Mo Jogún Rẹ̀, N Kò Yan An

Ní alẹ́ kan ní òpin ìgbà òtútù, Karim jókòó sí tábìlì rẹ̀ ní ilé-ìgbé láti to àwọn òfin tó mú wá láti ilé: èwo nínú wọn tirẹ̀, èwo sì jẹ́ ti bàbá rẹ̀ nìkan.

Ó ṣí dírà, ó sì mú àpò-ìwé bàbá rẹ̀ jáde fún ìgbà àkọ́kọ́ láti ìgbà tí ó fi sí ibẹ̀. Ó yí i ní ọwọ́ rẹ̀; bóyá àwọn òfin mìíràn wà nínú rẹ̀. Ó tún fi sínú dírà pa mọ́: ní alẹ́ yìí àwọn òfin tí ó mọ̀ tó fún un.

Ó mú ìwé funfun kan, ó sì kọ ní òkè rẹ̀: «Fún bàbá mi, tàbí fún èmi fúnra mi». Lẹ́yìn náà ó pín in sí ìpín méjì pẹ̀lú ìlà gígùn: «Fún bàbá mi» àti «Fún mi».

Lábẹ́ «Fún bàbá mi» ó kọ láìyẹ̀yẹ̀: «Àkókò ìparí eré: aago mẹ́wàá». Òfin bàbá rẹ̀ ni, láti inú àkójọ firiji ilé. Ó tún fi àwọn òfin kékeré kún un kíákíá.

Lẹ́yìn náà ni ó tó ìgbà ti sísáré. Èyí jẹ́ tirẹ̀ láìsí ariyanjiyan: ó bá ọ̀rẹ́ rẹ̀ ṣe àdéhùn: ní òwúrọ̀ Ọjọ́ Àìkú kọ̀ọ̀kan, ní agogo mẹ́fà, àmì rẹ̀ sì wà lórí ìwé sísáré tí a ṣe lórí tábìlì. Ó na pen sí ìpín «Fún mi», lẹ́yìn náà ó dúró. Ó rántí bàbá rẹ̀ tó ń kan ilẹ̀kùn yàrá rẹ̀ ní òwúrọ̀ Ọjọ́ Ajé kọ̀ọ̀kan: «Dìde, ṣe ara rẹ láradá». Fún ọdún ni bàbá rẹ̀ ń sọ ọ́, Karim sì ń kérora lábẹ́ aṣọ ìbora.

Sísáré tí ó yàn fúnra rẹ̀ ni ohun tí bàbá rẹ̀ ń béèrè lọ́wọ́ rẹ̀. Ó bẹ̀rẹ̀ lọ́dọ̀ bàbá rẹ̀, lẹ́yìn náà ó di tirẹ̀, kò sì kíyèsí èyí kí alẹ́ yìí tó dé. Ó kọ «Sísáré» sórí ìlà tó pín ní gbangba: ìdajì ọ̀rọ̀ náà wà nínú ìpín «Fún bàbá mi», ìdajì sì wà nínú ìpín «Fún mi».

Ní ìsàlẹ̀ ìwé náà ó fi ìlà kan sílẹ̀ fún ìbuwọ́lù, kí ó lè buwọ́lù nígbà tí ó bá mọ ibi gbogbo òfin wà. Ṣùgbọ́n kò buwọ́lù; nítorí àkókò ìparí eré ṣì wà nínú ìpín «Fún bàbá mi», kò sì mọ ohun tí yóò ṣe pẹ̀lú rẹ̀.

Bóyá ìwọ náà ń gbé ìpín «Fún bàbá mi» láìkọ ọ́ sílẹ̀.

O kún fọ́ọ̀mù kan tó ń bi ọ́ ìdí tí o fi yan ẹ̀ka ẹ̀kọ́ rẹ. Ọwọ́ rẹ dúró. O kò rántí ìgbà tí o yàn án fúnra rẹ; o rántí pé ẹnì kan mìíràn ní ìdánilójú, àti pé o gbà. O kọ gbólóhùn gbogbogbò, o sì fi ìbéèrè òótọ́ sílẹ̀ láìní ìdáhùn.

Iye ìgbàgbọ́ mélòó ni o ń gbé nísinsìnyí, láìmọ ẹni tó kọ́kọ́ fi wọ́n sí ọwọ́ rẹ?

