E trashëgova, nuk e zgjodha

Në një natë të vonë vjeshte, Karimi u ul te tryeza e tij në konvikt për të ndarë rregullat që kishte sjellë me vete nga shtëpia: cilat ishin të tijat dhe cilat i përkisnin vetëm babait të tij.

Hapi sirtarin dhe nxori zarfin e të atit për herë të parë që kur e kishte lënë aty. E rrotulloi në dorë; ndoshta brenda kishte rregulla të tjera. E ktheu përsëri në sirtar të mbyllur: për sonte i mjaftonin rregullat që njihte.

Mori një fletë të bardhë dhe shkroi në krye të saj: «Për babanë tim, apo për mua». Pastaj e ndau me një vijë të gjatë në dy kolona: «Për babanë» dhe «Për mua».

Nën kolonën «Për babanë», shkroi pa hezitim: «Ora e mbylljes së lojës: ora dhjetë». Ky ishte rregulli i të atit, marrë nga orari i ngjitur te frigoriferi i shtëpisë. Dhe poshtë tij shtoi shpejt rregulla më të vogla.

Pastaj erdhi radha e vrapimit. Kjo ishte e tija, pa asnjë dyshim: kishte rënë dakord për të me shokun e dhomës: çdo të diel në mëngjes, në orën gjashtë, dhe shenjat e tij ishin në fletën e vrapimit të varur mbi tryezë. E drejtoi stilolapsin drejt kolonës «Për mua», pastaj u ndal. Iu kujtua i ati që i trokiste në derën e dhomës çdo të premte në mëngjes: «Çohu, lëvize trupin». Prej vitesh i ati ia thoshte këtë, ndërsa Karimi pëshpëriste i pakënaqur nën batanije.

Vrapimi që kishte zgjedhur për veten ishte pikërisht ajo që i ati i kishte kërkuar të bënte. Kishte filluar me të atin, e pastaj u bë e tija, dhe ai nuk e kishte vënë re këtë para kësaj nate. E shkroi fjalën «Vrapimi» tamam mbi vijën ndarëse: gjysma e fjalës te kolona «Për babanë» dhe gjysma te «Për mua».

Në fund të fletës la një rresht për nënshkrimin, për të nënshkruar kur të dinte vendin e çdo rregulli. Por nuk nënshkroi; ora e mbylljes së lojës ishte ende te kolona «Për babanë», dhe ai nuk dinte ende çfarë të bënte me të.

Edhe ti mund të mbash një kolonë «Për babanë», pa e hedhur në letër.

Po plotëson një formular që të pyet përse e zgjodhe fushën tënde të studimit. Dora të ndalet. Nuk të kujtohet ndonjë çast kur e ke zgjedhur vetë; të kujtohet që dikush tjetër ishte i bindur, dhe ti thjesht pranove. Shkruan një fjali të përgjithshme dhe e lë pyetjen e vërtetë pa përgjigje.

Sa bindje mban tani me vete, pa e ditur kush t'i vuri në dorë për herë të parë?

Oskar Uajlld shkroi te «De Profundis»: «Shumica e njerëzve janë njerëz të tjerë. Mendimet e tyre janë opinionet e dikujt tjetër, jeta e tyre një imitim, pasionet e tyre një citim»¹.

Disa nga gjërat që mbajmë na u imponuan derisa filluam t'u bënim rezistencë. Disa të tjera erdhën aq qetë sa menduam se ishin zgjedhja jonë. Në të dyja rastet, pyetja mbetet: ku je ti në këtë vendim?

Adam Grant ia kushton librin e tij Think Again vlerës së rishikimit të bindjeve tona pa frikë. Aftësinë për të dyshuar në opinionin tënd duke mbetur i sigurt në aftësinë tënde për të menduar, ai e quan «përulësi me vetëbesim». Dhe e sheh atë si një aftësi që mësohet, jo si një dobësi që fshihet².

Një orar te frigoriferi

Mbi frigoriferin e shtëpisë së Karimit kishte një orar të shkruar me shkrimin e rregullt e të drejtë të babait të tij, rreshti i fundit i të cilit thoshte: «Ora dhjetë. Ekrani i fikur». Në moshën tetëvjeçare, Karimi kishte qëndruar para tij dhe kishte pyetur: «Përse në orën dhjetë?». I ati i kishte thënë: «Sepse kështu thashë unë». Që nga ajo ditë, sa herë që pyeste «Përse?» për ndonjë rregull, merrte të njëjtën përgjigje, derisa pushoi së pyeturi. Dhe nuk dëgjoi kurrë prej tij një «Të lumtë» pa një «Por» që vinte pas saj.

Karimi iu bind rregullit të orës dhjetë për sa kohë që i ati ishte zgjuar. Në vitet e fundit në shtëpi, filloi të vidhte gjysmë ore për të luajtur pasi i ati flinte, e nganjëherë edhe më shumë. Pastaj erdhi konvikti, ku nuk kishte as frigorifer e as orar, ndaj në javët e para qëndroi zgjuar derisa pa dritën në dritare. Ajo që i ati nuk e kishte parë gjatë gjithë atyre viteve ishte se qetësia që shihte çdo mbrëmje nuk vinte nga bindja e djalit të tij, por nga prania e vetë atij.

