مینوں ورثے وچ ملی، میں نہیں چُنی

آخری خزاں دی اک رات، کریم ہاسٹل وچ اپنے میز اتے بیٹھا سی تاں جے اوہ قاعدے چھانٹے جو اوہ گھروں لے کے آیا سی: کہڑے اوہدے نیں، تے کہڑے صرف اوہدے پیو دے۔

اوہنے دراز کھولی تے پیو دا لفافہ کڈھیا، پہلی واری جدوں توں اوہنوں اوتھے رکھیا سی۔ اوہنے ہتھ وچ پھرایا؛ شاید اس وچ ہور قاعدے ہون۔ فیر اوہنے لفافہ بند ای واپس دراز وچ رکھ دتا: اج رات اوہدے لئی اوہ قاعدے کافی نیں جو اوہ جاندا ہے۔

اوہنے اک چٹا کاغذ لیا تے اوہدے سرے اتے لکھیا: «میرے پیو لئی، یا میرے لئی»۔ فیر اک لمبی لکیر نال اوہنوں دو خانیاں وچ ونڈیا: «میرے پیو لئی» تے «میرے لئی»۔

«میرے پیو لئی» والے خانے وچ اوہنے بناں جھجھک لکھیا: «کھیڈ بند کرن دا ویلا: دس وجے»۔ ایہ اوہدے پیو دا قاعدہ سی، گھر دی فرج اتے لگے جدول توں۔ تے اوہدے ہیٹھاں اوہنے جلدی نال نکے قاعدے وی لکھ دتے۔

فیر جری دی واری آئی۔ ایہ اوہدا اپنا سی، بناں کسے بحث دے: اوہنے اپنے ساتھی نال گل کیتی سی، ہر اتوار سویرے چھے وجے، تے اوہدے نشان اوس کاغذ اتے سن جو میز اتے لٹکیا ہویا سی۔ اوہنے پینسل «میرے لئی» والے خانے ول لیائی، تے فیر رک گیا۔ اوہنوں اپنا پیو یاد آیا جو ہر جمعے سویرے اوہدے کمرے دا دروازہ کھٹکھٹاندا سی: «اٹھ، جسم نوں ہلا»۔ سالاں توں پیو ایہ آکھدا سی، تے کریم رضائی ہیٹھ کرلاندا سی۔

جری جیہڑا اوہنے اپنے آپ چنیا سی، اوہ اوہی سی جو اوہدا پیو اوہدے کولوں منگدا سی۔ شروع پیو کول ہویا، فیر اوہدا ہو گیا، تے اوہنے ایہ گل اج رات توں پہلاں نہیں سمجھی سی۔ اوہنے «جری» لفظ خط فاصل اتے ای لکھیا: اودھا حصہ «میرے پیو لئی» والے خانے وچ، تے اودھا «میرے لئی» وچ۔

کاغذ دے ہیٹھاں اوہنے دستخط لئی تھاں چھڈی، تاں جے جدوں اوہ ہر قاعدے دی تھاں جان لوے تاں دستخط کرے۔ پر اوہنے دستخط نہ کیتا؛ کیوں جے دس وجے والا کھیڈ دا قاعدہ اجے «میرے پیو لئی» والے خانے وچ سی، تے اوہ ہالے تیک نہیں جاندا سی کہ اوہدے نال کیہ کرے۔

تے ہو سکدا ہے کہ اوہ خانہ تسیں وی اپنے نال لے کے پھردے ہو، بناں لکھے۔

تسیں اوہ فارم بھردے او جو پچھدا ہے کہ تسیں اپنا مضمون کیوں چنیا۔ تہاڈا ہتھ رک جاندا ہے۔ تہانوں اوہ پل یاد نہیں جدوں تسیں اسنوں اپنے آپ چنیا سی؛ یاد ہے کہ کوئی ہور پکا سی، تے تسیں مان گئے سی۔ تسیں اک عام جملہ لکھدے او، تے اصل سوال نوں جواب دے بناں چھڈ دیندے او۔

تہاڈے کول اج کنیاں ایہو جیہیاں قناعتاں نیں جنہاں نوں تہاڈے ہتھ وچ کس نے پہلی واری پایا؟

اسکر وائلڈ نے «گہرائیوں وچوں» وچ لکھیا: زیادہ تر لوک دوجے لوک ہوندے نیں۔ اوہناں دیاں سوچاں کسے ہور دیاں رائیاں ہوندیاں نیں، اوہناں دیاں زندگیاں نقل ہوندیاں نیں، تے اوہناں دے جذبے کسے ہور دا حوالہ ہوندے نیں¹۔

