirib ko‘rdi; ehtimol, uning ichida boshqa qoidalar ham bordir. Uni yopiq holda tortmaga qaytarib qo‘ydi: bugun kechqurun o‘zi biladigan qoidalar ham yetarli.

Oq qog‘oz oldi va yuqorisiga: “Otam uchunmi, yoki o‘zim uchun”, deb yozdi. So‘ngra uni uzun chiziq bilan ikkita ustunga bo‘ldi: “Otam uchun” va “O‘zim uchun”.

“Otam uchun” ustunining tagiga ikkilanmasdan yozdi: “O‘yinni tugatish vaqti: soat o‘n”. Bu uydagi muzlatkich ustidagi jadvaldan olingan otasining qoidasi edi. Uning tagiga tezda kichikroq qoidalarni ham qo‘shib qo‘ydi.

Keyin yugurish navbati keldi. Bu so‘zsiz o‘ziniki: xonadoshi bilan kelishib olgan — har yakshanba tongida soat oltida, belgilari esa stol ustiga osilgan yugurish varag‘ida turardi. Qalamni “O‘zim uchun” ustuniga cho‘zdi-yu, to‘xtab qoldi. Har juma tongida otasi xonasining eshigini taqillatganini esladi: “Tur, badaningni harakatlantir”. Yillar davomida otasi buni aytar, Karim esa ko‘rpa ostida to‘ng‘illardi.

O‘zi mustaqil tanlagan yugurish aslida otasi undan talab qilgan narsa edi. U otasidan boshlangan, keyin esa o‘zinikiga aylangan edi va bu kechagacha u bunga e’tibor bermagan edi. U “Yugurish” so‘zini aynan ajratuvchi chiziq ustiga yozdi: so‘zning yarmi “Otam uchun” ustunida, yarmi esa “O‘zim uchun” ustunida.

Qog‘ozning pastki qismida har bir qoidaning qayerga tegishli ekanini bilgach, imzo chekish uchun joy qoldirdi. Ammo imzo chekmadi; chunki o‘yinni tugatish vaqti hali ham “Otam uchun” ustunida turardi va u bilan nima qilishni hali bilmasdi.

Sen ham “Otam uchun” ustunini yozmasdan ko‘tarib yurgan bo‘lishing mumkin.

O‘qish sohangni nega tanlaganingni so‘ragan anketani to‘ldirasan. Qo‘ling to‘xtab qoladi. Uni o‘zing tanlagan biror lahzani eslay olmaysan; boshqa birov ishonch hosil qilgani va sen rozi bo‘lganing yodingga tushadi. Umumiy bir gap yozasan-da, haqiqiy savolni javobsiz qoldirasan.

Hozir qo‘lingga uni dastlab kim tutqazganini bilmaydigan qancha qarashlarni ko‘tarib yuribsan?

Oskar Uayld “De Profundis”da shunday yozgan edi: “Aksariyat odamlar boshqa odamlardir. Ularning fikrlari birovlarning qarashlari, hayotlari taqlid, ishtiyoqlari esa iqtibosdir” (erkin tarjima)¹.

Biz ko‘tarib yurgan ba’zi narsalar bizga majburlab singdirilgan, natijada biz ularga qarshilik ko‘rsatadigan bo‘lib qolganmiz. Ba’zilari esa shunchalik sokin yetib kelganki, ularni o‘z tanlovimiz deb o‘ylaganmiz. Har ikki holatda ham savol qoladi: qaror qabul qilishda sening o‘rning qayerda?

Adam Grant Think Again kitobini qarashlarimizni qo‘rqmasdan qayta ko‘rib chiqish qadriga bag‘ishlaydi. U fikrlash qobiliyatingga ishonchingni saqlagan holda o‘z fikringga shubha qila olishni “ishonchli tavoze” deb ataydi. Va buni yashiriladigan zaiflik emas, balki o‘rganiladigan mahorat deb biladi².

