Dorëheqje nga vetvetja
Lexoje këtë kapitull siç lexohet një libër: faqe që kthehen, dhe vendi yt ruhet.Hape këtë kapitull në libër

Kapitulli i njëmbëdhjetë

Mysafirë që nuk i ftuam kurrë

Përse të kalojnë nëpër mend mendime të frikshme që nuk tregojnë asgjë për ty?

Rreth 6 minuta lexim

Mënga e këmishëzës

Lina e mbylli emailin e intervistës dhe e futi telefonin në çantë para se të trokiste në derën e së motrës. Ajo ende e ruante të mërkurën në mbrëmje për kursin e dizajnit, dhe disa nga fletët e saj kishin zënë vend në një dosje të vogël punimesh. E kishte dërguar bashkë me një aplikim për punë disa javë më parë. Te dera, e motra i tha: «Erdhe fiks në kohë».

E motra ia vuri vajzën e saj foshnjë në krahë Linës dhe u kthye në kuzhinë. Në muajin e saj të gjashtë, foshnja kishte filluar të kapte çdo gjë që i arrinte dora. Ajo kapi mëngën e Linës dhe e tërhoqi drejt gojës. Lina qeshi dhe e tërhoqi pëlhurën me butësi.

Pastaj kaloi një imazh i rrufeshëm: foshnja që i shpëtonte nga duart. Nuk ndodhi asgjë. Foshnja vazhdoi ta mbante mëngën, duke nxjerrë tinguj të vegjël që nuk kishin asgjë të përbashkët me të përzierën që iu ngjit papritur Linës në fyt.

E motra e thirri nga kuzhina: «Shamiat i ke pranë». Lina i vështroi duart sikur po i shihte për herë të parë. Gishtat e saj u hapën rreth shpinës së foshnjës në vend që të lëshoheshin. Donte ta thërriste të motrën, por çfarë do t'i thoshte për një sekondë në të cilën nuk kishte ndodhur asgjë?

Lina ia ktheu foshnjën së motrës dhe tha se kishte nevojë për ujë. Në vizitën tjetër, ajo shmangu të ulej pranë djepit. E motra i kërkoi ta mbante foshnjën derisa të mbaronte përgatitjen e çajit, por ajo tha: «Më dhemb shpina».

E gjeti veten duke e rishfaqur imazhin në mendje për t'u siguruar se nuk e kishte dashur atë. E qetësoi veten, pastaj e përsëriti provën; dhe çdo herë ajo zgjaste më shumë. Tërhoqi një shami dhe e palosi dy herë mbi gju. Dëgjoi të motrën që pyeti nga kuzhina: «Sheqer?». «Pak», tha ajo. Ishte një pyetje e thjeshtë që mund ta kthente vëmendjen e saj te vizita, por ajo vazhdoi të kërkonte një përgjigje për pyetjen që e kishte sajuar vetë.

Në një sallë të heshtur mund të të kalojë nëpër mend mendimi për të bërtitur, edhe pse nuk dëshiron të bërtasësh. A e përshkruan ky mendim atë që dëshiron, apo është thjesht diçka që të kaloi nëpër kokë? Dhe çfarë bën kur ky mysafir të trondit: e ndjek pas, apo e ndërpret ditën për të hulumtuar se çfarë thotë ai për ty?

Të kesh një mendim nuk do të thotë se e dëshiron

A do të thotë kalimi i një mendimi të tillë në mendjen tënde se ti e dëshiron vërtet atë, apo se ai zbulon diçka të fshehur brenda teje? Asnjëra prej këtyre nuk është e vërtetë.

Mendja jote prodhon mendime të rastësishme gjatë gjithë ditës: disa janë të këndshme, disa të çuditshme dhe disa tejet shqetësuese. Shumica kalojnë pa u vënë re. Pak prej tyre na tronditin, dhe atëherë ndalemi gjatë mbi to.

Në një studim të hershëm, studiuesit Jack Rachman dhe Padmal de Silva pyetën njerëz të zakonshëm, jo pacientë. Donin të dinin: a u kalonin nëpër mend mendime shqetësuese, agresive apo të çuditshme?1

Rreth 80% e tyre u përgjigjën me po. Forma dhe një pjesë e përmbajtjes së mendimeve të tyre ngjanin me ato të personave që vuajnë nga çrregullimi obsesiv-kompulsiv, por mendimet ndryshonin në frekuencë, kohëzgjatje, intensitet dhe pasoja.

