په میراث مې اخیستي, خو غوره کړي مې نه دي

د مني په وروستیو کې یوه شپه کریم په لیلیه کې خپل مېز ته کېناست. هغه قواعد یې بېلول چې له کوره یې راوړي وو: کوم یې خپل وو او کوم یوازې د پلار لپاره وو.

د مېز کشو یې پرانیست او د پلار پاکټ یې له هغې ورځې وروسته د لومړي ځل لپاره راویست چې هلته یې ایښی و. په لاس کې یې واړاوه راواړاوه; ښايي نور قواعد پکې وي. بېرته یې تړلی په کشو کې کېښود: نن شپه هماغه قواعد بس وو چې پېژندل یې.

یوه سپینه پاڼه یې واخیسته. په سر کې یې ولیکل: «زما د پلار لپاره, یا زما لپاره». بیا یې په یوه اوږده کرښه په دوو ستنو ووېشله: «زما د پلار لپاره» او «زما لپاره».

د «زما د پلار لپاره» لاندې یې بې له ځنډه ولیکل: «د لوبې د بندولو وخت: لس بجې». دا یې د پلار قاعده وه, په کور کې د یخچال له مهالوېش څخه. لاندې یې په بیړه نور واړه قواعد هم ورزیات کړل.

بیا د منډې وار راغی. دا بې له بحثه خپل و: د کوټې له ملګري سره یې پرې سلا کړې وه. هره یکشنبه سهار شپږ بجې. نښې یې د منډې پر هغه پاڼه وې چې د مېز له پاسه ځړېده. قلم یې د «زما لپاره» ستنې ته یووړ, بیا تم شو. ورپه یاد شو چې پلار به یې هره جمعه سهار د کوټې ور ټکاوه: «پاڅه, بدن دې وخوځوه». کلونه یې پلار همدا خبره کوله او کریم به تر بړستن لاندې په نارضایتۍ غږېده.

هغه منډه چې ده په خپله غوره کړې وه, هماغه وه چې پلار یې ترې غوښتله. له پلاره پیل شوې وه, بیا خپله شوې وه. تر دې شپې مخکې یې دې ته پام نه و کړی. «منډه» یې کټ مټ پر بېلوونکې کرښه ولیکله: نیمه کلمه د «زما د پلار لپاره» په ستنه کې او نیمه د «زما لپاره» په ستنه کې.

د پاڼې لاندې یې د لاسلیک لپاره کرښه پرېښوده, چې د هرې قاعدې د ځای تر معلومولو وروسته لاسلیک وکړي. خو لاسلیک یې ونه کړ. د لوبې د بندولو وخت لا هم د «زما د پلار لپاره» په ستنه کې و او لا نه پوهېده څه ورسره وکړي.

ښايي ته هم د «زما د پلار لپاره» ستنه له ځان سره لرې, بې له دې چې لیکلې دې وي.

فورمه ډکوې چې پوښتي ولې دې د زده کړې دا څانګه غوره کړې. لاس دې تم شي. هغه شېبه دې نه یادېږي چې خپله دې غوره کړې وي. دا دې یادېږي چې بل څوک پرې قانع و او تا ورسره ومنله. یوه عمومي جمله لیکې او اصلي پوښتنه بې ځوابه پرېږدې.

اوس څومره باورونه له ځان سره لرې چې نه پوهېږې لومړی ځل چا په لاس کې درکړي?

اوسکار وایلډ په «De Profundis» کې لیکلي: «ډېری خلک نور خلک دي. فکرونه یې د بل چا نظرونه دي. ژوند یې تقلید دی او لېوالتیاوې یې د بل چا له خولې اخیستل شوې خبرې دي»¹.

ځینې هغه څه چې له ځان سره یې لرو, پر موږ تحمیل شوي, تر دې چې مخالفت مو ورسره پیل کړی. ځینې په ارامۍ رارسېدلي, تر دې چې خپل انتخاب مو ګڼلي. په دواړو حالتونو کې پوښتنه پاتې ده: په پرېکړه کې ته چېرته یې?

ادم ګرانټ خپل کتاب Think Again زموږ د باورونو پر ارزښتناکې بیا کتنې راڅرخوي, بې له وېرې. دې وړتیا ته چې پر خپل نظر شک وکړې خو د خپل فکر پر وړتیا لا ډاډه اوسې, «ډاډمن تواضع» وايي. هغه یې داسې مهارت ګڼي چې زده کېږي, نه داسې کمزوري چې پټېږي².