Muzlatkichdagi jadval

Karimning uyi muzlatkichida otasining to‘g‘ri dastxati bilan yozilgan jadval bor edi, uning oxirgi satrida: “Soat o‘n. Ekran o‘chirilgan”. Karim sakkiz yoshida uning oldida turib: “Nega soat o‘n?”, deb so‘ragan edi. Otasi: “Chunki men shunday dedim”, deb javob bergan. O‘sha kundan boshlab, qachon biror qoida haqida “Nega?” deb so‘rasa, xuddi shu javobni olar edi, to savol berishni to‘xtatmaguncha. Va otasidan biror marta ketidan “lekin” qo‘shilmagan “balli” degan so‘zni eshitmagan edi.

Karim otasi uyg‘oq ekan, soat o‘n qoidasiga bo‘ysundi. Uydagi so‘nggi yillarida esa otasi uxlagandan so‘ng o‘yin uchun yarim soat, ba’zan undan ham ko‘proq vaqt o‘g‘irlaydigan bo‘ldi. Keyin esa muzlatkich ham, jadval ham bo‘lmagan yotoqxona keldi; dastlabki haftalarda u derazadan yorug‘lik ko‘ringuncha bedor o‘tirdi. Otasi o‘sha yillar davomida ko‘rmagan narsa shu ediki: har oqshom uning oldidagi osoyishtalik o‘g‘lining qarashi emas, balki otaning borligi edi.

Erkinlikning uxlamaydigan ko‘zi bor. Inson unga xavf tug‘ilganini his qilsa, uni qaytarib olish uchun harakatga tushadi. Hatto bu unga o‘zi uchun eng yaxshi bo‘lgan narsaning teskarisini qilish hisobiga tushsa ham. Ruhshunos Jek Brem bu moyillikni “psixologik reaktivlik” deb atadi³. Biror kishining tanlovini qanchalik cheklasak, uning taqiqlangan tanlovning o‘ziga bo‘lgan xohishi shunchalik ortadi. Nega aynan shunday bo‘ladi? Taqiqlangan tanlov yaxshiroq bo‘lgani uchun emas. Balki u xavf ostida qolgan erkinlikning ramziga aylangani uchun.

Ehtimol, ota buni o‘g‘lidan xavotir olib va o‘zi tarbiya topgan yo‘l bilan qilgandir. Agar sen kimnidir tarbiyalayotgan bo‘lsang, sababini tushuntir va savolga o‘rin qoldir; faqat sening borligingning o‘zigina uning qarashini shakllantira olmaydi.

Bu biz 1-bobda yetishmayotganini ko‘rgan “ichki tartibga solish”dir: kimdir seni kuzatayotgani uchun emas, balki sening bir qismingga aylangani uchun saqlanib qoladigan majburiyat.

Agar hozir sen o‘sha ulg‘aygan o‘g‘il bo‘lsang, yetkazilgan zararni nomlash va unga chegara qo‘yish sening haqqingdir. O‘z qaroringni qaytarib olish uchun faqat ayblash bilan cheklanib qolishing shart emas. O‘zingdan bosiqlik bilan so‘ra: qaysi qoidalarni hali ham tushunganim uchun ko‘tarib yuribman? Qaysilariga esa faqat qo‘rquvdan bo‘ysungan edim-u, birinchi imkoniyat tug‘ilishi bilanoq ulardan xalos bo‘ldim?

Tayyor qabul qilib olinadigan o‘zlik

Ruhshunos Jeyms Marsiya Eriksonning o‘zlik haqidagi nazariyasini kengaytirdi. U “yopiq o‘zlik”ni ta’rifladi: muqobil variantlarni o‘rganmasdan turib, ko‘pincha ota-ona yoki atrof-muhit tanlagan narsani tayyor qabul qilish orqali biron qadriyat, yo‘l yoki kasbga qat’iy bog‘lanib qolish⁴.

Unga qarama-qarshi o‘laroq “erishilgan o‘zlik”ni qo‘yadi: ba’zan o‘sha qadriyatga bog‘lanish, lekin boshqa muqobillarni chinakam o‘rgangandan keyin. Tashqi natija mutlaqo bir xil ko‘rinishi mumkin. Ammo ichki mustahkamlik tamoman boshqachadir.