Oscar Wilde kọ̀wé nínú «De Profundis»: «Most people are other people. Their thoughts are someone else's opinions, their lives a mimicry, their passions a quotation.»¹

Díẹ̀ nínú ohun tí a gbé lé wa ni a fi agbára mú wa láti kọ̀ ọ́, títí a fi kọ́ láti kọjú sí i. Díẹ̀ sì wá pẹ̀lú ìfarabalẹ̀ títí a fi rò pé ìpinnu wa ni. Nínú méjèèjì, ìbéèrè náà wà: níbo ni ìwọ wà nínú ìpinnu náà?

Adam Grant yà ìwé rẹ̀ Think Again sí iye àtúnyẹ̀wò àwọn ìgbàgbọ́ wa láìbẹ̀rù. Ó pe agbára láti ṣiyè méjì nípa èrò tirẹ̀, nígbà tí o sì ṣì ní ìgbọ́kànlé nínú agbára rẹ láti ronú, ní «ìrẹ̀lẹ̀ tó ní ìgbọ́kànlé». Ó rí i gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n tí a lè kọ́, kì í ṣe àìlera tí a gbọ́dọ̀ fi pamọ́².

Àtòjọ Lórí Firiji

Lórí firiji ilé Karim àtòjọ kan wà ní ọwọ́ bàbá rẹ̀ tó tọ́, ìlà ìkẹyìn rẹ̀ sì jẹ́: «Aago mẹ́wàá. Ìbòjú ti pa». Karim dúró níwájú rẹ̀, ní ọmọ ọdún mẹ́jọ, ó sì béèrè pé: «Kí ló dé tí ó fi jẹ́ aago mẹ́wàá?». Bàbá rẹ̀ sọ pé: «Nítorí mo sọ bẹ́ẹ̀». Láti ọjọ́ yẹn, nígbàkúgbà tó bá béèrè «Èéṣe?» nípa òfin kan, ìdáhùn kan náà ni ó máa ń gbà, títí ó fi dáwọ́ bíbéèrè dúró. Kò gbọ́ láti ọ̀dọ̀ rẹ̀ rí «O ṣe dáadáa» tí kò fi ní «Ṣùgbọ́n» lẹ́yìn náà.

Karim máa ń tẹ̀lé òfin aago mẹ́wàá níwọ̀n ìgbà tí bàbá rẹ̀ bá wà lájí. Ní àwọn ọdún tó kẹ́yìn nínú ilé, ó máa ń jí ìdajì wákàtí fún eré lẹ́yìn tí bàbá rẹ̀ bá sùn, àti nígbà mìíràn ju bẹ́ẹ̀ lọ. Lẹ́yìn náà ó wá sí ilé-ìgbé, níbi tí kò sí firiji tàbí àtòjọ, ó sì máa ń jí títí tí ó fi rí ìmọ́lẹ̀ nínú fèrèsé ní àwọn ọ̀sẹ̀ àkọ́kọ́. Ohun tí bàbá rẹ̀ kò rí ní gbogbo ọdún wọ̀nyẹn: pé ìfọ̀kànbalẹ̀ tí ó wà níwájú rẹ̀ lójoojúmọ́ alẹ́ kì í ṣe ìgbàgbọ́ ọmọ rẹ̀, bí kò ṣe wíwà rẹ̀ fúnra rẹ̀.

Òmìnira ní ojú tí kì í sùn. Nígbà tí ènìyàn bá ní ìmọ̀lára pé ó wà nínú ewu, ó máa ń ṣiṣẹ́ láti tún un gbà. Àní bí ó bá ná a láti ṣe ohun tí kò dára jùlọ fún un. Onímọ̀ ọkàn Jack Brehm pe ìfẹ́ yìí ní «ìdápadà ọkàn»³. Nígbàkúgbà tí a bá fún ẹnìkan ní ààyè tó kéré jù fún yíyàn, ìfẹ́ rẹ̀ fún yíyàn tí a dènà pọ̀ sí i. Èéṣe tí èyí fi ṣẹlẹ̀ gan-an? Kì í ṣe nítorí yíyàn tí a dènà dára jù. Ṣùgbọ́n nítorí pé ó ti di àmì òmìnira rẹ̀ tí a ń halẹ̀ mọ́.

Bàbá rẹ̀ lè ti ṣe bẹ́ẹ̀ nítorí ìbẹ̀rù nípa rẹ̀, àti ní ọ̀nà tí a fi tọ́ ọ dàgbà. Tí o bá ń tọ́ ẹnìkan dàgbà, ṣàlàyé ìdí rẹ, kí o sì fi àyè sílẹ̀ fún ìbéèrè; wíwà rẹ nìkan kò mú ìgbàgbọ́ rẹ̀ jáde.