پر یخچال مهالوېش

د کریم د کور پر یخچال د پلار په نېغ خط یو مهالوېش و. وروستۍ کرښه یې دا وه: «لس بجې. پرده بنده». کریم چې اته کلن و, مخې ته یې ودرېد او ویې پوښتل: «ولې لس بجې?». پلار یې وویل: «ځکه چې ما داسې وویل». له هغې ورځې وروسته چې د کومې قاعدې په اړه یې «ولې?» وپوښتل, همدا ځواب یې واورېد, تر دې چې پوښتنې یې پرېښودې. هېڅکله یې له پلاره «شاباس» ونه اورېد, مګر دا چې ورپسې «خو» هم و.

کریم د لسو بجو قاعده تر هغه منله چې پلار یې ویښ و. په کور کې په وروستیو کلونو کې به یې د پلار تر ویده کېدو وروسته لوبې ته نیم ساعت په پټه بېلاوه. کله به تر دې هم ډېر و. بیا لیلیې ته راغی, چې نه یخچال و او نه مهالوېش. په لومړیو اونیو کې یې تر هغې شپې رڼولې چې په کړکۍ کې یې رڼا ولیده. پلار یې په ټولو هغو کلونو کې دا نه لیدل چې هر ماښام د ده مخې ته ارامي د زوی باور نه و, بلکې د ده خپل حضور و.

ازادي داسې سترګه لري چې نه ویده کېږي. چې انسان احساس کړي ازادي یې له ګواښ سره مخ ده, د بېرته ترلاسه کولو لپاره یې خوځېږي. که څه هم دې ته اړ شي چې د خپل خیر خلاف عمل وکړي. ارواپوه جک بریم دې میلان ته «رواني مقاومت» نوم ورکړ³. هر څومره چې د یوه کس پر انتخاب فشار زیاتوو, هومره د هماغه منع شوي انتخاب غوښتنه یې ډېرېږي. دا ولې کېږي? ځکه نه چې منع شوی انتخاب غوره دی. بلکې ځکه چې د هغه د ګواښل شوې ازادۍ نښه ګرځېدلی.

ښايي پلار یې د زوی د خیر له اندېښنې او په هغه طریقه دا کار کړی وي چې خپله پرې لوی شوی و. که ته څوک روزې, لامل ورته تشریح کړه او پوښتنې ته ځای پرېږده. یوازې ستا حضور هغه نه قانع کوي.

دا هماغه «دنننی تنظیم» دی چې په لومړي څپرکي کې مو نه درلود: داسې ژمنتیا چې پاتې کېږي ځکه ستا برخه شوې ده, نه ځکه چې څوک دې څاري.

که اوس ته هغه زوی یې چې لوی شوی, حق لرې زیان په نوم یاد کړې او پولې ورته وټاکې. د خپلې پرېکړې د بېرته اخیستلو لپاره اړ نه یې چې په ملامتولو کې پاتې شې. په ارامۍ له ځانه وپوښته: کوم قواعد لا له ځان سره لرم ځکه پوه شوی پرې یم? او کوم مې یوازې له وېرې منل او په لومړي فرصت کې ترې ازاد شوم?

هغه هویت چې چمتو درسپارل کېږي

ارواپوه جېمز مارسیا د هویت په اړه د اریکسون نظریه پراخه کړه. «تړلی هویت» یې داسې بیان کړ: له یوه ارزښت, لارې یا مسلک سره ټینګه ژمنتیا, بې له دې چې بدیلونه وڅېړل شي. ډېری وخت د مور او پلار یا چاپېریال انتخاب هماغسې منل کېږي⁴.

د دې په مقابل کې هغه څه دي چې «ترلاسه شوی هویت» یې بولي. کله له هماغه ارزښت سره ژمنتیا وي, خو د نورو بدیلونو له رښتینې پلټنې وروسته. ظاهري پایله ښايي کټ مټ یو شان وي. خو دنننی ټینګښت یې بالکل بېل وي.