Yuzdan ortiq bo‘ylama va kesimiy tadqiqotlarni jamlagan sharh bu holatlar taqdir emasligini ko‘rsatdi: ko‘plar yillar davomida o‘z joylarida qoladilar, ko‘plar esa boshqa holatga o‘tadilar; yetukroq izlanish va majburiyat sari siljish ortga qaytishdan ko‘ra ko‘proq uchragan⁵. Qayta ko‘rib chiqish uchun inqiroz yuz berishi shart emas. Bitta savolning o‘zi kifoya.

Hisob-kitob jadvali qarshisidagi savol

Lina o‘rta maktabdaligida otasi uning hisobchilikni o‘qishini hal qilgan kunni esladi. O‘sha kuni u: “Ishonchli kasb”, degan edi.

U qizining fikrini batafsil so‘ramagan edi. Qiz ham o‘zidan so‘ramagan edi.

Kollejga kirdi, uni bitirdi va hisobchi bo‘lib ishladi. Yo‘l u tug‘ilmasidan oldin chizib qo‘yilganga o‘xshardi.

Chorshanba darsiga qaytgach, bir kuni Lina hisob-kitob jadvali oldida to‘xtab qoldi.

O‘ziga bir vaqtning o‘zida ham oddiy, ham hayratlanarli savol berdi: “Agar bugun noldan tanlash imkoni berilsa, shuni tanlarmidim?”

Tezda javob topolmadi. U kasbini yomon ko‘rmasdi.

Ammo u o‘n olti yoshida ham, undan keyin ham bu haqda hech qachon so‘ramaganini anglab yetdi.

Jadvalini kutayotgan hamkasbiga qaradi. Lina har doimgidek raqam tugallanmasidanoq xatoni ko‘rdi, katakni tuzatdi, faylni jo‘natdi va savolni kichkina qog‘ozga yozib qo‘ydi. Otasiga qo‘ng‘iroq qilmadi. Qog‘ozni buklab, sumkasiga soldi.

Bu meros qilib olgan barcha narsang xato deganimi? Aslo yo‘q. Biz meros qilib oladigan ko‘p narsalar to‘g‘ri va go‘zal bo‘lib, qanday bo‘lsa, shundayligicha qolishga loyiqdir. Muammo uning manbasida emas. Muammo shundaki, biz bu haqiqatan ham o‘zimiz xohlagan narsami yoki boshqa narsani ko‘rmaganimiz sababli shunchaki o‘rganib qolganimizmi — buni bilish uchun uning ustidan o‘zimiz bir marta ham o‘tib ko‘rmaganmiz.

Linaning do‘sti onasining shunday qilganini ko‘rgani uchun dushanba va payshanba kunlari ro‘za tutar edi. Lina undan sababini so‘raganida, do‘sti ro‘zaning ma’nosidan ko‘ra ko‘proq uning kunlarini bilishini payqadi. U uning asosi va ma’nosi haqida so‘radi hamda uni tushunishga yordam beradigan narsalarni o‘qidi. Keyingi safar ro‘za unga yanada sevimliroq bo‘ldi: u faqat qanday ro‘za tutishni emas, nega ro‘za tutishini ham bildi. Amal o‘sha-o‘sha qoldi, lekin uning tili bilan ayta oladigan sababi paydo bo‘ldi.

Yo‘l ochadigan savol

Anbiyo surasida Ibrohim otasi va qavmidan ular sig‘inib turgan haykallar haqida so‘raydi. Ular ota-bobolarini ularga ibodat qilayotganini ko‘rganliklarini aytib javob berishadi. Ibrohim esa bu javobni savolning intihosi qilib qo‘ymaydi. Ular undan so‘zida jiddiymi deb so‘raganlarida, ularga Parvardigorlari osmonlar va yerning Parvardigori bo‘lib, ularni O‘zi yaratganini aytadi⁶.

Boshqa bir sahnada, Baqara surasida, u Alloh o‘liklarni qanday tiriltirishi haqida so‘raydi. Uning iymoni haqida savol keladi, u iymonini tasdiqlaydi va qalb xotirjamligini istashini aytadi. So‘ng unga amaliy harakat bo‘lgan javob keladi: to‘rtta qushni olib, buyurilganidek ish qiladi⁷.

