वारशाने मिळाले, मी निवडले नाही

शरद ऋतू संपत आला होता. एका रात्री करीम वसतिगृहातल्या टेबलाशी बसला. घरून आणलेल्या नियमांची वर्गवारी करायची होती: कोणते स्वतःसाठी आणि कोणते केवळ बाबांसाठी.

त्याने खण उघडला. तिथे ठेवल्यापासून पहिल्यांदाच बाबांचा लिफाफा बाहेर काढला. हातात उलटसुलट करून पाहिला. कदाचित त्यात आणखी नियम असतील. त्याने बंद लिफाफा खणात परत ठेवला. आजच्या रात्री त्याला माहीत असलेले नियम पुरेसे होते.

त्याने कोरा कागद घेतला. वर लिहिले: “बाबांसाठी, की माझ्यासाठी”. मग एक लांब रेषा ओढून दोन रकाने केले: “बाबांसाठी” आणि “माझ्यासाठी”.

“बाबांसाठी” या रकान्यात त्याने लगेच लिहिले: “गेम बंद करण्याची वेळ: दहा वाजता”. हा बाबांचा नियम होता. घरातल्या फ्रिजवरच्या वेळापत्रकातला. त्याखाली त्याने आणखी काही छोटे नियम पटकन लिहिले.

मग धावण्याची पाळी आली. हे निर्विवादपणे स्वतःसाठी होते. त्याने खोलीतल्या मित्राशी ठरवले होते: दर रविवारी सकाळी सहा वाजता. त्याच्या खुणा टेबलावर टांगलेल्या धावण्याच्या कागदावर होत्या. त्याने “माझ्यासाठी” या रकान्याकडे पेन नेले, आणि थांबला. दर शुक्रवारी सकाळी बाबा खोलीच्या दारावर टकटक करायचे, ते आठवले. “ऊठ, अंग हलव.” कित्येक वर्षे बाबा हे म्हणत होते. करीम पांघरुणाखाली कुरकुर करत होता.

त्याने स्वतः निवडलेले धावणे म्हणजे बाबांनी त्याला करायला सांगितलेलीच गोष्ट होती. सुरुवात बाबांकडून झाली होती. नंतर ते स्वतःचे झाले. आजच्या रात्रीपर्यंत त्याच्या हे लक्षात आले नव्हते. त्याने “धावणे” अगदी मधल्या रेषेवर लिहिले. अर्धा शब्द “बाबांसाठी” या रकान्यात, अर्धा “माझ्यासाठी” या रकान्यात.

कागदाच्या तळाशी त्याने सहीसाठी एक ओळ ठेवली. प्रत्येक नियमाची जागा ठरली की सही करायची होती. पण त्याने सही केली नाही. गेम बंद करण्याची वेळ अजूनही “बाबांसाठी” या रकान्यात होती. तिचे काय करावे, हे त्याला अजून कळत नव्हते.

तुमच्याकडेही न लिहिलेला “बाबांसाठी” असा रकाना असू शकतो.

तुम्ही एक अर्ज भरता. त्यात विचारलेले असते: तुम्ही हे शिक्षणक्षेत्र का निवडले? तुमचा हात थांबतो. स्वतः निवडलेला क्षण तुम्हाला आठवत नाही. दुसऱ्या कुणाला त्याबद्दल खात्री होती, आणि तुम्ही होकार दिलात, एवढेच आठवते. तुम्ही एक ढोबळ वाक्य लिहिता. खरा प्रश्न अनुत्तरितच राहतो.

सध्या तुमच्याकडे अशा किती धारणा आहेत, ज्या पहिल्यांदा तुमच्या हाती कुणी दिल्या, हेही तुम्हाला माहीत नाही?

ऑस्कर वाइल्डने “De Profundis” मध्ये लिहिले: “बहुतेक माणसे म्हणजे दुसरीच माणसे असतात. त्यांचे विचार म्हणजे दुसऱ्या कुणाची मते, त्यांचे आयुष्य म्हणजे अनुकरण, त्यांचे उत्कट भाव म्हणजे उसने घेतलेले उद्धरण.”¹.

आपल्याकडच्या काही गोष्टी आपल्यावर इतक्या लादल्या गेल्या की आपण त्यांचा प्रतिकार करू लागलो. काही इतक्या शांतपणे आल्या की त्या आपणच निवडल्या असे वाटले. दोन्ही वेळा प्रश्न उरतो: या निर्णयात तुम्ही कुठे आहात?

आपल्या धारणांचा निर्भयपणे फेरविचार करण्याचे महत्त्व ॲडम ग्रँट आपल्या Think Again या पुस्तकात सांगतो. स्वतःच्या विचारक्षमतेवर विश्वास ठेवत स्वतःच्या मतावर शंका घेण्याच्या क्षमतेला तो “आत्मविश्वासपूर्ण नम्रता” म्हणतो. त्याच्या मते हे शिकता येणारे कौशल्य आहे. लपवण्यासारखी कमजोरी नाही².