Èyí ni «ìṣàkóso láti inú» tí a kùnà nínú orí 1: ìfaramọ́ tó dúró nítorí pé ó ti di apá kan rẹ, kì í ṣe nítorí ẹnìkan ń ṣọ́ ọ.

Tí o bá sì wà nísinsìnyí bí ọmọ tó ti dàgbà, o lè pe ìpalára ní orúkọ rẹ̀, kí o sì fi ààlà sí i. O kò ní láti dúró ní ẹ̀bi kí o tó tún ìpinnu rẹ gbà. Bi ara rẹ ní ìdákẹ́jẹ́ẹ́: àwọn òfin wo ni mo ṣì gbé nítorí pé mo ti lóye wọn? Àti èwo ni mo ń tẹ̀lé nítorí ìbẹ̀rù nìkan, tí mo sì bọ́ lọ́wọ́ wọn ní àǹfààní àkọ́kọ́?

Ìdánimọ̀ Tí A Gbà Ti Ṣetán

Onímọ̀ ọkàn James Marcia fẹ̀ síwájú èrò Erikson nípa ìdánimọ̀. Ó ṣàpèjúwe «ànímọ́ tó ti pa dé»: ìfaramọ́ tó lágbára sí iye kan, ọ̀nà kan, tàbí iṣẹ́ kan, láìwádìí àwọn yíyàn mìíràn, tó pọ̀ jùlọ nípa gbígba ohun tí àwọn òbí tàbí àyíká yàn ṣáájú⁴.

Ó tún ṣàpèjúwe ohun tó jẹ́ ìdàkejì rẹ̀, tó pè ní «ànímọ́ tí a ti ṣe»: ìfaramọ́ sí iye kan náà nígbà mìíràn, ṣùgbọ́n lẹ́yìn ìwádìí tòótọ́ ti àwọn yíyàn mìíràn. Àbájáde lóde lè jọra pátápátá. Ṣùgbọ́n ìdúró inú yàtọ̀ ní gbogbo ọ̀nà.

Àtúnyẹ̀wò kan kó ju ìwádìí ọgọ́rùn-ún lọ, tí ó gùn àti tí ó jẹ́ ìdúró ní àkókò kan, ó sì rí i pé àwọn ipò wọ̀nyí kì í ṣe àyànmọ́: ọ̀pọ̀ ènìyàn máa ń dúró níbi tí wọ́n wà fún ọdún, ọ̀pọ̀ sì ń yí padà. Yíyí padà sí ìwádìí àti ìfaramọ́ tó dàgbà jùlọ wọ́pọ̀ ju pípadà sí ẹ̀yìn lọ⁵. Kò sì ṣe dandan kí ìṣubú kan ṣẹlẹ̀ kí o tó tún ìrònú rẹ wò. Ìbéèrè kan tó tó.

Ìbéèrè Níwájú Tábìlì Ìṣirò

Lina rántí bàbá rẹ̀ ní ọjọ́ tó pinnu, nígbà tó wà ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga, pé òun yóò kẹ́kọ̀ọ́ ìṣirò. Ó sọ lọ́jọ́ náà pé: «Iṣẹ́ tó dájú».

Kò bi í ní ọ̀nà tó kún fún ìtumọ̀. Kò sì bi ara rẹ̀ náà.

Ó wọ ilé-ẹ̀kọ́ gíga, ó parí, ó sì ṣiṣẹ́ bí akáǹtì. Ọ̀nà náà dà bí èyí tí a ti yà sílẹ̀ kí ó tó bí i.

Lẹ́yìn tí ó padà sí ẹ̀kọ́ Ọjọ́rú, Lina dúró lọ́jọ́ kan níwájú tábìlì ìṣirò.

Ó bi ara rẹ̀ ìbéèrè tó rọrùn tí ó sì ń mini lẹ́nu ní àkókò kan náà: «Tí a bá fún mi ní yíyàn láti ìbẹ̀rẹ̀, ṣé èyí ni èmi ìbá yàn?»

Kò rí ìdáhùn kíákíá. Kò kórìíra iṣẹ́ rẹ̀.

Ṣùgbọ́n ó mọ̀ pé kò tíì bi ara rẹ̀ rí láé, kì í ṣe nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún, kì í ṣe lẹ́yìn náà.