Liria mban një sy hapur. Kur njeriu ndien se ajo kërcënohet, lëviz për ta rifituar atë. Qoftë edhe me koston për të bërë të kundërtën e asaj që është më e mira për të. Psikologu Xhek Brem e quajti këtë prirje «reaktivitet psikologjik»³. Sa më shumë t'ia ngushtojmë zgjedhjet dikujt, aq më shumë shtohet dëshira e tij pikërisht për zgjedhjen e ndaluar. Përse ndodh kjo? Jo sepse zgjedhja e ndaluar është më e mirë. Por sepse ajo është bërë simbol i lirisë së tij të kërcënuar.

Ndoshta i ati e bëri këtë nga frika për të dhe me mënyrën me të cilën ishte rritur vetë. Nëse po edukon dikë, shpjegoja arsyen dhe lër vend për pyetje; prania jote e vetme nuk e krijon bindjen e tij.

Ky është «rregullimi i brendshëm» që na mungoi në kapitulli 1: një përkushtim që mbetet sepse është bërë pjesë e jotja, jo sepse dikush po të vëzhgon.

Dhe nëse je tani ai djali që është rritur, e ke të drejtën ta emërtosh dëmin dhe t'i vësh kufij atij. Nuk ke pse të mbetesh te fajësimi për të rimarrë vendimin tënd. Pyet veten me qetësi: cilat rregulla i mbaj ende sepse i kam kuptuar? Dhe cilave iu binda vetëm nga frika, dhe u çlirova prej tyre në mundësinë e parë?

Identiteti që merret i gatshëm

Psikologu Xhejms Marsia e zgjeroi teorinë e Eriksonit për identitetin. Ai përshkroi «identitetin e mbyllur»: një përkushtim të fortë ndaj një vlere, rruge apo profesioni pa eksploruar alternativa, shpesh përmes përvetësimit të gatshëm të asaj që kanë zgjedhur prindërit apo mjedisi përreth⁴.

Dhe përballë tij qëndron ajo që ai e quan «identitet i arritur»: ndonjëherë një përkushtim ndaj së njëjtës vlerë, por pas eksplorimit të vërtetë të alternativave të tjera. Rezultati i jashtëm mund të duket krejt i njëjtë. Por qëndrueshmëria e brendshme është krejtësisht e ndryshme.

Një përmbledhje që mblodhi më shumë se njëqind studime, gjatësore dhe tërthore, zbuloi se këto gjendje nuk janë fat i paracaktuar: shumë njerëz mbeten aty ku janë me vite, dhe shumë lëvizin mes tyre; dhe lëvizja drejt një eksplorimi dhe përkushtimi më të pjekur ishte më e zakonshme sesa kthimi prapa⁵. Dhe nuk ka nevojë të ndodhë ndonjë krizë për të rishikuar gjërat. Mjafton një pyetje.

Një pyetje para tabelës së llogarive

Linës iu kujtua i ati ditën kur vendosi, kur ajo ishte në shkollë të mesme, se ajo do të studionte kontabilitet. Tha atë ditë: «Një profesion i sigurt».

Nuk e kishte pyetur për mendimin e saj me hollësi. Dhe as ajo nuk e kishte pyetur veten.

Hyri në fakultet, u diplomua dhe punoi si kontabiliste. Rruga dukej e vizatuar para se të lindte ajo.

Pasi u rikthye në mësimin e së mërkurës, Lina u ndal një ditë para tabelës së llogarive.

I bëri vetes një pyetje të thjeshtë e tronditëse njëkohësisht: «Sikur të zgjidhja sot nga e para, a do ta kisha zgjedhur këtë?»

Nuk gjeti një përgjigje të shpejtë. Ajo nuk e urrente profesionin e saj.

Por kuptoi se nuk e kishte pyetur kurrë veten, as në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare dhe as më pas.

Ngriti sytë drejt një kolegeje që po priste tabelën e saj. Lina e pa gabimin, si zakonisht, para se numri të plotësohej, kështu që e ndreqi kutinë, e dërgoi dosjen dhe pastaj e shkroi pyetjen në një copë letër të vogël. Nuk e mori në telefon babanë. E palosi letrën dhe e futi në çantë.

A do të thotë kjo se çdo gjë që ke trashëguar është e gabuar? Aspak. Shumë nga ato që trashëgojmë janë të sakta dhe të bukura, dhe meritojnë të mbeten siç janë. Problemi nuk qëndron te burimi i tyre. Problemi është se nuk i kemi shqyrtuar kurrë vetë, për të ditur nëse janë vërtet ajo që duam, apo thjesht ajo me të cilën jemi mësuar sepse nuk kemi parë gjë tjetër.