फ्रिजवरचे वेळापत्रक

करीमच्या घरातल्या फ्रिजवर बाबांच्या सरळ अक्षरांत लिहिलेले वेळापत्रक होते. शेवटची ओळ होती: “दहा वाजता. स्क्रीन बंद.” आठ वर्षांचा असताना करीम त्यासमोर उभा राहून म्हणाला होता: “दहा वाजताच का?” बाबा म्हणाले: “कारण मी तसे सांगितले.” त्या दिवसापासून कुठल्याही नियमाबद्दल त्याने “का?” विचारले की तेच उत्तर मिळायचे. अखेर त्याने प्रश्न विचारणेच सोडले. आणि बाबांनी “छान केलेस” म्हटले की त्यानंतर “पण” नेहमीच येत असे.

बाबा जागे असेपर्यंत करीम दहा वाजताचा नियम पाळायचा. घरी राहण्याच्या शेवटच्या काही वर्षांत बाबा झोपले की तो गेमसाठी अर्धा तास चोरू लागला. कधी त्याहून जास्तही. मग वसतिगृह आले. तिथे फ्रिज नव्हता, वेळापत्रक नव्हते. पहिल्या काही आठवड्यांत खिडकीत उजेड दिसेपर्यंत तो जागा राहिला. इतक्या वर्षांत बाबांना एक गोष्ट दिसलीच नव्हती: रोज संध्याकाळची शांतता मुलाच्या पटण्यामुळे नव्हती. बाबा तिथे असल्यामुळे होती.

स्वातंत्र्याचा डोळा कधी झोपत नाही. ते धोक्यात आहे असे वाटले की माणूस ते परत मिळवायला धडपडतो. त्यासाठी स्वतःच्या हिताच्या उलट वागावे लागले तरीही. मानसशास्त्रज्ञ जॅक ब्रेहमने या प्रवृत्तीला “मानसिक प्रतिकार” म्हटले³. एखाद्याच्या निवडीवर आपण जितकी बंधने आणतो, तितकीच मनाई केलेल्या पर्यायाची त्याला ओढ वाढते. असे नेमके का होते? मनाई केलेला पर्याय अधिक चांगला असतो म्हणून नाही. तो धोक्यात आलेल्या स्वातंत्र्याचे प्रतीक बनतो म्हणून.

बाबांनी त्याच्या काळजीपोटी तसे केले असेल. त्यांचे स्वतःचे संगोपन जसे झाले, त्याच पद्धतीने. तुम्ही कुणाचे संगोपन करत असाल तर कारण समजावून सांगा. प्रश्नाला जागा ठेवा. तुमची उपस्थिती एकटी त्याला पटवून देऊ शकत नाही.

प्रकरण 1 मध्ये आपल्याला ज्याची उणीव जाणवली, ते हेच “अंतर्गत नियमन”. कुणी लक्ष ठेवते म्हणून नव्हे, तर तुमचाच भाग झाल्यामुळे टिकणारी बांधिलकी.

आता मोठे झालेला तो मुलगा तुम्ही असाल, तर झालेल्या दुखापतीला नाव देण्याचा आणि सीमा ठरवण्याचा तुम्हाला अधिकार आहे. निर्णय पुन्हा आपल्या हाती घेण्यासाठी दोष देण्यातच अडकून राहावे लागत नाही. शांतपणे स्वतःला विचारा: कोणते नियम समजल्यामुळे मी अजूनही पाळतो? कोणते केवळ भीतीपोटी पाळत होतो, आणि पहिली संधी मिळताच त्यांतून सुटलो?

तयार मिळालेली ओळख

मानसशास्त्रज्ञ जेम्स मार्शियाने एरिक्सनचा ओळखीविषयीचा सिद्धांत विस्तारला. त्याने “पूर्वनिर्धारित ओळख” वर्णन केली: पर्यायांचा शोध न घेता एखादे मूल्य, वाट किंवा व्यवसाय यांच्याशी ठाम बांधिलकी. बहुधा पालकांनी किंवा आजूबाजूच्या लोकांनी निवडलेले तसेच स्वीकारल्यामुळे ती तयार होते⁴.

याच्या उलट तो “स्वतः घडवलेली ओळख” सांगतो. कधी त्याच मूल्याशी बांधिलकी असते, पण इतर पर्यायांचा खरोखर शोध घेतल्यानंतर. बाहेरून दिसणारा परिणाम अगदी सारखा असू शकतो. आतला ठामपणा मात्र पूर्ण वेगळा असतो.