یوې بیاکتنې تر سلو ډېرې اوږدمهالې او د یوه وخت څېړنې راټولې کړې. وموندل یې چې دا حالتونه تقدیر نه دي: ډېر خلک کلونه په خپل حالت کې پاتې کېږي, ډېر نور بدلېږي. پخې پلټنې او ژمنتیا ته تګ تر شاته ګرځېدو ډېر عام و⁵. د بیا فکر کولو لپاره اړ نه ده چې بحران پېښ شي. یوه پوښتنه بس ده.

د حسابونو د جدول مخې ته پوښتنه

لینا ته خپل پلار په هغه ورځ ورپه یاد شو چې دې لا په لېسه کې زده کړې کولې او هغه پرېکړه وکړه چې حسابداري به لولي. هغه ورځ یې وویل: «د ډاډ وړ مسلک دی».

نظر یې په تفصیل ترې ونه پوښت. دې هم له ځانه ونه پوښت.

پوهنځي ته لاړه, فارغه شوه او حسابداره شوه. داسې ښکارېده چې لاره یې له زېږېدو مخکې ټاکل شوې وه.

چې د چهارشنبې درس ته بېرته ورغله, یوه ورځ لینا د حسابونو د جدول مخې ته تم شوه.

له ځانه یې داسې پوښتنه وکړه چې هم ساده وه او هم ټکان ورکوونکې: «که نن له صفره د غوره کولو حق راکړل شي, دا به غوره کړم?»

سمدستي ځواب یې ونه موند. له خپل مسلکه یې کرکه نه کوله.

خو پوه شوه چې دا پوښتنه یې هېڅکله نه وه کړې. نه په شپاړس کلنۍ کې او نه وروسته.

سترګې یې هغې همکارې ته پورته کړې چې د دې جدول ته په تمه وه. لینا د خپل عادت له مخې تېروتنه تر هغې مخکې ولیده چې شمېره بشپړه شي. خانه یې سمه کړه, فایل یې ولېږه, بیا یې پوښتنه پر یوه وړه پاڼه ولیکله. پلار ته یې زنګ ونه واهه. پاڼه یې تاو کړه او په کڅوړه کې یې کېښوده.

ایا دا مانا لري چې هر څه دې په میراث اخیستي, ناسم دي? هېڅکله نه. ډېر هغه څه چې په میراث یې اخلو, سم او ښکلي دي او وړ دي چې هماغسې پاتې شي. ستونزه په سرچینه کې نه ده. ستونزه دا ده چې خپله مو یو ځل هم نه دي کتلي چې پوه شو ایا رښتیا هماغه څه دي چې غواړو یې, که یوازې هغه څه دي چې عادت ورسره لرو, ځکه نور څه مو نه دي لیدلي.

د لینا یوې ملګرې د دوشنبې او پنجشنبې روژې نیولې, ځکه مور یې لیدلې وه چې دا کار کوي. چې لینا لامل ترې وپوښت, ملګرې پوه شوه چې د روژې ورځې د هغې تر مانا ښه پېژني. د اصل او مانا پوښتنه یې وکړه او هغه څه یې ولوستل چې په پوهېدو کې یې مرسته ورسره کوله. بل ځل روژه ورته لا ګرانه شوه: پوهېده ولې روژه نیسي, نه یوازې دا چې څنګه یې نیسي. عمل هماغه پاتې شو, خو اوس ورسره داسې لامل و چې ویلای یې شو.

هغه پوښتنه چې لار پرانیزي

د انبیا په سورت کې ابراهیم له خپل پلار او قومه د هغو مجسمو پوښتنه کوي چې دوی ورته ناست دي. ځواب ورکوي چې خپل پلرونه یې د هغوی په عبادت لیدلي. ابراهیم دا ځواب د پوښتنې پای نه ګرځوي. چې دوی ترې پوښتي ایا په خبرو کې جدي دی, ورته وايي چې رب یې د اسمانونو او ځمکې رب دی چې هغه یې پیدا کړي⁶.

په بلې صحنې کې, د بقرې په سورت کې, پوښتي چې الله څنګه مړي ژوندي کوي. د ده د ایمان پوښتنه راځي. خپل ایمان تاییدوي او د زړه د ډاډ غوښتنه یادوي. بیا داسې ځواب ورته راځي چې عمل پکې دی: څلور مرغان اخلي او له ورکړل شوي امر سره سم عمل کوي⁷.

