Dostum «sabah»

Linanın telefonunda beşillik bir cümlə var, telefondan telefona onunla birgə köçür: «İşlər səngiyəndə dizayn kursuna başlayacağam». Bir axşam qeydi açdı və illərdir ilk dəfə bağlamadı. Aşağısında diş həkiminin qəbul vaxtı və bacısının hədiyyəsi. Yuxarısında isə cümə axşamının iş siyahısı.

Mətbəxdən əri səsləndi: «Maliyyə nazirinin çaya ehtiyacı var?». Dedi: «Boş bir həftəyə». Əri stəkanı gətirib nəlbəkinin üstünə qoydu, sonra yaz masasının kənarında əyləşdi. Lina barmağını kursla bağlı cümləyə apardı. Onu yazdığı gün özünə demişdi: «Toydan sonra». Ailə quranda isə başlanğıcı evin sahmana düşməsindən sonraya saxladı. Sonra vəzifə artımından sonraya qaldı. Vəzifəsi artdı, amma cümlə yerindəcə qaldı.

Köhnə dəftəri masanın siyirməsindən çıxardı. Stəkanın yanına qoydu, amma açmadı. Kursun saytını açdı: üç boş xana və ödəniş düyməsi. Xanalara baxıb qaldı, sonra saytı bağlayıb ərinə dedi: «Sabah».

Telefonundakı qeydlər siyahısında illərdir yaşayan bir cümlə var: «Sabah başlayıram». Onu köhnə telefondan yeni telefona köçürmüsən. Orada bir hərf belə dəyişməyib.

Bəs heç vaxt görmədiyimiz bu «sabah»ın sahibinə niyə belə inanırıq?

Təxirəsalma təkcə tənbəllik deyil, hazırkı xoşagəlməz duyğudan qaçış ola bilər. Və tapşırığı «sabahkı mən» adlandırdığımız birinin üstünə atırıq. Onunla sanki bizdən daha güclü və daha az məşğulmuş kimi davranırıq. Amma o gələndə, təxminən eyni yorğunluqla və bir tapşırıq daha uzanmış siyahı ilə elə sən özün olacaqsan.

Pirs Stil «Təxirəsalma tənliyi» kitabında təxirəsalmamızın arxasında yatan səbəbləri araşdıran onlarla tədqiqatı nəzərdən keçirir¹.

Beş dəqiqədən sonra təsiri keçən ağrıkəsici

Geniş yayılmış fikir belədir ki, təxirəsalma vaxtın idarə olunmasındakı çatışmazlıqdır. Lakin tədqiqatçılar buna tamamilə fərqli bir bucaqdan baxıblar: sonradan vaxtını idarə etməyin deyil, hazırda əhvalını düzəltməyin bir yolu kimi².

Təxirə saldığın son tapşırıq hansı hissi doğururdu: darıxmaq, uğursuzluq qorxusu, yoxsa onun dəyərinə şübhə? Onu bağlayıb başqa bir şey açanda rahatlıq dərhal gəlir.

Ondan qaçdığın üçün mükafatlandırılırsan.

Əgər əhvalın hər gün ağırlaşırsa, xroniki təxirəsalma əhvalın aşağı olması, depressiya və ya diqqət çətinliyi ilə bağlı ola bilər; burada mütəxəssis sənə bu fəsildən daha çox kömək edər.

Sabahkı qərib

Funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyasından istifadə edilən bir tədqiqatda iştirakçılar indiki və on il sonrakı özlərini təsvir edən xüsusiyyətləri, eləcə də həmin iki zaman kəsiyində məşhur bir şəxsi təsvir edən xüsusiyyətləri qiymətləndiriblər. Beynin özü haqqında düşünmə ilə bağlı sahəsinin fəallığı, gələcəkdəki özləri haqqında düşünərkən indiki özləri haqqında düşündüklərindən daha az olub³.

Gələcəkdəki özünlə aranda bir məsafə hiss edə bilərsən, sanki başqa bir insan haqqında düşünürsən⁴; beləliklə, bu gün daşımaq istəmədiyin yükü onun çiyninə qoymaq asanlaşır.

Ağlın isə əlində olanı sonradan gələcəkdən daha üstün tutur; bu, «indiki zamana meyil»dir⁵.

Bəs bu, hər təxirəsalmanın bir qaçış olduğu anlamına gəlirmi? Xeyr.