کجھ جو اسیں چکدے آں اوہ ساڈے اتے ٹھونسیا گیا سی، حتیٰ کہ اسیں اوہدے خلاف مزاحمت کرن لگ پئے۔ تے کجھ ایہ آرام نال ساڈے کول آ گیا، تے اسیں سمجھیا کہ ایہ ساڈا اپنا فیصلہ ہے۔ دوہاں حالتاں وچ سوال اوہو رہندا ہے: تسیں فیصلے توں کتھے کھڑے او؟

آدم گرانٹ نے اپنی کتاب Think Again نوں اس گل لئی وقف کیتا ہے کہ ڈر توں بناں اپنیاں قناعتاں اتے دوبارہ غور کرنا کنا قیمتی ہے۔ اوہ اس قابلیت نوں «اعتماد بھری عاجزی» آکھدا ہے: اپنی رائے اتے شک کرن دی ہمت، تے اس دے نال اپنی سوچن دی صلاحیت اتے بھروسہ قائم رہوے۔ اوہ اسنوں سکھیا جان والی مہارت سمجھدا ہے، کمزوری نہیں جو لکانی پوے²۔

فرج اتے جدول

کریم دے گھر دی فرج اتے اوہدے پیو دی سِدھی لکھت وچ اک جدول سی، جس دی آخری سطر سی: «دس وجے۔ سکرین بند»۔ کریم اٹھاں سال دا سی جدوں اوہ اوہدے سامنے کھڑا ہو کے پچھدا سی: «دس ای کیوں؟»۔ پیو نے آکھیا: «کیوں جے میں آکھیا ہے۔» تے اوس دن توں جدوں وی کریم کسے قاعدے بارے «کیوں؟» پچھدا، اوہو جواب ملدا، حتیٰ کہ اوہنے پچھنا ای چھڈ دتا۔ اوہنے اپنے پیو توں کدے «شاباش» وی نہیں سنی جس دے پچھے «پر…» نہ آیا ہووے۔

کریم دس وجے والے قاعدے نوں اوناں ای مندا رہیا جنا چر اوہدا پیو جاگدا سی۔ گھر دے آخری سالاں وچ اوہ کھیڈ لئی آدھا گھنٹہ چرا لیندا سی جدوں پیو سوں جاندا، تے کدے کدے اس توں وی ودھ۔ فیر ہاسٹل آیا، جتھے نہ فرج سی نہ جدول، تے اوہ اپنے پہلے ہفتیاں وچ اوتھے تیک جاگدا رہندا جتھے تیک کھڑکی وچوں روشنی دسدی رہندی۔ جو پیو ایہناں سارے سالاں وچ نہیں ویکھ سکیا سی، اوہ ایہ سی: ہر شام جو سکون اوہدے سامنے ہوندا سی، اوہ اوہدے پتر دی قناعت نہیں سی، بلکہ اوہدی اپنی موجودگی سی۔

آزادی دی اک اکھ کدے نہیں سوندی۔ جدوں انسان محسوس کردا ہے کہ اوہدی آزادی خطرے وچ ہے تاں اوہ اوہنوں واپس لین لئی حرکت کردا ہے، بھاویں ایس نال اوہ اوہدے اپنے بھلے توں الٹ ہی کیوں نہ کرے۔ ماہرِ نفسیات جیک بریم نے ایس رجحان نوں «نفسیاتی مزاحمت» آکھیا³۔ جنا اسیں کسے دے چنن دے اختیار اتے دباؤ ودھاندے آں، اونا ای اوہ شخص اوس منع شدہ چوائس ول کھچیا جاندا ہے۔ ایہ کیوں ہوندا ہے؟ اس لئی نہیں کہ منع شدہ چوائس بہتر ہے۔ اس لئی کہ اوہ اوہدی خطرے وچ پئی آزادی دی نشانی بن جاندی ہے۔

شاید پیو نے ایہ اوہدی حفاظت لئی کیتا، تے اوس طریقے نال جس نال اوہ آپ پلیا سی۔ تے جے تسیں کسے نوں پال رہے او تاں وجہ سمجھاؤ تے سوال لئی تھاں چھڈو؛ تہاڈی موجودگی اکلی اوہدا اقرار پیدا نہیں کر سکدی۔

