Екінші бөлім
Өзімізді биязы алдағанда
Басыңда шебер адвокат бар: «Мұны ертең істеймін», «жағдайым қиын», «бүгін бір жақсылық жасадым ғой, ештеңе етпес». Ол шындықтың сенің көңіліңді жайландыратын бөлігін таңдап алады да, қалғаны туралы үндемейді. Біз оның қорғау сөзін тыңдаймыз, содан кейін ереженің өзі туралы сұраймыз: оны өзің таңдадың ба, мұраға алдың ба, әлде саған таңылды ма? Дәл осы жерде өз атыңмен қол қою мүмкіндігі басталады.
Бесінші тарау
Досым «ертең»
Неге маңызды екенін біле тұра кейінге қалдырамыз?
Линаның телефонында бес жылдан бері бір телефоннан екіншісіне көшіп келе жатқан бір сөйлем бар: «Жағдай басылғанда, дизайн курсын бастаймын». Бір күні кешке ол осы жазбаны ашты және бірнеше жылдан бері алғаш рет оны жаппай қалдырды. Оның астында тіс дәрігеріне жазылу және сіңлісіне арналған сыйлық тұрды. Үстінде – бейсенбідегі жұмыс тізімі.
Асүйден күйеуі дауыстады: «Қаржы министріне шай керек пе?». Ол: «Бос бір апта керек», – деді. Күйеуі кесені әкеліп, кішкене тәрелкеге қойды да, жұмыс үстелінің шетіне отырды. Лина саусағын курс туралы сөйлемге апарды. Оны жазған күні өзіне: «Үйлену тойынан кейін», – деген еді. Тұрмысқа шыққан соң, бастауды үй реттелгеннен кейінге қалдырды. Содан кейін қызметі өскеннен кейінге шегерілді. Қызметі де өсті, бірақ сөйлем сол орнында қалды.
Ол үстел тартпасынан ескі дәптерді алып шықты. Кесенің қасына қойды, бірақ ашпады. Курстың сайтын ашты: үш бос ұяшық және төлем батырмасы. Ұяшықтарға қарап тұрды да, сайтты жауып, күйеуіне: «Ертең», – деді.
Сенің де телефоныңдағы жазбалар тізімінде бірнеше жылдан бері тұрған бір сөйлем бар: «Ертең бастаймын». Оны ескі телефоннан жаңасына көшірдің. Ондағы бірде-бір әріп өзгерген жоқ.
Ендеше, біз осы «ертеңнің» иесіне, ешқашан көрмеген адамымызға неге сонша сенеміз?
Кейінге қалдыру жай ғана жалқаулық емес, қазіргі жағымсыз сезімнен қашу болуы мүмкін. Тапсырманы «ертеңгі мен» деп атайтын адамға арта саламыз. Оған бізден гөрі күштірек әрі бос уақыты көбірек жан ретінде қараймыз. Ал ол келгенде, ол дәл өзің болып шығады: шамамен сол шаршаумен және бір тапсырмаға ұзағырақ тізіммен.
Пирс Стил «Кейінге қалдыру теңдеуі» кітабында біздің кейінге шегеруіміздің астарында не жатқанын зерттеген ондаған ғылыми еңбектерді сараптайды1.
Бес минуттан кейін басылатын ауырсынуды басушы
Кейінге қалдыруды көбінесе уақытты басқарудың кемшілігі деп ойлайды. Бірақ зерттеушілер бұған мүлдем басқа қырынан қарады: бұл уақытыңды кейін басқару емес, дәл қазір көңіл күйіңді реттеудің амалы2.
Ең соңғы кейінге шегерген ісің қандай сезіммен байланысты еді: зерігу ме, сәтсіздіктен қорқу ма, әлде оның маңыздылығына күмәндану ма? Оны жауып, басқа нәрсені ашқанда, жеңілдік бірден келеді.
Сен одан қашқаның үшін марапатталасың.
