Мұраға алдым, таңдағаным жоқ

Күздің аяғындағы бір түнде Кәрім жатақханадағы үстеліне отырып, үйден өзімен бірге алып келген ережелерін сұрыптады: қайсысы өзінікі, ал қайсысы тек әкесінікі ғана?

Ол тартпаны ашып, әкесінің конвертін сонда салғалы бері алғаш рет қолына алды. Қолында аударып-төңкеріп көрді; бәлкім, оның ішінде басқа да ережелер бар шығар. Оны тартпаға жабық күйінде қайта қойды: бүгін түнге өзі білетін ережелер де жетерлік.

Ол ақ парақ алып, оның басына: «Әкеме, әлде маған», — деп жазды. Сосын оны ұзын сызықпен екі бағанға бөлді: «Әкеме» және «Маған».

«Әкеме» бағанының астына ол еш кідірместен: «Ойынды өшіру уақыты: сағат он», — деп жазды. Бұл үйдегі тоңазытқыштағы кестеден алынған әкесінің ережесі болатын. Оның астына басқа да кішігірім ережелерді жылдам қосып шықты.

Содан кейін жүгірудің кезегі келді. Бұл еш даусыз өзінікі еді: бөлмелесімен келіскен болатын: әр жексенбінің таңында, сағат алтыда, ал оның белгілері үстелдің үстіне ілінген жүгіру қағазында тұрған. Қаламды «Маған» бағанына созды да, тоқтап қалды. Ол әр жұманың таңында әкесінің есігін қағып: «Тұр, денеңді қозға», — дейтінін есіне түсірді. Әкесі осы сөзді жылдар бойы айтып келген, ал Кәрім көрпенің астында жатып күңкілдейтін.

Оның өз еркімен таңдаған жүгіруі — әкесі одан талап еткен нәрсе болып шықты. Ол әкесінен басталған, кейін өзінікіне айналған еді, бірақ бүгінгі түнге дейін ол мұны байқамаған болатын. Ол «Жүгіру» деген сөзді тура екі бағанның бөлу сызығының үстіне жазды: сөздің жартысы «Әкеме» бағанында, ал жартысы «Маған» бағанында болды.

Парақтың төменгі жағында ол қол қою үшін бір жол қалдырды, әр ереженің орнын білгенде қол қоймақшы еді. Бірақ ол қол қойған жоқ; өйткені ойынды өшіру уақыты әлі де «Әкеме» бағанында тұрған болатын, ал онымен не істеу керектігін ол әлі білмеді.

Ал сен «Әкеме» бағанын жазбасаң да, өзіңмен бірге алып жүрген шығарсың.

Сенен оқу салаңды неліктен таңдағаныңды сұрайтын сауалнаманы толтырасың. Қолың кідіріп қалады. Оны өз бетіңше таңдаған сәтіңді есіңе түсіре алмайсың; басқа біреудің сенімді болғанын және өзіңнің келіскеніңді ғана есіңе түсіресің. Жалпылама бір сөйлем жазасың да, нақты сауалды жауапсыз қалдырасың.

Қазір қолыңда оны саған алғаш рет кім ұстатқанын білмейтін қанша ұстаным бар?

Оскар Уайльд «Түпсіз тұңғиықтан» (De Profundis) шығармасында: «Адамдардың көпшілігі — өзге адамдар. Олардың ойлары — өзгелердің пікірі, олардың өмірі — еліктеу, ал олардың құмарлығы — дәйексөз» (мағыналық аударма) деп жазған¹.

Біз алып жүрген нәрселердің кейбірі бізге күштеп таңылған, сондықтан біз оған қарсылық білдіре бастадық. Ал кейбірі бізге байқатпай сіңіп, оны өзіміздің таңдауымыз деп ойлап қалдық. Қос жағдайда да сауал өзгермейді: бұл шешімде сен қайдасың?

