Mi roni ɗum, mi suɓaaki ɗum

E jemma gooto e timmoode dabbunde, Karim jooɗii to taabal mum e nder suudu almudɓe ngam senndinde doosɗe ɗe o addornoo galle: hol ɗe ngoni ɗe makko, e hol ɗe ngoni ɗe baaba makko tan.

O udditi drower, o yaltini bataake baaba makko laawol aranndewol gila o fawi ɗum ɗoon. O wayliti ɗum e junngo makko; ina gasa doosɗe goɗɗe ina ngoni heen. O ruttini ɗum e drower ina uddii: doosɗe ɗe o anndi jemma hannde ina keƴi mo.

O ƴetti kaayitafee daneejo, o winndi e dow mum: «Ngam baaba am, walla ngam am». Caggal ɗuum o fecciri ngal diidol juutngol e cuuɗi ɗiɗi: «Ngam baaba am» e «Ngam am».

E les «Ngam baaba am» o winndi tawa dillo alaa: «Waktu uddude fijirde: waktu sappo». Ngoo ko doosgal baaba makko, ummoraade e kaye frigo galle. O ɓeydi e les maggal e yaawre doosɗe pamare.

Caggal ɗuum zamani dogdu ari. Ngal ko ngam makko tawa yewtere alaa: o nanondirii e gollodiiɗo makko: subaka kala Alet, e waktu jeegom, e maandeeji makko dow kaayitafee dogdu ɓilaaɗo dow taabal. O jooɗɗini fensel e suudu «Ngam am», caggal ɗuum o darii. O siftori baaba makko ina kookla damal suudu makko subaka kala Jumaa: «Ummo, dillu ɓanndu maa». Duuɓi tawa baaba makko ina haala ɗum, Karim kadi ina ŋurŋurta e les kunte.

Dogdu ndu o suɓii e hoore makko ko ɗuum baaba makko ɗaɓɓatnoo e makko. Ndu fuɗɗorii to baaba makko, caggal ɗuum ndu wonti ndu makko, o teskaano ɗuum hade jemma hannde. O winndi «Dogdu» e dow diidol feccirgol ngol tigi: feccere konngol ngol e suudu «Ngam baaba am», feccere kadi e suudu «Ngam am».

E les kaayitafee o acci diidol ngam siynoore, ngam siynude nde o anndi nokku kala doosgal. Kono o siynaani; waktu uddude fijirde haa jooni ina woni e suudu «Ngam baaba am», o anndaa tawo ko o waɗata heen.

Tee aɗa waawi ɓamde suudu «Ngam baaba am» tawa a winndaani ndu.

A hebbina kaye naamnotooɗo ma ko ngam ɗum cuɓi-ɗaa fannu jaŋde maa. Junngo maa ina dara. A siftortaako saanga mo cuɓi-ɗaa ɗum e hoore maa; aɗa siftora wonde goɗɗo ina goonɗinnoo, tawa aan a jaɓii. A winnda konngol kuuɓtodinngol, a acca naamnal goongawal tawa jaabawol alaa.

Goongɗinal foti jogi-ɗaa jooni, tawa a anndaa hol fawnooɗo ngal e junngo maa laawol aranndewol?

Oscar Wilde winndi e «De Profundis»: «Ko ɓuri heewde e yimɓe ko yimɓe woɓɓe. Miijooji maɓɓe ko miijooji woɓɓe, nguurndam maɓɓe ko nyemmbaare, kadi muuyo maɓɓe ko aawdi» (firo e maana)¹.

Won e ko ɓam-en fawaama e meeɗen haa en mbontii luurooɓe heen. Won heen kadi yettorii e deeƴre haa cikki-ɗen ko suɓagol meeɗen. E ngonkaaji ɗiɗi ɗii fof naamnal ngal ina heddoo: Hoto ngon-ɗaa e pellital ngal?

Adam Grant ina heblana deftere mum Think Again ngam njaru ƴeewtaade goongɗinaale meeɗen tawa kulol alaa. O noddi mbaawka sikkitaade e miijo maa, tawa aɗa heddii aɗa hoolnii e mbaawka maa miijaade, «hoolnaare deeynde». Omo yiya nde hono karallaagal jaŋteteengal, wonaa loowre suuɗeteende².

