Tôi thừa hưởng, chứ không lựa chọn

Một đêm cuối thu, Karim ngồi vào bàn ở ký túc xá để phân loại những quy tắc mang từ nhà đến: quy tắc nào là của cậu, quy tắc nào chỉ là của cha.

Cậu mở ngăn kéo, lấy phong bì của cha ra lần đầu từ khi đặt nó ở đó. Cậu lật phong bì trong tay. Có lẽ bên trong còn những quy tắc khác. Cậu cất lại vào ngăn kéo, vẫn chưa mở. Tối nay, những quy tắc cậu biết đã đủ rồi.

Cậu lấy tờ giấy trắng, viết phía trên: “Vì cha, hay vì mình”. Rồi kẻ một đường dài chia giấy thành hai cột: “Vì cha” và “Vì mình”.

Dưới “Vì cha”, cậu viết ngay: “Giờ tắt game: mười giờ.” Quy tắc này của cha, lấy từ bảng lịch trên tủ lạnh ở nhà. Cậu viết nhanh bên dưới những quy tắc nhỏ hơn.

Rồi đến chạy bộ. Điều này chắc chắn là của cậu: cậu đã hẹn với bạn cùng phòng sáng Chủ nhật hằng tuần, lúc sáu giờ. Những dấu ghi nằm trên tờ theo dõi chạy bộ treo trên bàn. Cậu đưa bút sang cột “Vì mình”, rồi dừng lại. Cậu nhớ cha gõ cửa phòng vào sáng thứ Sáu hằng tuần: “Dậy đi, vận động nào.” Cha nói câu ấy suốt nhiều năm, còn Karim càu nhàu dưới chăn.

Việc chạy bộ cậu tự chọn chính là điều cha từng yêu cầu. Nó bắt đầu từ cha, rồi trở thành của cậu. Trước tối nay, cậu chưa nhận ra. Cậu viết “Chạy bộ” ngay trên đường phân cách: nửa cụm từ ở cột “Vì cha”, nửa còn lại ở cột “Vì mình”.

Cuối tờ giấy, cậu để một dòng ký tên. Cậu sẽ ký khi biết mỗi quy tắc thuộc về đâu. Nhưng cậu chưa ký. Giờ tắt game vẫn nằm ở cột “Vì cha”, cậu chưa biết phải làm gì với nó.

Có thể bạn cũng mang theo cột “Vì cha” mà chưa hề viết ra.

Bạn điền một mẫu đơn hỏi vì sao chọn ngành học của mình. Tay bạn dừng lại. Bạn không nhớ lúc tự mình lựa chọn. Bạn nhớ một người khác đã tin tưởng vào lựa chọn ấy, và bạn đồng ý. Bạn viết một câu chung chung, bỏ câu hỏi thật sự không lời đáp.

Bạn đang mang bao nhiêu niềm tin mà không biết ai đã đặt chúng vào tay mình lần đầu?

Oscar Wilde viết trong “De Profundis”: “Phần lớn mọi người là những người khác. Ý nghĩ của họ là ý kiến của người khác, đời sống của họ là sự bắt chước, đam mê của họ là một lời trích dẫn”¹.

Có điều bị áp đặt đến mức ta chống lại. Có điều đến lặng lẽ đến mức ta tưởng mình tự chọn. Cả hai trường hợp đều để lại câu hỏi: bạn ở đâu trong quyết định ấy?

Adam Grant dành cuốn Dám nghĩ lại để nói về giá trị của việc xem lại niềm tin mà không sợ hãi. Ông gọi khả năng nghi ngờ ý kiến của mình, trong khi vẫn tin vào năng lực suy nghĩ của bản thân, là “sự khiêm nhường tự tin”. Ông xem đó là một kỹ năng có thể học, không phải điểm yếu phải giấu².

Bảng lịch trên tủ lạnh

Trên tủ lạnh nhà Karim có bảng lịch viết bằng nét chữ ngay ngắn của cha. Dòng cuối: “Mười giờ. Tắt màn hình.” Năm tám tuổi, Karim đứng trước bảng, hỏi: “Sao lại mười giờ?” Cha đáp: “Vì tôi đã nói vậy.” Từ đó, mỗi lần cậu hỏi “Tại sao?” về một quy tắc, cậu đều nhận câu trả lời ấy, cho đến khi thôi hỏi. Và chưa lần nào cậu nghe cha nói “Làm tốt lắm” mà không kèm theo “Nhưng”.

Karim tuân theo quy tắc mười giờ chừng nào cha còn thức. Những năm cuối ở nhà, cậu bắt đầu lén chơi thêm nửa giờ sau khi cha ngủ, đôi khi lâu hơn. Rồi cậu đến ký túc xá, nơi không có tủ lạnh cũng chẳng có bảng lịch. Những tuần đầu, cậu thức đến khi thấy ánh sáng ngoài cửa sổ. Suốt bao năm, người cha không thấy được điều này: sự yên lặng trước mắt ông mỗi tối đến từ sự có mặt của ông, không phải từ niềm tin của con trai.