Егер көңіл күйің күн сайын ауырлап жүрсе, созылмалы кейінге қалдыру нашар көңіл күймен, күйзеліспен немесе зейін қоюдың қиындығымен байланысты болуы мүмкін; бұндай жағдайда саған осы тараудан гөрі маман көбірек көмектеседі.
Ертеңгі бейтаныс
Функционалдық магниттік-резонанстық томографияны қолданған бір зерттеуде қатысушылар қазіргі және он жылдан кейінгі өздерін сипаттайтын қасиеттерді, сондай-ақ сол екі уақыттағы белгілі бір атақты тұлғаны сипаттайтын қасиеттерді бағалады. Олар болашақтағы өздері туралы ойлағанда, өзіндік санаға жауап беретін ми аймағының белсенділігі қазіргі өздері туралы ойлағандағыдан төмен болды3.
Сен өзің мен болашақтағы өзіңнің арасында бөтен біреу туралы ойлағандай қашықтықты сезінуің мүмкін4; сонда бүгін көтергің келмеген жүкті оған арта салу оңайырақ болады.
Миың қолыңда тұрғанды кейін келетіннен жоғары бағалайды; бұл – «қазіргі сәтке бейімділік»5.
Бұдан әрбір кейінге қалдыру қашу деген мағына шыға ма? Жоқ.
Кейде кейінге қалдыру шынымен де дана шешім болады: қажетті нәрсені сатып алу үшін жалақыны күтесің немесе жүгіруді қайта бастау үшін суық тиюден айығуды күтесің.
Дана кейінге қалдырудың нақты атайтын шарты бар. Ал қашудың шарты бұлыңғыр: «жағдай басылғанда» немесе «өмірімді ретке келтіргенде».
«Екі нығмет бар, адамдардың көбі оның қадірін білмей алданып қалады: денсаулық және бос уақыт.» (әл-Бұхари 6412)6.
Ертеңгі күнмен шынайы достық
«Ертеңгі мен» дегенмен достығың оған бәрін үйіп-төгудің орнына, оның жүгін жеңілдеткен кезде басталады.
Томас Карлайл былай деп жазған: «Өзіңе ең жақын міндетті, өзің білетін борышыңды орында; сонда келесі міндет айқынырақ болады»7.
Үш бос ұяшық
Бейсенбідегі жұмысын аяқтамас бұрын, Лина тіркелу парақшасын қайта ашты. Қағазға: «Бүгін кешке тіркеліп, бәрін ретке келтіремін», – деп жазды. Күйеуіне: «Бұл жолы кейінге қалдырмаймын», – деді. Күйеуі: «Бірінші қадам не?», – деп сұрады. Лина ұзын тізімге қарады: курс ақысы, сабақ уақыты, дизайн бағдарламасы, үстелден орын табу. Қағаздың артқы жағын аударды. Онда ештеңе жоқ. Телефонға қолын созып, басқа арзанырақ курс іздемек болды, содан кейін оны кесенің жанына қайта қойды. Алдындағы парақшада аты-жөнді жазатын ұяшық әлі бос тұрды. Ал бүгін кешке берген уәде қағаздың бүкіл бетін толтырып тұрған еді.
Қашан қолданасың: нақты шартсыз «ертең» деген уәде қайталана берген кезде.
Ұзақтығы: жазуға бес минут, алғашқы әрекетке екі минут, содан кейін бір аптадан соң қайта қарау.
- Бейтаныспен жүздес: ертеңгі күніңе нені қалдырып жатқаныңды жаз: «Ол есеп жазылмаған күйде оянады және таңғы уақытын менің орныма алаңдаумен өткізеді».
- Тапсырманы кішірейт: «Курсқа жазыламын» емес, «осы парақшаны жаппас бұрын, екі минут ішінде сайтты ашып, аты-жөнім мен электронды поштамды толтырамын».