ایہ اوہ «اندرونی ضابطہ» ہے جس دی کمی اسیں باب 1 وچ محسوس کیتی سی: وعدے دی پابندی جو اس لئی رہندی ہے کہ اوہ تہاڈا حصہ بن گئی ہے، نہ کہ اس لئی کہ کوئی تہانوں ویکھ رہیا ہے۔

تے جے ہن تسیں اوہ پتر ہو جو وڈا ہو گیا اے، تاں تہانوں حق ہے کہ اذیت دا ناں لوو تے اوہدے اتے حد لاؤ۔ ضروری نہیں کہ تسیں لعن طعن اتے رکے رہو تاں جو اپنا فیصلہ واپس لے سکو۔ آرام نال اپنے آپ توں پچھو: کہڑے قاعدے میں اجے وی اس لئی چکے ہوئے نیں کیوں جے میں اوہناں نوں سمجھ لیا اے؟ تے کہڑے میں صرف ڈر کارن مندا سی، تے پہلے موقعے اتے آزاد ہو گیا سی؟

تیار ملی ہوئی پہچان

ماہرِ نفسیات جیمز مارشیا نے ایرِکسن دے پہچان دے نظریے نوں وڈھیا۔ اوہنے «بند پہچان» بیان کیتی: کسے قدر، راہ یا پیشے نال پکا وچن، بناں کوئی ہور متبادل کھوجے، جو اکثر اوس تیار اپنائے جان توں آؤندا ہے جو والدین یا ماحول نے چنیا ہووے⁴۔

اوہدے مقابل اوہ ہے جسنوں اوہ «حاصل کیتی پہچان» آکھدا ہے: اوہی قدر دا وچن کدے کدے ہوندا ہے، پر حقیقی کھوج توں بعد جس وچ ہور راہاں وی پرکھیاں گئیاں ہوون۔ بیرونی نتیجہ بالکل ملدا جلدا ہو سکدا ہے، پر اندرونی مضبوطی بالکل وکھری ہوندی ہے۔

اک ریویو نے سو توں ودھ تحقیقاں اکٹھیاں کیتیاں، لمبے عرصے دیاں تے کسے خاص ویلے دیاں، تے پایا کہ ایہ حالتاں قسمت نہیں: بہت سارے لوک سالاں تیک اوتھے ای رہندے نیں، تے بہت سارے بدل جاندے نیں؛ تے کھوج تے پکے وچن ول بدلنا، پچھانہہ مڑن نالوں، زیادہ عام سی⁵۔ تہانوں کسے سنکٹ دی لوڑ نہیں کہ تسیں اپنے نظریے نوں دوبارہ دیکھو۔ اک سوال کافی ہے۔

حساب دے جدول سامنے اک سوال

لینا نوں اوہ دن یاد آیا جدوں اوہدے پیو نے فیصلہ کیتا سی، اوہ ہائی سکول وچ سی، کہ اوہ اکاؤنٹنگ پڑھے گی۔ اوہنے آکھیا سی: «پکا پیشہ ہے۔»

اوہنے اوہدی رائے بارے تفصیل نال نہیں پچھیا۔ تے لینا نے وی اپنے آپ توں نہیں پچھیا۔

اوہ کالج گئی، گریجویٹ ہوئی، تے اکاؤنٹنٹ دے طور اتے کم کیتا۔ راہ اوہدے جمن توں پہلاں ای ہی نقشے اتے کھچی ہوئی سی۔

تے درس اربعے والے دوبارہ شروع کرن توں بعد، لینا اک دن حساب دے جدول سامنے رکی۔

اوہنے اپنے آپ توں اک سادہ تے حیران کن سوال پچھیا: «جے اج مینوں صفر توں چنن دا موقع ملے، تاں کیہ میں ایہ چنواں گی؟»

جواب فوری نہیں سی۔ اوہ اپنے کم توں نفرت نہیں کردی سی۔

پر اوہنوں احساس ہویا کہ اوہنے ایہ سوال کدے وی نہیں پچھیا سی، نہ سولاں سال دی عمر وچ، نہ اوس توں بعد۔

اوہنے اک ساتھی ول دیکھیا جو اوہدے جدول دی اڈیک کر رہی سی۔ لینا نوں غلطی نظر آ گئی، جویں ہمیشہ آؤندی سی، نمبر مکمل ہون توں پہلاں، تے اوہنے خانہ ٹھیک کیتا، فائل بھیجی، فیر اک نکی پرچی اتے سوال لکھیا۔ اوہنے پیو نوں فون نہ کیتا۔ پرچی تہہ کر کے اوہنے اپنے بیگ وچ رکھ لئی۔