Ó gbé ojú rẹ̀ sókè sí alábàákẹ́gbẹ́ kan tó ń retí tábìlì ìṣirò rẹ̀. Lina rí àṣìṣe náà, bí ó ṣe máa ń ṣe, kí nọ́ńbà tó parí, ó sì tún àyè náà ṣe, ó fi fáìlì ránṣẹ́, lẹ́yìn náà ó kọ ìbéèrè náà sórí ìwé kékeré kan. Kò pe bàbá rẹ̀. Ó pa ìwé náà, ó sì fi sínú àpò rẹ̀.

Ǹjẹ́ ó túmọ̀ sí pé gbogbo ohun tí o jogún ni àṣìṣe? Rárá. Púpọ̀ nínú ohun tí a jogún jẹ́ òótọ́ àti ẹlẹ́wà, ó sì yẹ láti wà bí ó ti wà. Ìṣòro náà kì í ṣe orísun rẹ̀. Ìṣòro ni pé a kò tíì kọjá lórí rẹ̀ ní ìgbà kan pẹ̀lú ara wa, láti mọ̀ bóyá ó jẹ́ ohun tí a fẹ́ gan-an, àbí ohun tí a mọ́ lára nìkan nítorí a kò rí òmíràn rí.

Ọ̀rẹ́ Lina máa ń gbàwẹ̀ ní Ọjọ́ Ajé àti Ọjọ́bọ̀ nítorí ó rí ìyá rẹ̀ ṣe bẹ́ẹ̀. Nígbà tí Lina bi í nípa ìdí rẹ̀, ọ̀rẹ́ rẹ̀ ṣàwárí pé òun mọ àwọn ọjọ́ ààwẹ̀ dáadáa ju ìtumọ̀ wọn lọ. Ó wá bi nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti ìtumọ̀ rẹ̀, ó sì ka ohun tó ràn án lọ́wọ́ láti lóye rẹ̀. Nígbà tó yá, ààwẹ̀ di ohun tó fẹ́ jùlọ fún un: ó mọ ìdí tí ó fi ń gbàwẹ̀, kì í ṣe bí ó ṣe ń gbàwẹ̀ nìkan. Ìṣe náà wà bákan náà, ṣùgbọ́n nísinsìnyí ìdí kan wà lọ́wọ́ rẹ̀ tó lè sọ.

Ìbéèrè Tó Ṣí Ọ̀nà

Nínú sūrah al-Anbiyā’, Ibrāhīm bi baba rẹ̀ àti àwọn ènìyàn rẹ̀ nípa àwọn ère tí wọ́n ń foríbalẹ̀ fún. Wọ́n dáhùn pé àwọn baba àwọn rí wọn tí wọ́n ń sìn wọ́n. Ibrāhīm kò jẹ́ kí ìdáhùn yìí kó jẹ́ òpin ìbéèrè náà. Nígbà tí wọ́n bi í bóyá òótọ́ ni ohun tó ń sọ, ó dá wọn lóhùn pé Olúwa wọn ni Olúwa ọ̀run àti ilẹ̀, Ẹni tó dá wọn⁶.

Nínú ẹsẹ mìíràn, nínú sūrah al-Baqarah, ó béèrè bí Ọlọ́run ṣe ń sọ òkú di ààyè. Ìbéèrè náà wá nípa ìgbàgbọ́ rẹ̀, ó sì fi ìgbàgbọ́ rẹ̀ múlẹ̀, ó sì darukọ ìbéèrè fún ìtẹ́lọ́rùn ọkàn. Lẹ́yìn náà ìdáhùn kan wá tí ó ní ìṣe nínú: ó mú ẹyẹ mẹ́rin, ó sì ṣe ohun tí a pa láṣẹ fún un⁷.

Ìbéèrè nínú ìṣẹ̀lẹ̀ méjèèjì kì í ṣe ọ̀rọ̀ tí kò tẹ̀lé e. Nínú àkọ́kọ́, ọ̀rọ̀ yí padà láti ipa àwọn baba sí ohun tí ìgbàgbọ́ dúró lé. Nínú èkejì, ìbéèrè fún òye wá láti ọ̀dọ̀ onígbàgbọ́ tó sọ ìgbàgbọ́ rẹ̀ jáde.

Ohun-èlò orí yìí béèrè pé kí o dárúkọ ìbéèrè kan kí o sì ṣàyẹ̀wò rẹ̀, kì í ṣe láti ṣe ìran ìgbàgbọ́ níwájú ẹnikẹ́ni.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ Olúwa mi, fi hàn mí bí o ṣe ń sọ òkú di ààyè. Ó sọ pé: Ṣé o kò ní ìgbàgbọ́ ni? Ó sọ pé: Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n kí ọkàn mi lè balẹ̀. (Al-Baqarah: 260).