Адам Грант өзінің Think Again атты кітабын ұстанымдарымызды қорықпай қайта қараудың құндылығына арнайды. Ол өз ойыңнан күмәндану қабілетін сақтай отырып, ойлау қабілетіңе деген сенімділікті сақтауды «сенімді кішіпейілдік» деп атайды. Ол мұны жасыратын әлсіздік емес, үйренуге болатын дағды деп санайды².

Тоңазытқыштағы кесте

Кәрімнің үйіндегі тоңазытқышта әкесінің түзу қолтаңбасымен жазылған кесте тұратын, оның соңғы жолы: «Сағат он. Экран жабық». Кәрім сегіз жасында оның алдында тұрып: «Неге онда?», — деп сұраған. Әкесі: «Өйткені мен солай дедім», — деп жауап берген. Сол күннен бастап ол қандай да бір ереже туралы «Неге?» деп сұраған сайын, оған осы жауап келетін, ақыры ол сұрауды қойған еді. Ол әкесінен соңында «бірақ» сөзі жоқ «жарайсың» деген сөзді ешқашан естіп көрмеген.

Кәрім әкесі ояу тұрғанда сағат он ережесіне бағынды. Ал үйдегі соңғы жылдарында әкесі ұйықтап қалғаннан кейін ойынға жарты сағат, кейде одан да көп уақыт ұрлап ойнайтын болды. Сосын жатақхана келді, мұнда тоңазытқыш та, кесте де жоқ, сондықтан ол алғашқы апталарда терезеден таң шапағын көргенше ұйықтамады. Әкесі осыншама жыл бойы көрмеген нәрсе: әр кеште оның алдындағы тыныштық ұлының сенімі емес, өзінің қатысуы ғана болатын.

Еркіндіктің ұйықтамайтын көзі бар. Адам оған қауіп төнгенін сезгенде, оны қайтарып алу үшін әрекет етеді. Тіпті бұл оған өзі үшін ең жақсы нәрсенің керісін істеуге мәжбүр етсе де. Психолог Джек Брем бұл бейімділікті «психологиялық қарсылық» (реактанс) деп атады³. Адамның таңдау мүмкіндігін тарылтқан сайын, оның сол тыйым салынған таңдауға деген құштарлығы арта түседі. Бұл неге дәл осылай болады? Тыйым салынған таңдау жақсырақ болғандықтан емес. Қайта ол оның қауіп төнген еркіндігінің символына айналғандықтан.

Әкесі мұны баласына алаңдағандықтан және өзі көрген тәрбие үлгісімен істеген болуы мүмкін. Егер сен біреуді тәрбиелеп жатсаң, себебін түсіндір және сұрақ қоюға орын қалдыр; тек қана сенің қатысуың оның ішкі көзқарасын қалыптастырмайды.

Бұл — 1-тарау-де біз айтқан «ішкі реттелу»: сені біреу бақылап тұрғандықтан емес, ол сенің бөлшегіңе айналғандықтан қалатын жауапкершілік.

Ал егер қазір сен сол өскен бала болсаң, тиген зардапты атап, оған шек қоюға құқығың бар. Өз шешіміңді қайтарып алу үшін айыптауға байланудың қажеті жоқ. Өзіңнен байыппен сұра: қай ережелерді әлі де түсінгендіктен ұстанып келемін? Ал қайсысына тек қорқыныштан ғана бағындым да, алғашқы мүмкіндікте одан құтылдым?

Дайын күйде қабылданған тұлғалық болмыс

Психолог Джеймс Марсиа Эриксонның тұлғалық болмыс теориясын кеңейтті. Ол «жабық тұлғалық болмысты» (foreclosed identity) сипаттады: баламаларды зерттеместен, көбінесе ата-анасы немесе ортасы таңдаған нәрсені дайын күйде қабылдау арқылы белгілі бір құндылыққа, бағытқа немесе мамандыққа берік адалдық таныту⁴.

Ал оған қарама-қарсы «қол жеткізілген тұлғалық болмыс» (achieved identity) тұр: кейде сол құндылыққа адалдық, бірақ басқа баламаларды шынайы зерттегеннен кейін келеді. Сыртқы нәтиже мүлдем бірдей көрінуі мүмкін. Бірақ ішкі беріктік түбегейлі өзгеше.