تاں کیہ ایس دا مطلب ایہ ہے کہ جو کجھ اسیں ورثے وچ لیا، اوہ سارا غلط ہے؟ بالکل نہیں۔ بہت کجھ جو اسیں ورثے وچ لیندے آں سچا تے سوہنا ہوندا ہے، تے اوہنوں ایویں ای رہنا چاہیدا ہے۔ مسئلہ اوہدے سرچشمے وچ نہیں۔ مسئلہ ایہ ہے کہ اسیں کدے اوہدے وچوں اپنے آپ گزر کے نہیں ویکھیا، تاں جے جان سکیے کہ کیہ اوہ واقعی اوہو ہے جو اسیں چاہندے آں، یا صرف اوہ جس دے اسیں عادی ہو گئے آں، کیوں جے اسیں ہور کجھ ویکھیا ای نہیں۔

لینا دی سہیلی پیر تے جمعرات دا روزہ رکھدی سی، کیوں جے اوہنے اپنی ماں نوں ایہ کردے ویکھیا سی۔ جدوں لینا نے اوہدے کولوں کارن پچھیا، تاں سہیلی نوں پتہ لگا کہ اوہ روزیاں دے دن جاندی سی، پر ایس دے معنی توں گھٹ۔ فیر اوہنے اس دی اصل تے مطلب پچھیا، تے اوہ کتاباں پڑھیاں جو اوہنوں سمجھن وچ مدد دین۔ اگلی واری روزہ اوہنوں ہور پیارا لگیا: اوہ جاندی سی کیوں رکھدی ہے، صرف کیویں نہیں۔ کم اوہو رہیا، تے اوہدے نال اک کارن آ گیا جو اوہ دس سکدی سی۔

سوال جو راہ کھولدا ہے

سورۃ الانبیاء وچ ابراہیم اپنے پیو تے اپنی قوم نوں اوہناں بتاں بارے پچھدے نیں جنہاں دی اوہ عبادت کردے سن۔ اوہ جواب دیندے نیں کہ اسیں اپنے باپ داداواں نوں ایہناں دی پوجا کردے پایا ہے۔ ابراہیم ایس جواب نوں سوال دا انت نہیں بنن دیندے۔ جدوں اوہ پچھدے نیں کہ کیہ توں سچ مچ گل کر رہیا ایں، تاں اوہ جواب دیندے نیں کہ تہاڈا رب آسمانوں تے زمیناں دا رب ہے، جنہاں نوں اوہنے پیدا کیتا⁶۔

تے اک ہور منظر وچ، سورۃ البقرہ وچ، اوہ پچھدے نیں کہ اللہ مردیاں نوں کیویں زندہ کردا ہے۔ سوال اوہدے ایمان بارے آؤندا ہے، تے اوہدا ایمان پکا ہو جاندا ہے تے اوہ دل دی تسلی منگدا ہے۔ فیر اوہنوں اک جواب ملدا ہے جس وچ عمل ہے: اوہ چار پکھیرو لیندا ہے تے اوہو کردا ہے جو اوہنوں حکم ملیا سی⁷۔

تے دوہاں منظراں وچ سوال کوئی بے مطلب گل نہیں۔ پہلے وچ گل آباء دے اثر توں اوس شے ول جاندی ہے جس اتے قناعت کھڑی ہے۔ دوجے وچ سمجھ دی طلب اک اجیہے ایمان والے کولوں آؤندی ہے جو اپنے ایمان دا اعلان کردا ہے۔

فصل دا اوزار تہانوں کہندا ہے کہ اک سوال دا ناں لوو تے اوہدی جانچ کرو، نہ کہ کسے دے سامنے یقین دا ڈرامہ کرو۔

﴿رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي﴾ ابراہیم نے آکھیا: اے میرے رب! مینوں وکھا دے کہ تُسیں مُردیاں نوں کیویں جیوندا کردے او۔ فرمایا: کیہ تُسیں ایمان نہیں لیایا؟ آکھیا: کیوں نہیں، پر ایہ اس لئی کہ میرے دل نوں اطمینان ہو جائے۔ (سورۃ البقرہ: 260)۔