शंभराहून अधिक अभ्यासांच्या आढाव्यात दीर्घकालीन आणि एका वेळच्या विविध गटांच्या अभ्यासांचा समावेश होता. त्यातून दिसले की या अवस्था कायमच्या ठरलेल्या नसतात. अनेक जण वर्षानुवर्षे त्याच अवस्थेत राहतात. अनेक जण बदलतात. मागे परतण्यापेक्षा अधिक परिपक्व शोध आणि बांधिलकीकडे जाणे अधिक सामान्य होते⁵. फेरविचारासाठी संकट यायलाच हवे असे नाही. एक प्रश्न पुरतो.

हिशेबाच्या तक्त्यासमोरचा प्रश्न

लीनाला तो दिवस आठवला. ती माध्यमिक शाळेत होती, तेव्हा बाबांनी ठरवले होते की ती लेखापालन शिकेल. ते म्हणाले होते: “खात्रीचा व्यवसाय.”

त्यांनी तिचे मत नीट विचारले नव्हते. तिनेही स्वतःला विचारले नव्हते.

ती महाविद्यालयात गेली. पदवी घेतली. लेखापाल म्हणून काम करू लागली. ती जन्मण्याआधीच वाट आखलेली होती असे वाटत होते.

बुधवारच्या वर्गाला पुन्हा जाऊ लागल्यानंतर एक दिवस लीना हिशेबाच्या तक्त्यासमोर थांबली.

तिने स्वतःला साधा, पण धक्का देणारा प्रश्न विचारला: “आज मला अगदी सुरुवातीपासून निवड करता आली, तर मी हे निवडेन का?”

उत्तर लगेच मिळाले नाही. तिला तिचा व्यवसाय आवडत नाही असे नव्हते.

पण तिच्या लक्षात आले की तिने हा प्रश्न कधीच विचारला नव्हता. सोळाव्या वर्षीही नाही, त्यानंतरही नाही.

तिने वर पाहिले. तिची सहकारी तक्त्याची वाट पाहत होती. नेहमीप्रमाणे आकडा पूर्ण होण्याआधीच लीनाला चूक दिसली. तिने रकाना दुरुस्त केला. फाइल पाठवली. मग छोट्या कागदावर प्रश्न लिहिला. बाबांना फोन केला नाही. कागद घडी करून पिशवीत ठेवला.

म्हणजे वारशाने मिळालेले सगळेच चुकीचे असते का? अजिबात नाही. वारशाने मिळणाऱ्या अनेक गोष्टी योग्य, सुंदर असतात. तशाच ठेवण्यासारख्या असतात. अडचण त्यांच्या उगमात नाही. आपण त्या स्वतः एकदाही तपासलेल्या नसतात, यात आहे. हे आपल्याला खरोखर हवे आहे, की दुसरे काही पाहिलेच नसल्यामुळे याचीच सवय झाली आहे, हे जाणून घेण्यासाठी.

लीनाची मैत्रीण सोमवार आणि गुरुवारी रोजा ठेवायची. कारण तिने आईला तसे करताना पाहिले होते. लीनाने कारण विचारले तेव्हा मैत्रिणीच्या लक्षात आले: रोजाचे दिवस जितके माहीत आहेत, तितका त्याचा अर्थ माहीत नाही. मग तिने त्याचा उगम आणि अर्थ विचारला. समजण्यासाठी मदत करणारे वाचन केले. पुढच्या वेळी रोजा तिला अधिक प्रिय झाला. केवळ कसा ठेवायचा नव्हे, तर का ठेवायचा, हे तिला कळले होते. कृती तीच राहिली. आता तिच्याजवळ सांगता येईल असे कारण होते.

वाट खुली करणारा प्रश्न

अल-अंबिया सूरामध्ये इब्राहीम आपल्या वडिलांना आणि आपल्या लोकांना ते ज्यांच्या भक्तीत मग्न असतात त्या मूर्तींबद्दल विचारतात. ते उत्तर देतात की आपल्या पूर्वजांना त्यांची पूजा करताना पाहिले. इब्राहीम या उत्तराने प्रश्न संपवत नाहीत. तुम्ही खरोखर हे म्हणत आहात का, असे ते विचारतात तेव्हा इब्राहीम सांगतात: तुमचा पालनकर्ता म्हणजे आकाशांचा आणि पृथ्वीचा, त्यांना निर्माण करणारा पालनकर्ता⁶.

दुसऱ्या प्रसंगात, अल-बकरा सूरामध्ये, ते विचारतात: अल्लाह मृतांना जिवंत कसे करतो? त्यांना त्यांच्या विश्वासाबद्दल विचारले जाते. ते आपला विश्वास असल्याचे सांगतात, आणि मनाला समाधान हवे असल्याचेही. मग कृती असलेले उत्तर मिळते. ते चार पक्षी घेतात आणि दिलेल्या आदेशाप्रमाणे वागतात⁷.