Dekada më vonë, një ekip ndërkombëtar kërkimor mblodhi të dhëna nga qindra studentë universitarë në 13 vende të shtrira në gjashtë kontinente2. Më shumë se 90% e tyre konfirmuan se mendime të padëshiruara i vizitonin herë pas here: herë rreth dëmtimit, herë dyshime, ose imazhe që nuk donin t'i shihnin. Pothuajse askush nuk bënte përjashtim, sado i qetë të dukej nga jashtë.

Disa mendime marrin ngjyrën e asaj që të preokupon ose asaj për të cilën ke frikë. Kurse disa kalojnë pa ndonjë shkak që mund ta përcaktosh. Dhe nuk je i detyruar ta dish shkakun e çdo mendimi për ta lënë të kalojë.

Kur i beson mysafirit, ose e dëbon me forcë

Gabimi i parë është t'i besosh mysafirit: të mendosh se mendimi zbulon një qëllim të brendshëm të vërtetë. Terapisti Russ Harris e quan këtë shkrirje. Në librin e tij The Happiness Trap3, ai shpjegon se kur mendimi ngjitet pas teje, ai bëhet vetë ti, në vend që të mbetet një mendim apo një imazh që të kaloi nëpër mendje.

Alternativa e saj është shkëputja: ta vëresh mendimin nga një distancë. I thua vetes: «Vërej se mendova kështu», e jo «unë jam kështu». Vetëm kjo distancë e dobëson kapjen e tij. Përse t'i japim një mysafiri kalimtar pushtetin për të dhënë një gjykim mbi ne?

Gabimi i dytë është ta dëbojmë mysafirin me forcë, duke i përsëritur vetes: mos mendo për këtë, mos mendo për këtë. Dhe këtu ndodh paradoksi.

Psikologu Daniel Wegner, në librin e tij «Arinjtë e bardhë dhe mendime të tjera të padëshiruara»4, shpjegon përse është e vështirë të dëbosh një mendim. Ai i kërkoi një grupi të shmangte mendimin për një ari të bardhë për pesë minuta dhe t'i binte një zileje sa herë që mendonte për të5. Ata u përpoqën fort, e megjithatë i ranë ziles vazhdimisht. Dhe më e habitshmja ishte se kur iu kërkua më vonë të mendonin për të, ata menduan më shumë sesa një grup të cilit iu kërkua të mendonte për të që nga fillimi.

Dallimi mes ndrydhjes dhe shkëputjes nuk është një detaj i vogël. Dëbimi i thotë mendimit: dil jashtë, dhe kjo vetëm sa e mban vëmendjen tënde të gozhduar pas tij. Ndërsa shkëputja thotë: kalo po deshe, as nuk do të të ndal dhe as nuk do të të ndjek pas. Nuk kërkohet të ndihesh menjëherë i lehtësuar prej tij; të vazhdosh atë që ka rëndësi për ty ndërsa ai është i pranishëm, ky është ndryshimi me të cilin po ushtrohesh.

Kur pyetja u bë e dëgjueshme

Ebu Hurejre tregon se disa njerëz nga shokët e Profetit ﷺ erdhën ta pyesnin për mendime që i përjetonin në vete dhe që u dukeshin tepër të rënda për t'i thënë me fjalë. Ai i pyeti nëse e kishin përjetuar vërtet këtë, dhe ata u përgjigjën po. Rrëfimi përmend pyetjen dhe përgjigjen, pa i emërtuar bartësit e mendimeve dhe pa i përshkruar mendimet e tyre një e nga një6.

Ata erdhën dhe pyetën. Ajo që ndienin u bë një pyetje e dëgjueshme, e nuk mbeti një gjykim që secili e jepte i vetëm mbi veten e tij.

«Ky është besim i kulluar» (Muslim 132)

Këtë e tha Profeti ﷺ për sahabët që kishin ardhur duke u ankuar për mendime që dikush kishte turp t'i shqiptonte. Ai nuk i qortoi, por i qetësoi: ta konsiderosh mendimin të rëndë dhe të shqetësohesh prej tij, ky është vetë besimi i kulluar, e jo e kundërta e tij. Dhe në një vend tjetër jepet një hap praktik për vesveset që kalojnë në mendje: «le të kërkojë mbrojtje tek Allahu dhe le të ndalojë» (El-Buhari 3276)7, domethënë: ndalo së ndjekuri mendimin përmes debatit, dhe mos hap me të një dialog të pafund.

Mysafiri kalimtar

Kur ta përdorësh: Kur një mendim shqetësues e kthen në një gjykim për qëllimin ose veten tënde. Koha e nevojshme: Një çast për ta emërtuar, pastaj kthim te veprimi i tanishëm; mos prit një kohë të caktuar që ai të zhduket.

Lëre të kalojë, dhe mos e ndërprit ditën për të vëzhguar se kur do të ikë.