شاید سوال کسے قناعت نوں پکا کرے، یا اوہدے وچ کجھ درست کرے، یا ایہ دس دیوے کہ تہانوں ہور جاننے دی لوڑ ہے۔ جانچ دی قدر اس وچ ہے کہ اوہ سچی ہووے تے اوہدی بنیاد مضبوط ہووے، نہ اس وچ کہ ہر رائے اوسے طرح واپس آ جاوے جویں اوہ آئی سی۔

دوجا دستخط

اپنی ملکیت بنان لئی تہانوں ہر اوہ شے رد کرن دی لوڑ نہیں جو تسیں ورثے وچ لئی۔ نہ ای کسے شے نوں صرف اس لئی رد کرنا ہے کہ کسے نے تہاڈے اتے ٹھونسی۔ فیصلے نوں اوہدے تہاڈے کول پہنچن دے طریقے توں الگ کرو، اوہنوں سمجھو، تے فیر اپنے ہتھ دی لکھت نال نواں دستخط کرو۔

اگلی رات کریم نے کاغذ اتے دستخط کرن دی کوشش کیتی۔ اوہنے اپنے نام دا پہلا حرف اک ہور کاغذ اتے لکھیا، فیر اوس قاعدے ول موڑیا جس نوں پرکھن دا فیصلہ کیتا سی: کھیڈ بند کرن دا ویلا۔ اوہنے اپنے ساتھی نوں آکھیا: «میں ایہنوں رد اس لئی کردا ہاں کیوں جے میرے پیو نے مینوں ایہدا حکم دتا سی۔» ساتھی نے پچھیا: «تے صبح دا لیکچر؟»

اوہ «جے تسیں ڈگ پؤ» والی سطر ول واپس آیا۔ اوہنے اپنی ہتھیلی نال ساریاں قاعدیاں ڈھک دتیاں، سوائے کھیڈ بند کرن دے ویلے دے، تے اوہدے ہیٹھاں لکھیا: «میں چاہندا ہاں کہ پنج واری سنوز دے بٹن توں بناں جاگاں۔» تے اوہدے ہیٹھاں اوہ سوال کہ اوہدی نیند نوں کنا ویلا چاہیدا ہے۔ اوہنے دستخط نہ کیتا۔ اس واری اوہنے سوال نوں باقی رکھیا، بجائے اس دے کہ پوری قاعدہ پیو دے خانے وچ چھڈ دیوے۔ اوہنے آکھیا: «میں اوہ چنو گا جس دی وجہ میں جاندا ہاں، نہ کہ اس لئی کہ اوہدے الٹ کراں۔»

اک شام، پیر دے لیکچر تے دفتر دی کلاس توں پہلاں، لینا نے اپنی نوٹ بک وچ لکھیا: «میں اوہ کم چنداں جو مینوں پسند ہے، تے باقی بارے سوال کرداں»۔ زوج نے پچھیا: «ایہ جملہ کس دا اے؟» اوہنے پڑھیا جو لکھیا سی، فیر آکھیا: «ہن میرا»۔ اوہنے پیو نوں فون نہ کیتا۔ جملے دے ہیٹھاں اوہنے اک سوال لکھیا جو اوہنے اجے تیک نہیں پچھیا سی: «تسیں مینوں اکاؤنٹنگ کیوں چنیا، پیو؟» اوہنے سوال والا صفحہ بند کیتا، تے سبق والا صفحہ کھولیا۔

تہاڈے ناں دی دستاویز

اپنی بچپن توں چکی ہوئی اک قناعت چنو، تے اپنے ہتھ نال مکمل کرو:

«میں ……، ……توں ورثے وچ لیا، تے جدوں اج میں اوہدا سبب پرکھیا تاں مینوں پتہ لگا کہ ……»۔

تے اک ہفتے بعد ایہ جملہ فیر پڑھو: کیہ سمجھ آیا، تے کہڑی شے ہالے وی جواب منگدی ہے؟

«اوہ قاعدہ جو میں چاہندا ہاں کہ میرے نال رہوے جدوں کوئی مینوں نہ ویکھ رہیا ہووے، اوہ ہے…، کیوں جے…»۔

ایس پہلی ٹھنڈی رات سردیاں دی، کریم کھیڈ نوں دس وجے توں بعد کھولیا، تے اوہ کاغذ جس اتے دستخط نہیں سی، لیمپ ہیٹھ پیا سی۔ اوہنے کنّاں اتے ہیڈ فون لائے، تے اوہنے اپنے سر وچ اک نکا جیہا جملہ سنیا، اپنے پیو دی آواز وچ۔