په دواړو صحنو کې پوښتنه داسې خبره نه ده چې تعقیب یې نه وي. په لومړۍ کې خبرې د پلرونو له اغېزه د باور بنسټ ته ځي. په دویمه کې د پوهېدو غوښتنه له داسې مؤمنه راځي چې خپل ایمان په ښکاره وايي.

د څپرکي وسیله له تا غواړي چې یوه پوښتنه په نوم یاد کړې او ویې څېړې. دا نه غواړي چې د چا مخې ته د قانع کېدو ننداره وکړې.

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ اى زما ربه! په ما باندې ووینه چې ته مړي څنګه ژوندي كوې? ويې ويل:ایا ته یقین نه لرې? هغه وویل: ولې نه! او لېكن د دې لپاره چې زما زړه مطمئن شي (بقره: 260).

پوښتنه ښايي یو باور پیاوړی کړي, څه پکې سم کړي یا دروښيي چې لا ډېر پوهېدو ته اړتیا لرې. د پلټنې ارزښت په رښتینولۍ او د هغه بنسټ په کیفیت کې دی چې پرې ولاړه ده. په دې کې نه دی چې هر نظر هماغسې راوځي لکه ورننوتلی و.

دویم لاسلیک

اړ نه یې چې د خپلولو لپاره هر څه رد کړې چې په میراث دې اخیستي. نه دا چې یوازې ځکه یو څه رد کړې چې چا درباندې تحمیل کړي. پرېکړه له هغې طریقې بېله کړه چې تا ته رسېدلې. پرې پوه شه, بیا یې په خپل لاس له سره لاسلیک کړه.

بله شپه کریم هڅه وکړه پاڼه لاسلیک کړي. د خپل نوم لومړی توری یې پر بله پاڼه ولیکه. بیا هغې قاعدې ته ورستون شو چې د څېړلو لپاره یې غوره کړې وه: د لوبې د بندولو وخت. ملګري ته یې وویل: «ردوم یې ځکه پلار مې امر راته کاوه». ملګري وپوښتل: «او د سهار لکچر?».

د «که ولوېدې» کرښې ته ورستون شو. د لوبې د بندولو له وخت پرته یې ټول قواعد په ورغوي پټ کړل. لاندې یې ولیکل: «غواړم راویښ شم بې له دې چې پنځه ځله د لنډ خوب تڼۍ کېکاږم». تر دې لاندې یې د خپل خوب د اړین وخت په اړه پوښتنه ولیکله. لاسلیک یې ونه کړ. دا ځل یې پوښتنه وساتله, د دې پر ځای چې ټوله قاعده د پلار په ستنه کې پرېږدي. ویې ویل: «د داسې لامل له مخې به انتخاب کوم چې پېژنم یې, نه د دې لپاره چې د هغه مخالفت وکړم».

د چهارشنبې ماښام, تر درس مخکې, لینا په کتابچه کې ولیکل: «له خپل کاره هغه څه غوره کوم چې خوښېږي مې, او د پاتې پوښتنه کوم». مېړه یې وپوښتل: «دا جمله د چا لپاره ده?». خپل لیکلي یې ولوستل, بیا یې وویل: «اوس زما لپاره». پلار ته یې زنګ ونه واهه. تر جملې لاندې یې هغه پوښتنه ولیکله چې نه یې وه ویلې: «پلاره, ولې دې زما لپاره حسابداري غوره کړه?». د پوښتنې پاڼه یې وتړله او د درس پاڼه یې پرانیسته.

ستا په نوم سند

یو باور غوره کړه چې له ماشومتوبه یې له ځان سره لرې. په خپل لاس دا جمله پوره کړه:

«…… مې له …… په میراث اخیستي. چې نن مې لامل وڅېړه, ومې موندله چې ……».

یوه اونۍ وروسته جمله بیا ولوله: په څه پوه شوې او څه لا ځواب ته اړتیا لري?

«هغه قاعده چې غواړم راسره پاتې شي, کله چې هېڅوک مې نه ویني, دا ده… ځکه چې…».

د ژمي په لومړۍ سړه شپه کریم له لسو بجو وروسته لوبه پرانیسته. نالاسلیک شوې پاڼه تر څراغ لاندې وه. غوږۍ یې پر غوږونو کېښودې او په خپل سر کې یې یوه لنډه جمله د پلار په غږ واورېده.