Shoqja e Linës agjëronte të hënave dhe të enjteve sepse kishte parë nënën e saj ta bënte këtë. Kur Lina e pyeti për arsyen, shoqja zbuloi se dinte më shumë për ditët e agjërimit sesa për kuptimin e tij. Kështu pyeti për origjinën dhe kuptimin e tij, dhe lexoi gjëra që e ndihmuan ta kuptonte. Herën tjetër, agjërimi u bë më i dashur për të: e dinte përse agjëronte, jo vetëm si agjëronte. Veprimi mbeti i njëjtë, por tani ajo kishte një arsye që mund ta shprehte me fjalë.

Një pyetje që hap rrugën

Në suren El-Enbija, Ibrahimi e pyet babanë dhe popullin e tij për statujat të cilave u përkushtohen. Ata përgjigjen se i gjetën etërit e tyre duke i adhuruar ato. Por Ibrahimi nuk e lë këtë përgjigje të jetë fundi i pyetjes. Kur ata e pyesin nëse flet me seriozitet, ai u thotë se Zoti i tyre është Zoti i qiejve dhe i tokës, i Cili i krijoi ato⁶.

Dhe në një skenë tjetër, në suren El-Bekare, ai pyet se si Allahu i ngjall të vdekurit. Pason pyetja për besimin e tij, ai e pohon besimin dhe shpjegon kërkimin e qetësimit të zemrës. Pastaj i vjen një përgjigje që kërkon veprim: ai merr katër shpendë dhe vepron ashtu siç u urdhërua⁷.

Dhe pyetja në të dyja skenat nuk është një fjalë pa vazhdim. Në të parën, biseda kalon nga ndikimi i etërve te baza mbi të cilën ngrihet bindja. Kurse në të dytën, kërkesa për të kuptuar vjen nga një besimtar që e shpreh qartë besimin e tij.

Mjeti i këtij kapitulli të kërkon të emërtosh një pyetje dhe ta shqyrtosh atë, jo të luash një skenë bindjeje para dikujt.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ “O Zoti im! Tregomë si i ngjall të vdekurit!” – Zoti i tha: “A nuk beson?” - “Besoj” - iu përgjigj Ibrahimi, “por dëshiroj të më qetësohet zemra.” (El-Bekare 2:260).

Një pyetje mund ta forcojë bindjen, mund të ndreqë diçka në të, ose mund të zbulojë se ke nevojë të dish më shumë. Vlera e shqyrtimit qëndron te sinqeriteti i tij dhe te cilësia e provave mbi të cilat mbështetet, e jo që çdo mendim të dalë i pandryshuar ashtu siç hyri.

Nënshkrimi i dytë

Nuk ke nevojë të refuzosh çdo gjë që ke trashëguar për ta bërë tënden. Dhe as të refuzosh diçka thjesht sepse dikush ta imponoi. Ndaje vendimin nga mënyra se si të mbërriti, kuptoje atë, e pastaj nënshkruaj sërish me dorën tënde.

Natën tjetër Karimi u përpoq të nënshkruante fletën. Shkroi shkronjën e parë të emrit në një letër më vete, pastaj u kthye te rregulli që kishte zgjedhur të shqyrtonte: ora e mbylljes së lojës. I tha shokut të dhomës: «E refuzoj sepse im atë më urdhëronte ta bëja». Shoku i dhomës e pyeti: «Po leksioni i mëngjesit?».

U kthye te rreshti «Nëse rrëzohesh». I mbuloi me pëllëmbë të gjitha rregullat përveç orës së mbylljes së lojës dhe shkroi poshtë saj: «Dua të zgjohem pa pesë dremitje të alarmit». Dhe poshtë saj një pyetje rreth sasisë së gjumit që i nevojitej. Nuk vuri nënshkrim. Këtë herë e mbajti pyetjen në vend që ta linte të gjithë rregullin te kolona e të atit. Tha: «Do të zgjedh për një arsye që e kuptoj, jo thjesht për ta kundërshtuar atë».

Të mërkurën në mbrëmje, para mësimit, Lina shkroi në fletoren e saj: «Zgjedh nga puna ime atë që dua, dhe pyes për pjesën tjetër». Bashkëshorti e pyeti: «Për kë është kjo fjali?». Ajo lexoi atë që kishte shkruar dhe tha: «Për mua, tani». Nuk e mori në telefon të atin. Nën fjali vuri një pyetje që nuk e kishte thënë: «Përse ma zgjodhe kontabilitetin, o babi?». E mbylli faqen e pyetjes dhe hapi faqen e mësimit.

Dokument në emrin tënd

Zgjidh një bindje të vetme që e mban që nga fëmijëria dhe plotëso me shkrimin e dorës tënde:

«E trashëgova …… nga ……, dhe kur e shqyrtova arsyen e saj sot, zbulova se ……».

Dhe pas një jave, lexoje fjalinë përsëri: çfarë kuptove dhe çfarë ka ende nevojë për përgjigje?

«Rregulli që dua të mbetet me mua kur nuk më sheh askush është…, sepse…».

Në natën e parë të ftohtë të dimrit, Karimi e hapi lojën pas orës dhjetë, ndërsa fleta e panënshkruar qëndronte nën llambë. Vuri kufjet në veshë dhe dëgjoi në kokë një fjali të shkurtër me zërin e të atit.