Har ikki sahnadagi savol ham davomsiz qolib ketgan so‘z emas. Birinchisida so‘z ota-bobolar ta’siridan e’tiqod suyanadigan asosga ko‘chadi. Ikkinchisida esa tushunish istagi o‘z iymonini ochiq e’tirof etgan mo‘mindan keladi.

Ushbu bob vositasi sendan kimningdir oldida ishonch sahnasini ko‘rsatishni emas, balki bitta savolni nomlab, uni tekshirib ko‘rishni talab qiladi.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ Robbim, menga o‘liklarni qanday tiriltirishingni ko‘rsatgin, dedi. U zot: Ishonmadingmi? dedi. U: Ishondim, lekin qalbim xotirjam bo‘lishi uchun, dedi. (Al-Baqara: 260).

Savol biror qarashni mustahkamlashi, undagi biror narsani to‘g‘rilashi yoki ko‘proq bilishing kerakligini ochib berishi mumkin. Tekshirishning qadri har bir fikr qanday kirgan bo‘lsa, shundayligicha qaytib chiqishida emas, balki uning rostgo‘yligida va narsaga tayanish sifatidadir.

Ikkinchi imzo

Meros qilib olgan barcha narsangni o‘zingniki qilish uchun ularni rad etishing shart emas. Yoki kimdir uni senga majburlagani uchungina biron narsani rad etishing ham shart emas. Qarorni uning senga yetib kelish yo‘lidan ajrat, uni tushun, so‘ng o‘z dastxating bilan yangitdan imzo chek.

Keyingi oqshomda Karim qog‘ozga imzo chekishga urindi. Boshqa bir varaqqa ismining birinchi harfini yozdi, so‘ngra tekshirish uchun tanlagan qoidasiga qaytdi: o‘yinni tugatish vaqti. Xonadoshiga: “Buni otam buyurgani uchun rad etyapman”, dedi. Xonadoshi: “Ertalabki ma’ruzang-chi?”, deb so‘radi.

U “Agar yiqilsang” satriga qaytdi. O‘yinni tugatish vaqtidan tashqari barcha qoidalarni kafti bilan yopdi va uning tagiga: “Besh marta uyg‘otgich jiringlamasdan turishni xohlayman”, deb yozdi. Uning tagiga esa uyqusiga qancha vaqt kerakligi haqidagi savolni qo‘ydi. Imzo qo‘ymadi. Bu safar butun qoidani otasining ustunida qoldirish o‘rniga, savolni saqlab qoldi. U: “Qaysarlik qilish uchun emas, o‘zim biladigan sabab bilan tanlayman”, dedi.

Chorshanba oqshomida, darsdan oldin, Lina daftariga yozdi: “Ishimdan o‘zim sevadigan qismini tanlayman, qolgani haqida esa so‘rayman”. Eri so‘radi: “Bu jumla kimga?”. Yozganini o‘qidi va: “Hozir o‘zimga”, dedi. Otasiga qo‘ng‘iroq qilmadi. Jumlaning tagiga aytmagan savolini qo‘ydi: “Nega menga hisobchilikni tanlading, dada?”. Savol sahifasini yopdi va dars sahifasini ochdi.

O‘z nomingdagi hujjat

Bolalikdan ko‘tarib yurgan bitta qarashingni tanla va o‘z dastxating bilan to‘ldir:

“Meros qilib oldim: ……, kimdan: ……, va bugun uning sababini tekshirganimda bildimki: ……”.

Bir haftadan so‘ng jumlani qaytadan o‘qi: nimani tushunding va nimaga hali ham javob kerak?

“Meni hech kim ko‘rmayotganda ham o‘zim bilan qolishini istaydigan qoidam — bu…, chunki…”.

Qishning birinchi sovuq oqshomida Karim soat o‘ndan keyin o‘yinni ochdi, imzo chekilmagan qog‘oz esa chiroq ostida yotardi. Quloqchinni taqdi va kallasida otasining ovozi bilan aytilgan qisqa jumlani eshitdi.