Жүзден астам ұзақ мерзімді және көлденең зерттеулерді біріктірген шолу бұл күйлердің маңдайға жазылған тағдыр емес екенін анықтады: көптеген адамдар жылдар бойы сол күйінде қалады, ал көбі басқа күйге өтеді, және зерттеу мен кемелденген адалдыққа өту кері шегінуден гөрі жиірек кездескен⁵. Қайта қарау үшін дағдарыс болуы шарт емес. Бір ғана сұрақ жеткілікті.

Есеп кестесінің алдындағы сұрақ

Лина мектепте оқып жүргенде, әкесінің оған есепші мамандығын оқу керектігін шешкен күнін есіне алды. Сол күні әкесі: «Сенімді мамандық», — деген еді.

Ол оның пікірін тәптіштеп сұрамаған болатын. Ал Лина да бұл туралы өзінен сұрамаған еді.

Ол колледжге түсті, бітірді және есепші болып жұмыс істеді. Жол ол туылмай тұрып-ақ сызылып қойғандай көрінді.

Сәрсенбі сабағына қайта оралғаннан кейін, бір күні Лина есеп кестесінің алдында ойланып қалды.

Ол өзіне қарапайым әрі таңғалдыратын сұрақ қойды: «Егер маған бүгін нөлден бастап таңдау берілсе, мен осыны таңдар ма едім?»

Ол жылдам жауап таба алмады. Ол өз мамандығын жек көрген жоқ.

Бірақ ол бұл туралы он алты жасында да, одан кейін де өзінен ешқашан сұрамағанын түсінді.

Ол кестесін күтіп тұрған әріптесіне қарады. Лина әдеттегідей сан толық жазылып бітпей тұрып қатені байқады да, ұяшықты түзетіп, файлды жіберді, сосын сұрақты кішкентай қағазға жазды. Әкесіне қоңырау шалмады. Қағазды бүктеп, сөмкесіне салды.

Бұл сен мұраға алған нәрсенің бәрі қате дегенді білдіре ме? Әрине, жоқ. Біз мұраға алған көп нәрсе дұрыс, әдемі және сол қалпында қалуға лайық. Мәселе оның бастауында емес. Мәселе оның шынымен біз қалайтын нәрсе екенін, әлде басқасын көрмегендіктен үйреніп қалған нәрсеміз екенін білу үшін өзіміз оны бір рет те сүзгіден өткізбегенімізде.

Линаның құрбысы дүйсенбі мен бейсенбі күндері анасының солай істегенін көргендіктен ораза ұстайтын. Лина одан себебін сұрағанда, құрбысы оразаның мағынасынан гөрі оның күндерін жақсырақ білетінін аңғарды. Ол оның негізі мен мағынасын сұрап, оны түсінуге көмектесетін нәрселерді оқыды. Келесі жолы ораза оған бұрынғыдан да сүйіктірек болды: ол оразаны қалай ұстауды ғана емес, не үшін ұстайтынын да білді. Іс сол күйінде қалды, бірақ енді оның айта алатын себебі болды.

Жол ашатын сауал

«Әнбия» сүресінде Ибраһим әкесі мен қауымынан олар табынып отырған мүсіндер туралы сұрайды. Олар ата-бабаларының соларға құлшылық еткенін көргендерін айтып жауап береді. Ибраһим бұл жауапты сұрақтың соңы етіп қалдырмайды. Олар одан сөзіне байыпты ма деп сұрағанда, оларға Раббыларының көктер мен жердің Раббысы екенін, оларды Оның Өзі жаратқанын айтады⁶.

Ал басқа бір көріністе, «Бақара» сүресінде, ол Алланың өлілерді қалай тірілтетіні туралы сұрайды. Оның иманы туралы сұрақ қойылады, ол иманын растайды және жүрегінің орнығуын қалайтынын айтады. Сосын оған іс-әрекеттен тұратын жауап келеді: төрт құсты алып, бұйырылғандай әрекет етеді⁷.