Kaye Dow Frigo

Dow frigo galle Karim kaye e binndol baaba makko peewngol, diidol cakkitiingol heen: «Waktu sappo. Seŋo ina uddii». Karim dariima e yeeso maggal tawa omo jogii duuɓi jeetati o naamnii: «Ko ngam ɗum waktu sappo?». Baaba makko wi’i: «Ngam ko miin haali ɗum». Gila ndeen ñalnde, kala nde o naamnii «Ko ngam ɗum?» e doosgal, jaabawol ngol ruttoo, haa o woppi naamnaade. O meeɗaa nannde e makko «A waɗii no moƴƴi» hay laawol so wonaa caggal mum «kono».

Karim ɗowtaniima doosgal waktu sappo so baaba makko ina fina. E duuɓi makko cakkitiiɗi to galle o wonti ina wujjantoo fijirde feccere waktu caggal nde baaba makko ɗaanii, sahaa e sahaa ko ɓuri ɗuum. Caggal ɗuum suudu almudɓe ari, ɗo frigo alaa kadi kaye alaa, o daaniima e yontereuji makko aranndiiji haa o yi’i annoore e falannde. Ko baaba makko yiyataano e ɗiin duuɓi fof: wonde deeƴre wonnde e yeeso makko kala kikiiɗe wonaano goonɗinal ɓiyiiko, kono ko tawaagal makko kanko e hoore makko.

Rimɗinde ina jogii gite ɗe ɗaantaako. So neɗɗo nanii nde ina kulɓinaa, o dilla ngam ruttinde nde. Hay so ɗuum yoɓinii mo waɗde ko luuri ko ɓuri moƴƴude e makko. Ganndo hakkille Jack Brehm noddi ngoo dille «luural hakkille»³. Kala nde ɓillu-ɗen cuɓagol neɗɗo, yiɗde makko e suɓagol kaɗaangol ngol ɓeydoo. Ko ngam ɗum ɗuum waɗata tigi? Wonaa ngam suɓagol kaɗaangol ngol ɓuri moƴƴude. Kono ngam ngol wontii maande rimɗinde makko kulɓinaande.

Ina gasa baaba o waɗi ɗuum ko e kulol e makko e laawol ngol o nehiree. So aɗa neha goɗɗo, faamnin daliilu kadi accu nokku ngam naamnal; tawaagal maa tan tagataa goonɗinal makko.

Oo ko «yuɓɓo nder» mo en ŋakkunoo e feccere 1: tiindagol heddotoongol ngam ngol wontii feccere e maa, wonaa ngam goɗɗo ina ƴeeɓa ma.

So tawii jooni ko aan woni oo ɓiɗɗo mawnuɗo, aɗa jogii hakke inndirde lor e fawde keeri ngam maggal. Alaa sarɗi a dara e feloore ngam ruttinde pellital maa. Naamno hoore maa e deeƴre: Hol doosɗe ɗe mi ɓami haa jooni ngam mi faamii ɗe? E hol ɗe mi ɗowtaninoo e kulol tan, nde ndimɗi-mi e majje e fartaŋŋe aranndeejo?

Fiɓnde Ɓameende e Heblorgo

Ganndo hakkille James Marcia yaajnini miijo Erikson e fiɓnde. O siforii «fiɓnde uddiinde»: tiindagol tiiɗngol e njaru walla laawol walla golle, tawa ƴeewtaade cuɓe goɗɗe alaa, heewi wonde ko ɓamgol hebloraangol ko jibnaaɓe walla nokku suɓii⁴.

Tee ina fotti e ko o noddata «fiɓnde timminnde»: tiindagol e ngoo njaru gootol sahaa e sahaa, kono caggal ƴeewndo goongaawal e cuɓe goɗɗe. Keɓal yaasijum ina waawi nanndude no feewi. Kono tiiɗnaare nderleewre ndee ina seerti kadi.