दोन्ही प्रसंगांत प्रश्न फक्त उच्चारून थांबलेले नाहीत. पहिल्या प्रसंगात चर्चा पूर्वजांच्या प्रभावाकडून धारणेच्या आधाराकडे जाते. दुसऱ्यात आपला विश्वास स्पष्टपणे सांगणारा श्रद्धावान समजून घेण्याची इच्छा व्यक्त करतो.

या प्रकरणाचे साधन तुम्हाला एक प्रश्न ओळखून तपासायला सांगते. कुणासमोर विश्वास पटल्याचा अभिनय करायला नाही.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ हे माझ्या पालनकर्त्या! तू मृतांना कसे जिवंत करतोस, ते मला दाखव. त्याने विचारले: तुला विश्वास नाही का? तो म्हणाला: आहे. पण माझ्या मनाला समाधान मिळावे म्हणून. (अल-बकरा: 260).

प्रश्नामुळे एखादी धारणा अधिक दृढ होऊ शकते. तिच्यात काही दुरुस्ती होऊ शकते. किंवा आणखी जाणून घेण्याची गरज उघड होऊ शकते. तपासणीचे मोल तिच्या प्रामाणिकपणात आणि तिच्या आधारांच्या गुणवत्तेत आहे. प्रत्येक मत जसे आले तसेच परत जाण्यात नाही.

दुसरी सही

वारशाने मिळालेले आपलेसे करण्यासाठी ते सगळे नाकारण्याची गरज नाही. कुणी लादले म्हणूनच एखादी गोष्ट नाकारण्याचीही गरज नाही. निर्णय तुमच्यापर्यंत कसा आला, हे निर्णयापासून वेगळे करा. तो समजून घ्या. मग स्वतःच्या हस्ताक्षरात पुन्हा सही करा.

पुढच्या रात्री करीमने कागदावर सही करण्याचा प्रयत्न केला. बाजूच्या कागदावर आपल्या नावाचे पहिले अक्षर लिहिले. मग तपासण्यासाठी निवडलेल्या नियमाकडे परत आला: गेम बंद करण्याची वेळ. तो खोलीतल्या मित्राला म्हणाला: “मी हा नाकारतो, कारण बाबा मला तो पाळायला सांगायचे.” मित्राने विचारले: “आणि सकाळचे व्याख्यान?”

तो “पडलात तर” या ओळीकडे परत आला. गेम बंद करण्याची वेळ सोडून सगळे नियम त्याने तळहाताने झाकले. खाली लिहिले: “मला पाच वेळा पुन्हा थोडी झोप न घेता उठायचे आहे.” त्याखाली त्याच्या झोपेला किती वेळ हवा याचा प्रश्न लिहिला. सही केली नाही. यावेळी सगळा नियम बाबांच्या रकान्यात टाकण्याऐवजी प्रश्न ठेवला. म्हणाला: “मला समजलेल्या कारणासाठी निवड करेन. त्यांना विरोध करण्यासाठी नाही.”

बुधवारी संध्याकाळी, वर्गाआधी, लीनाने वहीत लिहिले: “माझ्या कामातल्या आवडणाऱ्या गोष्टी मी निवडते. बाकीच्यांबद्दल प्रश्न विचारते.” नवऱ्याने विचारले: “हे वाक्य कुणासाठी?” तिने लिहिलेले वाचले. मग म्हणाली: “आता माझ्यासाठी.” बाबांना फोन केला नाही. वाक्याखाली एक न विचारलेला प्रश्न लिहिला: “बाबा, तुम्ही माझ्यासाठी लेखापालन का निवडलेत?” प्रश्नाचे पान बंद केले. वर्गाचे पान उघडले.

तुमच्या नावाचा दस्तऐवज

लहानपणापासून बाळगलेली एक धारणा निवडा. स्वतःच्या हस्ताक्षरात हे वाक्य पूर्ण करा:

“मला …… यांच्याकडून …… वारशाने मिळाले. आज त्याचे कारण तपासले तेव्हा मला कळले की ……”.

एका आठवड्यानंतर वाक्य पुन्हा वाचा: तुम्हाला काय समजले? अजून कशाचे उत्तर हवे आहे?

“कुणी पाहत नसतानाही मला सोबत ठेवायचा नियम म्हणजे… कारण…”.

हिवाळ्याच्या पहिल्या थंड रात्री करीमने दहा वाजल्यानंतर गेम सुरू केला. सही न केलेला कागद दिव्याखाली होता. त्याने हेडफोन कानांवर चढवले. डोक्यात बाबांच्या आवाजात एक छोटे वाक्य ऐकू आले.