سلاد توں مگروں مٹھیائی

لینا اوہ ہے جس اتے اوہدی کمپنی دا سارا اکاونٹس شعبہ بھروسہ کردا ہے۔ تے جس ہفتے اوہنے مہینے دے حساب کتاب مقررہ تاریخ توں اک دن پہلاں مکا لئے، اوہنے اپنے ابا جی کول ہفتے دے دن دا اک گھنٹہ تیجی واری ٹال دتا۔

پیر دے دن اوہنوں حساب وچ دو نمبراں وچکار اک فنجان کافی دے مل جنا فرق ملیا۔ اوہدے توں سوا کسے نے ایہ نہیں ویکھیا سی، تے اوہ ایہنوں سویر اتے چھڈن لئی راضی نہ ہوئی، سو رات گیارھاں وجے تیکر دفتر بیٹھی رہی۔ منگل نوں شعبے دی اک ساتھی غیر حاضر رہی، تاں لینا نے اوہدیاں فائیلاں وی اپنی میز اتے رکھ لئیاں۔ تے جمعرات نوں اوہدے مینیجر نے پورے شعبے ساہمنے کہیا: «جے لینا نہ ہوندی تاں اسیں ایہ مہینہ بند نہ کر سکدے»۔ تے کمپیوٹر بند کرن توں پہلاں، اوہنے اوہ ویلا گنیا جو اوہنے دفتری ویلے توں ودھ کمپنی نوں دتا سی: چودھاں گھنٹے۔

جمعرات دی شام اوہنے اپنے فون دا کیلنڈر کھولیا۔ ہفتے دے دن «ابا جی» دے عنوان نال اک گھنٹہ سی، جس نوں اوہ دو واری پہلاں اگے ودھا چکی سی، تے دوجی واری دی وجہ وی ہن اوہنوں یاد نہیں سی۔ اوہنے انگلی نال اوہنوں دبایا، تے اگلے ہفتے ول کھچ لیا۔ اپنے آپ نوں کہیا: «میں ایس ہفتے بڑا کم کیتا ہے، اک ہفتہ آرام میرا حق بن دا ہے»۔ تے اپنے ابا جی نوں اجے وی کجھ نہ لکھیا۔

تے ایہو حساب تہاڈے اپنے دسترخوان اتے وی چلدا ہے۔

تسیں فیصلہ کیتا کہ اج مٹھیائی نہیں کھانی۔ تسیں بناں روٹی دے سلاد دی اک وڈی پلیٹ منگواندے او۔ اپنے آپ اتے اک نکی جہی تسلی محسوس کردے او۔ فیر کوئی تہاڈے کولوں پچھدا ہے کہ کیہ تسیں مٹھیائی دا اک ٹکڑا لوو گے؟ تسیں بناں دوجی واری سوچن دے ہاں کہہ دیندے او۔ تہا نوں کوئی پچھتاوا نہیں ہوندا۔ سگوں تسیں محسوس کردے او کہ تسیں ایہدے حقدار او، جویں سلاد نے تہاڈے لئی اوہدے توں بعد جو چاہو کھان دا اجازت نامہ خرید لیا ہووے۔

جدوں اسیں کوئی چنگا کم کردے آں، تاں اسیں محسوس کردے آں کہ اسیں اک ایہو جیہا بیلنس کما لیا ہے جس نوں بعد دی کسے کوتاہی اتے خرچ کیتا جا سکدا ہے۔ اسیں نیکی نوں اک بہانے وچ بدل دیندے آں، جویں پہلی شے دوجی دی بھرپائی کر دیوے گی۔ نفسیات دان ایس طریقے نوں «اخلاقی اجازت نامہ» (Moral Licensing) کہندے نیں¹۔

تاں فیر ایہ بناں کسے تضاد دے کینج واپردا ہے؟

رابرٹ کرزبان اپنی کتاب «تہاڈے توں سوا باقی سارے منافق کیوں نیں؟» وچ ذہن نوں نکے نکے نظاماں دا مجموعہ قرار دیندا ہے جو اک دوجے دے کم دا لگاتار جائزہ نہیں لیندے²؛ اک ایہو جہی ڈائریکٹرز دی کمیٹی وانگوں جس دے ممبر کدے کٹھے نہیں بیٹھدے۔

اوہ بیلنس جس دا اسیں وہم پالدے آں

اک تحقیق وچ شرکاء نے واضح امتیازی بیانات نوں مسترد کیتا، فیر اک ایہو جہی نوکری دا خاکہ پڑھیا جو عام طور اتے مرداں نال منسوب کیتی جاندی ہے۔ جنہاں مرداں نے پہلے اپنی «بے گناہی» ثابت کیتی سی اوہناں نے اپنے ساتھیاں دے مقابلے وچ مرد نوں نوکری دین ول ودھ جھکاؤ وکھایا؛ تے عورتاں وچ ایہ فرق سامنے نہیں آیا³۔

اک بعد دے تجزیے نے درجناں تحقیقات کٹھیاں کیتیاں، تاں اک نکا جیہا مختلف اثر پایا⁴۔ ساڈے وچوں کجھ لوکاں کول تے کجھ حالتاں وچ چنگا عمل اک بہانے وچ بدل سکدا ہے۔