Bəzən təxirə salmaq həqiqətən müdrik bir qərardır: ehtiyacın olanı almaq üçün maaşını gözləyirsən, yaxud yenidən qaçmağa başlamaq üçün soyuqdəymədən sağalmağını gözləyirsən.

Müdrik təxirəsalmanın dəqiq adlandırdığın bir şərti olur. Qaçışın şərti isə dumanlıdır: «İşlər səngiyəndə» və ya «Həyatımı sahmana salanda».

«İki nemət vardır ki, insanların çoxu onların qədrini bilmir (aldanır): cansağlığı və asudə vaxt.» (Buxari 6412)⁶.

Sabahla həqiqi dostluq

«Sabahkı mən» ilə dostluğun hər şeyi onun üstünə yıxmaq əvəzinə, yükünü yüngülləşdirdiyin zaman başlayır.

Tomas Karlayl yazırdı: «Sənə ən yaxın olan və vəzifən olduğunu bildiyin borcu yerinə yetir; o zaman növbəti borcun artıq aydınlaşacaq» (sərbəst tərcümə)⁷.

Üç ağ xana

Cümə axşamının işini bitirməzdən əvvəl Lina qeydiyyat səhifəsini bir daha açdı. Bir vərəqə yazdı: «Bu gecə qeydiyyatdan keçəcəyəm və hər şeyi sahmana salacağam». Ərinə dedi: «Bu dəfə təxirə salmayacağam». Əri soruşdu: «İlk iş nədir?». Uzun siyahıya baxdı: kursun haqqı, dərs vaxtı, dizayn proqramı, masanın üstündə yer. Vərəqin arxasını çevirdi. Arxasında heç nə yox idi. Daha ucuz başqa bir kurs axtarmaq üçün əlini telefona uzatdı, sonra telefonu stəkanın yanına qaytardı. Qarşısındakı səhifədə ad xanası ağ olaraq qalırdı. Bu gecənin vədi isə vərəqin bütün üzünü doldurmuşdu.

Lina iki dəqiqə ərzində adı və elektron poçtu doldurdu. Ödəniş xanasında dayandı; xərclər siyahısını açdı və kursun səhifəsini bağladı. Əri ekranın söndüyünü gördü. «Hara çatdın?» – deyə soruşdu. Cavab verdi: «Ödəyib sonra dərslərə qatılmaram qorxuma qədər».

«Əgər büdrəsən» sətrinə qayıtdı. Vərəqin arxasına həmin hissi, sonra daha kiçik bir addımı yazdı: sabah çaydan sonra ödəniş məbləğini dəqiqləşdirmək. Həmin gecə başqa kurs axtarmadı. Adı və elektron poçtu yaddaşda saxladı.

Ertəsi gün əri stəkanı nəlbəkiyə qoyanda ödəniş səhifəsini açdı. Ödənişi tamamladı. İlk dərsin vaxtı göründü: üç həftə sonra, çərşənbə axşamı. Vaxtı xəyal etdiyi boş bir günə deyil, cümə axşamının iş təhvili vaxtının yanına yazdı. Dedi: «Bir xananı doldurmaq üçün mənə sakit bir həftə lazım deyil».

Əri soruşdu: «Bəs atan? Ona nə vaxt xəbər verəcəksən?». Barmağını təqvimin üstündə saxlayıb dedi: «İlk dərsdən sonra».

Qəriblə görüş

Qeydlər tətbiqini aç və oradakı ən köhnə «sabah» cümləsini tap. Sonra tək bir sual: onu təxirə salarkən hansı hissdən qaçırsan? Darıxmaq? Uğursuzluq qorxusu? Yoxsa buna layiq olduğuna şübhə?

Əgər bu səhifəni bağlamazdan əvvəl ondan kiçik bir hissəni indicə yerinə yetirsən, onun altına sabahkı günün üçün bir cümlə yaz: «Sənin üçün başladım, sən tamamla».

Bir həftədən sonra həmin cümləyə qayıt: tapşırığı kiçildəndə o hiss də kiçildimi, yoxsa hələ də adlandıra bilmədiyin bir şərti gözləyirsən?

Həmin gecə Linanın telefonunun ekranı «Atam» adı ilə işıqlandı. Universitet dəftəri qarşısında loqolar səhifəsində açıq idi. Ada baxdı və əlini telefona uzatmadı. Ad sönənə qədər ekranda işıqlı qaldı.