Ìbéèrè lè fún ìgbàgbọ́ lókun, tàbí tún nǹkan kan ṣe nínú rẹ̀, tàbí fi hàn pé o nílò láti mọ̀ síi. Iye ìwádìí wà nínú òtítọ́ rẹ̀ àti bí ó ṣe dúró lórí ohun tó dára, kì í ṣe nínú pé gbogbo ìmọ̀ràn gbọ́dọ̀ padà bí ó ti wọlé.

Ìbuwọ́lù Kejì

O kò nílò láti kọ gbogbo ohun tí o jogún kí o tó lè ní in. Bẹ́ẹ̀ ni o kò nílò láti kọ nǹkan kan nítorí ẹnìkan fi lé ọ lórí. Ya ìpinnu kúrò nínú ọ̀nà tó dé ọ̀dọ̀ rẹ, lóye rẹ̀, lẹ́yìn náà buwọ́lù rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i pẹ̀lú ọwọ́ rẹ.

Ní alẹ́ tó tẹ̀lé e Karim gbìyànjú láti buwọ́lù ìwé náà. Ó kọ lẹ́tà àkọ́kọ́ orúkọ rẹ̀ sórí ìwé ẹ̀gbẹ́, lẹ́yìn náà ó padà sí òfin tí ó yàn láti wádìí: àkókò ìparí eré. Ó sọ fún alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀: «Mo kọ̀ ọ́ nítorí bàbá mi máa ń pàṣẹ fún mi pẹ̀lú rẹ̀». Alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ bi í pé: «Ṣé ẹ̀kọ́ àárọ̀ ńkọ́?».

Ó padà sí ìlà «Bí o bá ṣubú». Ó fi ọwọ́ rẹ̀ bo gbogbo òfin, àfi àkókò ìparí eré, ó sì kọ lábẹ́ rẹ̀: «Mo fẹ́ jí láìsí ìgbà gbígbọ̀n márùn-ún». Lábẹ́ rẹ̀ ìbéèrè kan nípa àkókò tí oorun rẹ̀ nílò. Kò fi ìbuwọ́lù sí i. Ní àkókò yìí ó pa ìbéèrè náà mọ́ dípò kí ó fi gbogbo òfin sílẹ̀ nínú ìpín bàbá rẹ̀. Ó wí pé: «Èmi yóò yan nítorí ìdí tí mo mọ̀, kì í ṣe láti tàpá sí i».

Ní alẹ́ Ọjọ́rú, ṣáájú kíláàsì, Lina kọ sínú ìwé rẹ̀: «Mo yan láti iṣẹ́ mi ohun tí mo fẹ́, mo sì ń bi nípa ìyókù». Ọkọ rẹ̀ bi í pé: «Ta ni gbólóhùn yìí jẹ́?». Ó ka ohun tó kọ, lẹ́yìn náà ó sọ pé: «Tèmi báyìí». Kò pe bàbá rẹ̀. Ó kọ ìbéèrè kan tí kò sọ lábẹ́ gbólóhùn náà: «Èéṣe tí o fi yan iṣẹ́ akáǹtì fún mi, Bàbá?». Ó pa ojú-ìwé ìbéèrè náà, ó sì ṣí ojú-ìwé ẹ̀kọ́.

Ìwé Pẹ̀lú Orúkọ Rẹ

Yan ìgbàgbọ́ kan tí o ti gbé láti ìgbà èwe, kí o sì parí pẹ̀lú ọwọ́ rẹ:

«Mo jogún ……, láti ọ̀dọ̀ ……, nígbà tí mo wádìí ìdí rẹ̀ lónìí mo rí pé ……».

Lẹ́yìn ọ̀sẹ̀ kan, ka gbólóhùn náà lẹ́ẹ̀kan sí i: kí ni o lóye, kí sì ni ó ṣì nílò ìdáhùn?

«Òfin tí mo fẹ́ kí ó wà pẹ̀lú mi nígbà tí kò sí ẹnì kan tó ń wò mí ni…, nítorí…».

Ní alẹ́ òtútù àkọ́kọ́ ti ìgbà òtútù, Karim ṣí eré lẹ́yìn aago mẹ́wàá, ìwé tí kò fi ìbuwọ́lù sí wà lábẹ́ atùpà. Ó fi agbekọ́rí sí etí rẹ̀, ó sì gbọ́ gbólóhùn kékeré kan nínú orí rẹ̀ pẹ̀lú ohùn bàbá rẹ̀.