- Кейінге қалдыру есебін жаз: уәденің қасына оны қанша рет қайталағаныңды бағамдап жаз, келер апта бойы әрбір жаңа қайталауды түртіп отыр. Содан соң бастауды жақын уақытпен байланыстыр, мысалы, келесі шыны шаймен не кофемен.
Егер сүрінсең: қайтып оралған сезімді ата, алғашқы әрекетті тағы да кішірейт және оған жақын уақыт белгіле.
Лина екі минуттың ішінде аты-жөні мен поштасын толтырды. Төлем ұяшығына келгенде тоқтады; шығындар тізімін ашып, курстың парақшасын жапты. Күйеуі экранның сөнгенін көрді. «Қай жерге жеттің?», – деп сұрады. Ол: «Төлеп, сосын қатыспай қаламын ба деген қорқынышыма жеттім», – деп жауап берді.
Ол «Егер сүрінсең» жолына қайта оралды. Қағаздың артқы жағына осы сезімді жазды, содан соң кішігірім істі белгіледі: ертең шайдан кейін төлем сомасын нақтылау. Сол түні ол басқа курс іздеген жоқ. Аты-жөні мен поштасын сақтап қойды.
Келесі күні күйеуі кесесін тәрелкеге қойған кезде, ол төлем парақшасын ашты. Төлемді аяқтады. Алғашқы сабақтың күні шықты: үш аптадан кейін, сәрсенбі күні кешке. Оны қиялындағы бос күнге емес, бейсенбідегі тапсырылатын жұмыстың қасына жазып қойды. Ол: «Ұяшықты толтыру үшін маған тыныш апта қажет емес», – деді.
Күйеуі: «Ал әкең ше? Оған қашан айтасың?», – деп сұрады. Ол саусағын күнтізбеге қойып: «Бірінші сабақтан кейін», – деді.
Бейтаныспен кездесу
Жазбалар қосымшасын аш та, ондағы ең ескі «ертең» сөзін тап. Содан соң бір ғана сұрақ: оны кейінге қалдырған кезде қандай сезімнен қашасың? Зерігу ме? Сәтсіздіктен қорқу ма? Әлде оған лайық екеніңе күмәндану ма?
Егер осы парақшаны жаппас бұрын оның кішкене бөлігін дәл қазір орындасаң, оның астына ертеңгі күнің үшін бір сөйлем жаз: «Мұны сен үшін бастадым, енді жалғастыр».
Бір аптадан соң сол сөйлемге қайта орал: тапсырманы кішірейткенде сезім де кішірейді ме, әлде әлі күнге дейін нақты атай алмайтын шартыңды күтіп жүрсің бе?
Дәл сол түні Линаның телефонының экраны «Әкем» деген жазумен жарқырап жана түсті. Алдында логотиптер салынған парағы ашылған күйі университет дәптері жатты. Ол сол есімге қарап қалды, бірақ телефонға қолын созбады. Жазу сөнгенше жарқырап тұрды.
Дереккөздер (7)
- 1Steel, P. (2011). The Procrastination Equation: How to Stop Putting Things Off and Start Getting Stuff Done (1st U.S. ed.). Harper.
- 2Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
- 3Ersner-Hershfield, H., Wimmer, G. E., & Knutson, B. (2009). Saving for the future self: Neural measures of future self-continuity predict temporal discounting. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 4(1), 85–92.
- 4Hershfield, H. E. (2011). Future self-continuity: How conceptions of the future self transform intertemporal choice. Annals of the New York Academy of Sciences, 1235(1), 30–43.
- 5Laibson, D. (1997). Golden eggs and hyperbolic discounting. Quarterly Journal of Economics, 112(2), 443–478.
- 6әл-Бұхари, Сахих әл-Бұхари, 6412-хадис. Хадис мәтіні.
- 7Carlyle, T. (1833–1834). Sartor Resartus, Book II, Chapter IX: The Everlasting Yea. Project Gutenberg.