آرام کہندا ہے: «میں کم مکا لیا ہے، سو میں آرام کراں گا»۔ تے اجازت نامہ کہندا ہے: «میں اوتھے چنگا کم کیتا سی، سو ایتھے کوتاہی دا مینوں حق ہے»۔ مسئلہ اوس ویلے بن دا ہے جدوں تہاڈی کامیابی کسے وعدے نوں توڑن یا کسے حق نوں ضائع کرن دی اجازت بن جاوے۔

وفاداری دو کھاتیاں وچ نہیں ونڈی جاندی۔ تے وفا دے حکم وچ آیا ہے: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ اے ایمان والیو! اقرار پورے کرو۔ (المائدہ: 1)⁵۔ کسے کیتی ہوئی نیکی نوں کسے دوجے وعدے دا جواب نہ بناؤ جس نوں تسیں نبھایا نہیں سی۔

«میں نماز کیویں پڑھاں جد کہ میں اجے وی غلطیاں کردا ہاں؟»

کیہ تہانوں اوہ ویلا یاد ہے جس نال اسیں ایہ کتاب کھولی سی؟ دن وچ پندرہ منٹ، کم اتے یا یونیورسٹی وچ، جو تسیں نہیں کھنجھاندے۔ ہن اسیں اوس شے دا ناں لیندے آں جو ایہدے ساہمنے ہے: دن وچ نماز دے پنج ویلے۔ پندرہ منٹاں وچ اک لکھیا ہویا ویلا ہوندا ہے، تہاڈی اڈیک کرن والے چہرے ہوندے نیں، تے اک بندہ جو حاضری لاندا ہے۔ تے نماز دے ویلیاں وچ تہاڈی غیر حاضری درج کرن لئی کوئی مینیجر تہاڈی اڈیک نہیں کردا۔ ایہ نگرانی دا فرق ہے، ہر غیر حاضری دی وضاحت نہیں؛ کیوں جے اک واضح ویلا وی تہاڈے اندر واپرن والیاں شیواں پاروں رک سکدا ہے۔

لینا نے کم دی نیکی نوں اپنے پیو نال کوتاہی دا اجازت نامہ بنا لیا۔ تے کجھ لوک ایہدے الٹ کردے نیں: اوہ اوس نیکی نوں چھڈ دیندے نیں جو اوہ کرنا چاہندے نیں کیوں جے اوہناں نے اجے دوجی غلطی نوں سدھاریا نہیں ہوندا۔ اوہ کہندے نیں: «میں نماز کیویں پڑھاں جد کہ میں اجے وی ایہ گناہ کردا ہاں؟»

تے جے کمال شروع کرن دی شرط ہوندا، تاں کدے کسے نے کجھ وی شروع نہ کیتا ہوندا۔ تسیں نماز دے ویلے دی راکھی وی کر سکدے او، تے اپنی غلطی نوں سدھار وی سکدے او۔ پہلا عمل دوجے دا بدل نہیں ہے، تے دوجا عمل تہا نوں پہلے توں محروم کرن دی لوڑ نہیں رکھدا۔ ایہ دو کھاتیاں دا جائزہ ہے، کوئی ایہو جہی سند نہیں جو تسیں اپنے خلاف جاری کر دوو۔

تے قرآن وچ آیا ہے: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ بے شک نیکیاں برائیاں نوں دور کر دیندیاں نیں۔ (هود: 114)⁶۔ ایہ آیت نماز قائم کرن دے حکم نال آؤندی ہے۔ نیکی اک ایہو جیہا قدم ہے جو تسیں چکدے او، نہ کہ کوئی ایہو جیہا انعام جس دی تسیں اودوں اڈیک کرو جدوں تسیں بے عیب ہو جاؤ۔

تے اک تیجا بوہا باقی رہ جاندا ہے، جس نوں ایس کتاب دے ٹول نہیں کھولدے۔ کجھ لوک ایسے نیں جنہاں نے نماز نگرانی دی گھاٹ پاروں نہیں چھڈی، تے نہ ایس لئی کہ اوہ منافقت توں ڈردے نیں، سگوں ایس لئی کہ اوہناں نوں ہن یقین نہیں رہیا۔ ایہ اک اصل وجہ ہے، وکیل دے بہانیاں وچوں کوئی بہانہ نہیں، تے ایہدے نال بہانے وانگوں پیش آؤنا جائز نہیں۔ ایس کتاب دے ٹول ایس سوال دا جواب دیندے نیں کہ «میں اوہ کم کیوں ٹالدا ہاں جس اتے میرا یقین ہے؟»، پر ایس بوہے والا بندہ ایس توں پہلاں پچھدا ہے: کیہ مینوں اصلوں یقین ہے وی؟ تے اوہدا سوال اک وکھری قسم دے سچے مطالعے دا حقدار ہے، تے اک ایہو جہے بندے نال گل بات دا جو بناں گھبراہٹ تے بناں کاہلی دے سوال نوں سن سکے۔ ایہ باب بس اینا کر سکدا ہے کہ اوہدے وچ تے بہانے گھڑن والے وچ فرق کرے: پہلے نوں جواب دی لوڑ ہے، تے دوجے نوں شیشے دی۔