Tự do có một con mắt không ngủ. Khi cảm thấy tự do bị đe dọa, con người hành động để giành lại. Kể cả khi phải làm ngược điều tốt nhất cho mình. Nhà tâm lý học Jack Brehm gọi xu hướng ấy là “phản kháng tâm lý”³. Càng siết chặt lựa chọn của ai đó, ta càng khiến họ muốn chính lựa chọn bị cấm. Vì sao lại như vậy? Không phải lựa chọn bị cấm tốt hơn. Nó đã trở thành biểu tượng cho tự do đang bị đe dọa.

Có thể người cha làm vậy vì lo cho con, theo cách ông từng được nuôi dạy. Nếu bạn đang nuôi dạy ai đó, hãy giải thích lý do và dành chỗ cho câu hỏi. Chỉ sự có mặt của bạn không tạo được niềm tin nơi họ.

Đó chính là “sự điều chỉnh từ bên trong” ta đã thiếu ở chương 1: một cam kết còn lại vì đã thành một phần của bạn, không phải vì có người theo dõi.

Nếu bạn giờ đây là người con đã trưởng thành ấy, bạn có quyền gọi rõ tổn thương và đặt giới hạn cho nó. Để giành lại quyết định, bạn không cần dừng mãi ở việc trách móc. Hãy bình tĩnh hỏi mình: quy tắc nào tôi vẫn giữ vì đã hiểu? Quy tắc nào tôi chỉ tuân theo vì sợ, rồi thoát khỏi ngay khi có cơ hội đầu tiên?

Bản sắc được nhận sẵn

Nhà tâm lý học James Marcia mở rộng lý thuyết của Erikson về bản sắc. Ông mô tả “bản sắc khép kín”: sự cam kết mạnh mẽ với một giá trị, hướng đi hoặc nghề nghiệp mà chưa khám phá các lựa chọn khác, thường bằng cách nhận sẵn điều cha mẹ hay những người xung quanh đã chọn⁴.

Đối lại là điều ông gọi “bản sắc đã xác lập”: đôi khi vẫn cam kết với cùng giá trị ấy, nhưng sau khi thật sự khám phá những lựa chọn khác. Kết quả bên ngoài có thể hoàn toàn giống nhau. Sự vững vàng bên trong lại khác hẳn.

Một tổng quan tập hợp hơn một trăm nghiên cứu, gồm cả nghiên cứu theo dõi theo thời gian và nghiên cứu cắt ngang, cho thấy những trạng thái ấy không phải số phận cố định: nhiều người ở nguyên một trạng thái nhiều năm, nhiều người chuyển đổi. Việc chuyển sang khám phá và cam kết trưởng thành hơn phổ biến hơn việc quay lùi⁵. Không cần có khủng hoảng mới xem xét lại. Một câu hỏi là đủ.

Câu hỏi trước bảng kế toán

Lina nhớ lại ngày cha quyết định cô sẽ học kế toán, khi cô còn học trung học. Hôm ấy ông nói: “Một nghề bảo đảm.”

Ông không hỏi kỹ ý kiến cô. Cô cũng không tự hỏi mình.

Cô vào đại học, tốt nghiệp, rồi làm kế toán. Con đường như đã được vạch ra trước khi cô ra đời.

Sau khi trở lại buổi học thứ Tư, một hôm Lina dừng lại trước bảng kế toán.

Cô hỏi mình một câu vừa đơn giản vừa khiến cô sững lại: “Nếu hôm nay được chọn lại từ đầu, mình có chọn điều này không?”

Cô không có câu trả lời ngay. Cô không ghét nghề mình.

Nhưng cô nhận ra chưa bao giờ hỏi câu ấy, cả lúc mười sáu tuổi lẫn sau đó.

Cô ngước lên nhìn đồng nghiệp đang chờ bảng của mình. Như mọi lần, Lina thấy lỗi trước khi con số được viết xong. Cô sửa ô ấy, gửi tệp, rồi viết câu hỏi lên tờ giấy nhỏ. Cô không gọi cho cha. Cô gấp giấy, bỏ vào túi.

Vậy có phải mọi điều bạn thừa hưởng đều sai? Hoàn toàn không. Nhiều điều ta thừa hưởng đúng đắn, đẹp đẽ, xứng đáng được giữ nguyên. Vấn đề không nằm ở nguồn gốc. Vấn đề là ta chưa từng tự xem lại, để biết đó có thật là điều mình muốn, hay chỉ là điều quen thuộc vì chưa thấy gì khác.

Bạn Lina nhịn chay thứ Hai và thứ Năm vì đã thấy mẹ làm vậy. Khi Lina hỏi lý do, người bạn nhận ra mình biết các ngày nhịn chay rõ hơn ý nghĩa của việc ấy. Cô hỏi về nguồn gốc và ý nghĩa, đọc những điều giúp mình hiểu. Lần sau, cô thấy yêu việc nhịn chay hơn: cô biết vì sao mình nhịn chay, chứ không chỉ biết cách làm. Hành động vẫn như cũ, nhưng giờ cô có một lý do có thể nói ra.