Ƴeewndo renndinngo ko ɓuri teemedere wiɗto, juutngo e taƴngo, heɓi wonde ɗee ngonkaaji ngonaa hoddiro: heewɓe ina keddoo ɗo ngoni duuɓi, kadi heewɓe ina nawa yeeso, tee eggugol feewde ƴeewndo e tiindagol ɓurngol ɓenndude ɓurnoo heewde e ruttoore caggal⁵. Alaa sarɗi musiba waɗa ngam a ƴeewtoo. Naamnal gootal ina heƴi.

Naamnal Yeeso Kaye Limooje

Lina siftori baaba mum ñalnde o felliti, tawa omo woni e jaŋde hakkundeere, wonde o janngat limoore kaalis. O haalnoo ñalnde heen: «Golle koolnaaɗe».

O naamnaano mo miijo makko e laaɓal. Kanko kadi o naamnaano hoore makko.

O naati jaaɓi-haaɗtirde, o heɓi bak, o golli limoowo kaalis. Laawol ngol feeñi ko diidaangol hade makko jibineede.

Caggal nde o ruttii e jaŋde Alarba, Lina dariima ñalnde gootol yeeso kaye limooje.

O naamnii hoore makko naamnal newiingal kadi haawniingal e sahaa gooto: «So tawnoo mi suɓaama hannde gila e sifir, mbele mi suɓatanino ɗum?»

O heɓaani jaabawol jaawngol. O anyaano golle makko.

Kono o faamii wonde o meeɗaa naamnaade ɗum hay laawol, wonaa nde o wonnoo e duuɓi sappo e jeego, wonaa caggal mum.

O ɓamti gite makko feewde gollodiiɗo debbo padɗo kaye makko. Lina yi’i ferre ndee, hono no o woowi, hade limoore timmude, o feewni suudu nduu, o neldi dosiye o, caggal ɗuum o winndi naamnal ngal e kaayitafee pamaro. O noddaani baaba makko. O tagi kaayitafee o, o fawi ɗum e mboros makko.

Mbele ɗuum firti kala ko roni-ɗaa ko ferre? Alaa fayda. Heewde e ko ronten ko goonga e ko ŋarɗi, ina heɓi hakke heddaade hono no wayi. Caɗeele ngonaa e ɓulorde mum. Caɗeele ɗee ko wonde en mbenninaani heen e ko’e meeɗen laawol gootol, ngam anndude mbele ko ɗuum tigi ko njiɗ-en, walla ko ko ngoow-ɗen tan ngam en nji’aani ko wonaa ɗum.

Sehil Lina debbo ina suumotonoo Altine e Alhamisa ngam o yiyii neene makko ina waɗa ɗum. Nde Lina naamnii mo daliilu o, sehil o heɓi wonde omo anndi balɗe suumaye ko ɓuri no o anndiri maana mum. O naamnii ko faati e ɓulorde mum e maana mum, o janngi ko wallata mo faamde ɗum. E laawol garoowol suumaye wonti ko ɓuri welde e makko: o anndi ko ngam ɗum o suumotoo, wonaa no o suumortoo tan. Gollal ngal heddii ko gootal, kadi daliilu mo o waawi haalde wondi e makko.

Naamnal Udditoowal Laawol

E nder Suura Al-Anbiya, Ibrahim naamniima baaba makko e leñol makko ko faati e nate ɗe ɓe ngonnoo e rewde. Ɓe njaabii wonde ɓe tawi baabiraaɓe maɓɓe ina ndewa ɗe. Ibrahim waɗaani ngoo jaabawol timmoode naamnal. Nde ɓe naamnii mo mbele omo jogii goonga e haala makko, o jaabii ɓe wonde Joom maɓɓe ko Joom asamaanuuji e leydi mo tagi ɗi⁶.

E nder kewu goɗɗo, e nder Suura Al-Baqarah, o naamniima hol no Alla wuurnirta maayɓe. Naamnal ngal arii ko faati e goonɗinal makko, o tiiɗtini goonɗinal makko o siftini ɗaɓɓugol deeƴre ɓernde. Caggal ɗuum jaabawol jogiingol gollal arii e makko: o ƴetta pooli nay o golloro ko o yamiraa⁷.