کم تے گھر لئی اکو پیمانہ

ہفتے دے دن لینا دس وجے تیکر ستی رہی۔ تن وجے اوہنے اپنے پیو نال چیٹ کھولی، تے لکھیا: «ابا جی، مہینے دے حساب کتاب دے ہفتے نے مینوں تھکا دتا۔ اگلے ہفتے ان شاء اللہ»۔ تے «بھیجو» دبان توں پہلاں، اوہنے اپنے لکھے دے اتے اپنے دو پرانے میسج ویکھے، جو اوسے جملے اتے مکدے سن۔

اوہنے بٹن نہ دبایا۔ اوہنے نوٹس وچ اک نواں صفحہ کھولیا، تے اپنا ہفتہ اکو لسٹ وچ لکھیا: دفتری ویلے توں ودھ چودھاں گھنٹے۔ غیر حاضر ساتھی دیاں فائیلاں۔ اک مہینہ جو وقت توں اک دن پہلاں بند ہو گیا۔ تے آخری سطر وچ: ابا جی دا اک گھنٹہ، تیجی واری ٹالیا گیا۔ جے اوہدے کول کوئی ساتھی اک ایہو جیہا گوشوارہ لے کے آؤندی جس وچ اک خانے دی بچت نال دوجے خانے دا خسارہ لکایا گیا ہوندا، تاں اوہ اک منٹ وچ اوہنوں واپس موڑ دیندی۔ تے ایہو کجھ اوہنے اپنے ہفتے نال کیتا سی۔ فیر اوہنے اپنے آپ کولوں پچھیا: کیہ اوہنوں اجے وی آرام دی لوڑ ہے؟ اوہ دس وجے تیکر ستی رہی سی، تے ہفتے دی تھکاوٹ وچوں صرف گلاں ای باقی رہ گئیاں سن۔

اوہ چیٹ ول مڑی، جو لکھیا سی اوہ مٹایا، تے لکھیا: «میں چار وجے آواں گی»۔ اک منٹ بعد ابا جی دا جواب آیا: «میں پانی چولہے اتے رکھ دتا ہے۔»

اوہدے پیو نے صوفے تھلیوں تاش تے لڈو کڈھی؛ یونیورسٹی دے پہلے سال توں بعد اوہناں کدے کٹھے نہیں کھیڈیا سی۔ لینا نے اوہناں نوں مہینے دے حساباں بارے دسیا، ڈیزائننگ دے کورس بارے نہیں۔ اوہدا فون کار وچ سی، جویں پہلے گھنٹے والے ہفتے سی۔ تے جدوں اوہنے اوہناں دے پہلے کم دی باقی کہانی پچھی، تاں اوہناں دانہ سٹیا تے کہیا: «اوہدے لئی تاں اک گھنٹے توں لما ہفتہ چاہیدا ہے۔» اوہ پہلا راؤنڈ ہار گئی، تاں ابا جی ہسے: «اکاونٹنٹ ہو کے وی گنتی نہیں آؤندی؟»

جدوں ابا جی نے کھیل واپس صوفے تھلے رکھی، تاں پورا اک گھنٹہ لنگھ چکیا سی، تے نتیجہ دو اک نال اوہناں دے حق وچ سی۔ بوہے کول کہیا: «اگلے ہفتے، چار وجے»۔ کار وچ اوہنوں شعبے دی ساتھی دا میسج ملیا جو اک فائل بارے پچھ رہی سی، تاں اوہنے لکھیا: «کل سویرے»۔ فیر اوہنے لسٹ کھولی، تے آخری سطر توں لفظ «ٹالیا گیا» مٹا دتا، تے اوہدی تھاں لکھیا: «پورا اک گھنٹہ۔ دو راؤنڈ ہاری»۔

اوہ وعدہ جو باقی رہ گیا

اج رات اک وعدہ لکھو جو تہاڈے اتے باقی ہے، تے اوہدے نال اک ایہو جہی نیکی لکھو جس نوں تسیں تاخیر دا جواز بنان لئی ورتدے او۔ دوہاں وچ نکھیڑا کرو، تے اک ہفتے دوران پہلے عمل تے اوہدے ویلے دا تعین کرو۔ تے جدوں اوہ ویلا آوے، تاں جو تسیں کیتا اوہ درج کرو، نہ کہ اوہ جو تسیں محسوس کیتا کہ تہاڈا حق سی۔

ہاسٹل وچ، کریم گیم وچ اپنی ٹیم نال اچی واج نال گل کر رہیا سی۔ اوہدے روم میٹ نے اپنے بستر توں کہنا شروع کیتا: «کیہ توں تھوڑی جہی واج…»، تاں کریم نے اوہدے مکّن توں پہلاں کہہ دتا: «حاضر»۔ روم میٹ ہس پیا: «میں تیرا پیو نہیں ہاں»۔ کریم نے اپنی واج ہولی کیتی، تے ہسیا نہیں۔