  1. Quaje mendim, jo të vërtetë: Kur kalon një mendim shqetësues, thuaji vetes në heshtje: «Ky është një mendim kalimtar», jo «Ky jam unë». Fjala e parë hap hapësirë, kurse e dyta e mbyll atë.
  2. Mos debato me të: Mos hyr në një marrje të përsëritur në pyetje: përse e mendova këtë? Po sikur ta dëshiroj vërtet? Nuk të kërkohet të nxjerrësh siguri të plotë nga çdo mendim.
  3. Mos e dëbo: Lëre të jetë i pranishëm pa i kushtuar gjithë vëmendjen tënde dhe pa kontrolluar çdo çast nëse u zhduk.
  4. Kthehu te një veprim konkret: Përfundo faqen që po lexoje, kthehu te leksioni, ose vazhdo të palosësh rrobat. Mos prit që mendimi të zhduket për të vazhduar ditën.
  5. Provoje sonte: Herën tjetër kur të të vizitojë një mendim shqetësues, quaje «mysafir kalimtar». Pastaj vazhdo atë që po bëje, edhe nëse mbetet pak shqetësim.

Nëse rrëzohesh: Nëse kthehesh te debati me mendimin, vëreje këtë dhe kthehu te vetë veprimi; mos fillo një gjyq të dytë sepse i pari zgjati shumë.

Kur Lina e mori foshnjën sërish në krahë, imazhi u rikthye. Tha me vete: «Vërej se mendova kështu». Pastaj menjëherë pyeti veten nëse e kishte thënë në mënyrën e duhur. Kishte filluar një përpjekje e re për të verifikuar të vjetrën.

E kuptoi se çfarë po bënte dhe u kthye te rreshti «Nëse rrëzohesh»: ta lërë debatin dhe të vazhdojë veprimin. Rregulloi mëngën e foshnjës dhe nisi të diskutonte me të motrën për sasinë e sheqerit që kishte hedhur në çaj. Pak shqetësim mbeti. Dhe ajo qëndroi për vizitë.

Para se të largohej, i tha së motrës: «Më kaloi një imazh sikur do të më binte nga duart. Më trembi, dhe nuk e doja». E motra e vuri lugën mbi pjatëz dhe u ul: «Dhe nuk më the?». Lina tha: «Mendova se kalimi i saj tregonte diçka për mua».

I tregoi edhe për emailin e intervistës; vetëm bashkëshorti i Linës dhe shoqja e saj e dinin datën. Ndërsa babai i saj, i cili vazhdonte të thoshte «kontabiliste në një kompani me emër», nuk dinte as për kursin dhe as për intervistën. Në korridor, Lina tha: «Mendimi kalon, kurse unë zgjedh atë që bëj». Pastaj shtriu krahët dhe e mori foshnjën për t'u përshëndetur.

Fletorja e mysafirëve

Shkruaj në një fletore, ose diku ku nuk shpërqendrohesh. Merr kohë, sepse disa pyetje kërkojnë më shumë sinqeritet se të tjerat:

  1. Cili mendim të ka vizituar më shumë se një herë, dhe nuk ia ke treguar askujt?
  2. Kur kalon pranë teje një mendim i tillë, çfarë bën zakonisht: debaton me të, e dëbon me forcë, apo e lë të kalojë?
  3. A mund ta lësh pyetjen «çfarë tregon ky mendim për mua?» pa përgjigje tani, dhe pastaj të kthehesh te një veprim që e zgjedh vetë?

Dhe natën para intervistës, Lina e fiku dritën në orën dhjetë dhe i tha vetes se do të flinte. Rregulloi këpucët pranë derës, vendosi dosjen e punimeve mbi çantën e saj, pastaj u shtri me telefonin pranë dorës.

Referencat (7)
  1. 1Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.
  2. 2Radomsky, A. S., Alcolado, G. M., Abramowitz, J. S., et al. (2014). Part 1—You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
  3. 3Harris, R. (2008). The Happiness Trap: How to Stop Struggling and Start Living. Trumpeter.
  4. 4Wegner, D. M. (1989). White Bears and Other Unwanted Thoughts: Suppression, Obsession, and the Psychology of Mental Control. Viking.
  5. 5Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.
  6. 6Muslim, Sahih, hadithi 132; përcjellë nga Ebu Hurejre: pyetja e sahabëve për mendimet që konsideroheshin shumë të rënda për t'u shprehur. Sahih. Teksti i hadithit.
  7. 7El-Buhari, Sahih, hadithi 3276; përcjellë nga Ebu Hurejre: «le të kërkojë mbrojtje tek Allahu dhe le të ndalojë». Sahih. Teksti i hadithit.