Naamnal ngal e ɗee nate ɗiɗi wonaa konngol tawa rewaaki heen. E aranndewol haala ina yalta gila e batte baabiraaɓe feewde ko goongɗinal tuugii e dow mum. E ɗiɗmawol ɗaɓɓugol faamde arii ko e goonɗinɗo kollitoowo goonɗinal mum e laaɓal.

Kuutorgal feccere ndee naamniima ma yo a inndir naamnal kadi ƴeewtoo ngal, wonaa waɗde yeeso goonɗinal e yeeso hay gooto.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ Joom am! Hollu mi no wuurnirtaa maayɓe. O wiyi: «Mbele a goonɗinaani?» O wiyi: «Eey, kono ngam ɓernde am nde deeyo.» (Al-Baqarah: 260).

Naamnal ina waawi tiiɗtinde goongɗinal, walla feewnude huunde e maggal, walla hollude wonde aɗa sokli anndude ko ɓuri ɗuum. Njaru ƴeewndo woni ko e goongaagu maggal e ŋarɗugol ko ngal tuugii e dow mum, wonaa e wonde kala miijo ruttoo hono no naatiri.

Siynoore Ɗiɗmere

A soklaani salaade kala ko roni-ɗaa ngam jeyeede heen. Kadi a soklaani salaade huunde ngam goɗɗo tan fawi nde e maa. Sendindin pellital ngal e laawol ngol ngal yettorii e maa, faam ngal, caggal ɗuum siynu e kesum e binndol junngo maa.

E jemma garoowo Karim etiima siynude kaayitafee oo. O winndi harfeere aranndeere e innde makko e kaayitafee bannge, caggal ɗuum o ruttii e doosgal ngal o suɓinoo ƴeewtaade: waktu uddude fijirde. O haalani gollodiiɗo makko: «Miɗo sala ngal ngam baaba am yamiranno mi ngal». Gollodiiɗo makko naamnii mo: «E jaŋde subaka ndee?».

O ruttii e diidol «So a yanii». O suuɗi e newre makko doosɗe ɗee fof so wonaa waktu uddude fijirde, o winndi e les maggal: «Miɗo yiɗi finnde tawa ɗaŋle joy ngalaani». E les maggal naamnal ko faati e waktu mo ɗaangol makko sokli. O fawaani siynoore. Oo sahaa o resi naamnal ngal e nokku accude doosgal ngal fof e suudu baaba makko. O wi’i: «Mi suɓotoo ko e daliilu mo nganndu-mi, wonaa ngam luuraade e makko».

Kikiiɗe Alarba, hade jaŋde, Lina winndi e deftere mum: «Mi suɓotoo e golle am ko njiɗ-mi, mi naamnoo ko faati e ko heddii». Gorko makko naamnii: «Ngam hol mo ngoo konngol woni?». O janngi ko o winndunoo caggal ɗuum o wi’i: «Ngam am jooni». O noddaani baaba makko. O fawi e les konngol ngol naamnal ngal o haalaani: «Ko ngam ɗum cuɓani-ɗaa mi limoore kaalis, baaba?». O uddi hello naamnal ngal, o udditi hello jaŋde ndee.

Kaayitafee e Innde Maa

Suɓo goongɗinal gootal ngal ɓam-ɗaa gila cukaagu, timmin e binndol junngo maa:

«Mi roni ……, ummoraade e ……, kadi nde ƴeewtu-mi daliilu maggal hannde mi heɓi wonde ……».

Caggal yontere, janngu konngol ngol e kesum: Hol ko paam-ɗaa, e hol ko haa jooni sokli jaabawol?

«Doosgal ngal njiɗ-mi yo heddo e am nde hay gooto yiyataa mi ko…, ngam…».

E jemma jaaŋɗo aranndeejo e dabbunde, Karim udditi fijirde nde caggal waktu sappo, kaayitafee mo siynaaka oo ina wonnoo les fitila. O fawi nanooje e noppi makko, o nani e hoore makko konngol daɓɓol e daande baaba makko.