Câu hỏi mở đường

Trong surah Al-Anbiya, Ibrahim hỏi cha và người dân của mình về những bức tượng họ miệt mài thờ phụng. Họ đáp rằng họ thấy cha ông mình thờ chúng. Ibrahim không để câu trả lời ấy chấm dứt câu hỏi. Khi họ hỏi ông có nghiêm túc với lời mình nói không, ông đáp rằng Thượng Đế của họ là Thượng Đế của các tầng trời và trái đất, Đấng đã tạo ra tất cả⁶.

Trong một cảnh khác, ở surah Al-Baqarah, ông hỏi Allah làm người chết sống lại như thế nào. Khi được hỏi về đức tin, ông khẳng định mình tin và nói về mong muốn được yên lòng. Rồi lời đáp đến cùng hành động: ông lấy bốn con chim và làm theo mệnh lệnh⁷.

Trong cả hai cảnh, câu hỏi không phải lời nói bỏ đó. Ở cảnh đầu, cuộc trao đổi đi từ ảnh hưởng của cha ông đến nền tảng của niềm tin. Ở cảnh sau, mong muốn hiểu đến từ một người có đức tin đang khẳng định đức tin ấy.

Công cụ của chương này yêu cầu bạn gọi rõ một câu hỏi và xem xét nó, không phải diễn cảnh tin tưởng trước ai đó.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ “Lạy Thượng Đế của bề tôi, xin Ngài cho bề tôi thấy cách mà Ngài làm sống lại cái chết!” (Allah) phán bảo (Ibrahim): “Phải chăng Ngươi không tin?” (Ibrahim) thưa: “Bẩm không phải như vậy, bề tôi chỉ muốn củng cố tấm lòng của mình mà thôi.” (Al-Baqarah: 260).

Câu hỏi có thể củng cố một niềm tin, sửa điều gì đó trong niềm tin ấy, hoặc cho thấy bạn cần biết thêm. Giá trị của việc xem xét nằm ở sự thành thật và chất lượng căn cứ, không nằm ở việc mọi quan điểm đi ra đều y nguyên lúc đi vào.

Chữ ký thứ hai

Bạn không cần bác bỏ mọi điều thừa hưởng mới làm chủ được chúng. Cũng không cần bác bỏ điều gì chỉ vì có người đã áp đặt nó. Hãy tách quyết định khỏi cách nó đến với bạn, hiểu nó, rồi ký lại bằng chính tay mình.

Tối hôm sau, Karim thử ký tờ giấy. Cậu viết chữ cái đầu tên mình lên một tờ giấy bên cạnh, rồi trở về quy tắc đã chọn để xem xét: giờ tắt game. Cậu nói với bạn cùng phòng: “Tớ bác bỏ nó vì cha từng ra lệnh cho tớ như vậy.” Bạn hỏi: “Thế buổi học sáng thì sao?”

Cậu quay lại dòng “Nếu bạn vấp ngã”. Cậu dùng tay che mọi quy tắc, trừ giờ tắt game, viết bên dưới: “Tôi muốn thức dậy mà không bấm báo lại năm lần.” Dưới đó là câu hỏi về thời gian mình cần ngủ. Cậu chưa ký. Lần này, cậu giữ lại câu hỏi thay vì bỏ cả quy tắc vào cột của cha. Cậu nói: “Tớ sẽ chọn vì một lý do mình hiểu, không phải để chống lại cha.”

Tối thứ Tư, trước buổi học, Lina viết trong sổ: “Tôi chọn điều mình yêu trong công việc, và đặt câu hỏi về phần còn lại.” Chồng hỏi: “Câu này dành cho ai?” Cô đọc lại rồi đáp: “Giờ là cho em.” Cô không gọi cho cha. Bên dưới, cô viết câu hỏi chưa nói ra: “Vì sao cha chọn ngành kế toán cho con, cha ơi?” Cô đóng trang câu hỏi, mở trang bài học.

Văn bản mang tên bạn

Chọn một niềm tin bạn mang từ thời thơ ấu, rồi tự tay hoàn thành:

“Tôi thừa hưởng …… từ ……; hôm nay, khi xem xét lý do, tôi nhận ra ……”.

Một tuần sau, đọc lại câu ấy: bạn đã hiểu điều gì, điều gì vẫn cần câu trả lời?

“Quy tắc tôi muốn giữ ngay cả khi không ai nhìn thấy mình là… vì…”.

Đêm lạnh đầu tiên của mùa đông, Karim mở game sau mười giờ. Tờ giấy chưa ký nằm dưới đèn. Cậu đeo tai nghe, nghe trong đầu một câu ngắn bằng giọng cha.