Екі көріністегі сұрақ та жалғасынсыз қалған жай сөз емес. Біріншісінде сөз ата-бабалардың ізінен сенім сүйенетін негізге көшеді. Ал екіншісінде түсінуге деген ұмтылыс өз иманын ашық білдірген мүміннен келеді.

Бұл тараудың құралы сенен біреудің алдында сендіру көрінісін қоюды емес, бір сауалды атап, оны тексеріп көруді талап етеді.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ Раббым, өлікті қалай тірілтетініңді маған көрсетші, – деді. Ол: Сен сенбейсің бе? – деді. Иә, сенемін, бірақ жүрегім орнығуы үшін, – деді. (Бақара сүресі: 260).

Сауал бір ұстанымды нығайта түсуі мүмкін, немесе оның бір тұсын түзетуі мүмкін, я болмаса көбірек білуің керектігін ашуы мүмкін. Тексерудің құндылығы әрбір пікір қалай кірсе солай қайтып шығуында емес, оның шынайылығында және сүйенетін негізінің сапасында.

Екінші қолтаңба

Мұраға қалған нәрсенің бәріне иелік ету үшін одан бас тартудың қажеті жоқ. Немесе біреу саған таңғандықтан ғана бір нәрсені жоққа шығарудың да қажеті жоқ. Шешімді оның саған жеткен жолынан ажырат, оны түсін, сосын өз қолыңмен жаңадан қол қой.

Келесі түні Кәрім қағазға қол қоюға тырысты. Бөлек қағазға есімінің алғашқы әрпін жазды, сосын тексеру үшін таңдаған ережесіне қайта оралды: ойынды өшіру уақыты. Бөлмелесіне: «Мұны әкем бұйырғандықтан ғана қабылдамаймын», — деді. Бөлмелесі: «Ал таңертеңгі дәріс ше?», — деп сұрады.

Ол «Егер сүрінсең» деген жолға қайта келді. Ойынды өшіру уақытынан басқа барлық ережелерді алақанымен жауып, оның астына: «Бес рет оятқышты кейінге қалдырмай оянғым келеді», — деп жазды. Ал оның астына ұйқысына қанша уақыт керектігі туралы сұрақты қойды. Қол қоймады. Бұл жолы бүкіл ережені әкесінің бағанында қалдырудың орнына, сұрақты сақтап қалды. Ол: «Қыңырлық жасау үшін емес, өзім білетін себеппен таңдаймын», — деді.

Сәрсенбі күні кешке, сабақтың алдында, Лина дәптеріне: «Жұмысымнан өзім сүйетін бөлігін таңдаймын, қалғаны туралы сұраймын», — деп жазды. Күйеуі: «Бұл сөйлем кімге арналған?», — деп сұрады. Ол жазғанын оқып: «Қазір өзіме», — деді. Әкесіне телефон соқпады. Сөйлемнің астына айтпаған сауалын қойды: «Неге маған есепшілікті таңдадың, әке?». Сұрақ жазылған бетті жауып, сабақ бетін ашты.

Өз атыңдағы құжат

Балалық шақтан бері өзіңмен бірге алып жүрген бір ұстанымды таңдап, өз қолтаңбаңмен толықтыр:

«Мұраға алдым: ……, кімнен: ……, және бүгін оның себебін тексергенімде білдім: ……».

Бір аптадан соң сөйлемді қайтадан оқы: нені түсіндің және не нәрсеге әлі де жауап қажет?

«Мені ешкім көрмей тұрғанда да өзіммен бірге қалғанын қалайтын ережем — бұл…, өйткені…».

Қыстың алғашқы суық түнінде Кәрім ойынды сағат оннан кейін ашты, ал қол қойылмаған қағаз шамның астында жатты. Құлаққапты киді де, басында әкесінің дауысымен айтылған қысқа сөйлемді естіді.