Dorëheqje nga vetvetja
Lexoje këtë kapitull siç lexohet një libër: faqe që kthehen, dhe vendi yt ruhet.Hape këtë kapitull në libër

Pjesa e tretë

Ajo që nuk ia themi askujt

Një zë që të qorton çdo natë, zemërim që e gëlltit derisa të shpërthesh, një mendim kalimtar që të frikëson dhe një «sikur» që ta vjedh gjumin. I fshehim sikur të na përkisnin vetëm neve. Në këtë pjesë, i vëmë ato mbi tryezë: kuptojmë se çfarë po ndodh dhe ndajmë atë që mund të bëjmë nga ajo që nuk e kemi në dorë.

Kapitulli i nëntë

Zëri që të qorton çdo natë

Përse ashpërsia me veten nuk na bën më të mirë?

Rreth 6 minuta lexim

Shiriti i ngarkimit

Karimi e ktheu sërish lojën në telefonin e tij, pastaj priti shiritin e ngarkimit sikur po priste lajme nga dikush që nuk dëshironte ta takonte. E kishte fshirë një javë më parë. Dhe natën kur shkroi fletën «Për babanë tim, apo për mua», e kishte lënë telefonin larg jastëkut.

Tani ora kishte kaluar një. Një nga anëtarët e ekipit shkroi: «Vendi yt është ende i hapur». Karimi shikoi drejt shtratit të shokut të dhomës; jorgani nuk lëvizte, dhe fytyra ishte kthyer nga muri. Shtypi butonin e hyrjes.

Loja mbaroi. U ul në buzë të shtratit dhe e vuri telefonin mes gjunjëve. Në dysheme nën këmbët e tij qëndronte ambalazhi i ushqimit që kishte premtuar ta mblidhte para gjumit. Zëri tha: «Nuk ka asnjë dobi prej teje». Ishte një fjali e shkurtër, me një pushim që e njihte nga mënyra e të folurit të të atit.

Hapi sirtarin për të marrë një fletë. Në fund kishte mbetur zarfi që i kishte dhënë i ati kur u nis. Kishte frikë se mos brenda tij gjendej ajo që thoshte vetë zëri.

Jorgani në shtratin tjetër lëvizi. Shoku i dhomës tha: «Ende nuk ke fjetur?». Karimi u përgjigj: «Ja tani», pa lëvizur vendit. Në ekran numëruesi i pritjes u rrit, e pastaj u shfaq ftesa për një lojë të re.

Karimi e fshiu sërish lojën. U lehtësua kur iku ikona. Tërhoqi fletën dhe shkroi: «Unë…». Nuk gjeti dot pas saj veç fjalëve që i dinte përmendsh.

U përpoq t'i shkruante një përgjigje një miku që kishte bërë të njëjtin gabim. Doli një fjali e butë, dhe ai e fshiu: iu duk sikur po i jepte leje vetes për të nesërmen. Kaloi nga gjykimi te mbrojtja, pastaj u kthye sërish te gjykimi. U ngrit për të fikur llambën, ndërsa fleta ishte ende pa kohë, pa veprim dhe pa një hap të mëpasshëm.

Mund ta njohësh këtë gjyq: bie në një gabim, e pastaj fillon të numërosh provat që tregojnë se nuk vlen. Por çfarë ndodh pas vendimit? Nëse ai të kthen sërish te i njëjti veprim, a ke nevojë për një gjykatës më të ashpër, apo për një fjali që të lë një veprim për ta ndrequr?

Dy fjali, me largësinë e një viti të tërë mes tyre

«Unë gabova» dhe «Unë jam i keq» janë dy fjali të shkurtra që duken të ngjashme. Dallimi mes tyre ndryshon gjithçka.

Shprehja «Unë gabova» përshkruan një veprim. Ka ndodhur në një çast të caktuar dhe ka një pasojë që mund të punosh për ta ndrequr, të kërkosh falje për të, ose të mësosh prej tij.

Ndërsa shprehja «Unë jam i keq» gjykon tërë qenien tënde. Ajo nuk ka fund dhe nuk ofron asnjë ndreqje të mundshme, sepse nuk flet për një veprim, por për ty vetë.

Psikologët bëjnë dallimin mes dy ndjenjave që janë të afërta në emër, por shumë të largëta në ndikim. Faji është shqetësimi për një veprim të caktuar. Ndërsa turpi është shqetësimi për gjithë qenien tënde.

Studiueset Xhun Tengni dhe Ronda Diring përmblodhën dekada studimesh mbi këtë dallim1. Dhe gjetën një model thuajse të qëndrueshëm. Kush priret më shumë nga ndjenja e fajit sesa nga turpi, shpesh orientohet drejt kërkimit të faljes, ndreqjes dhe përpjekjes për të mos e përsëritur veprimin.

Kurse ai që zhytet në turp, priret më shumë drejt mohimit, fajësimit të të tjerëve ose zemërimit me këdo që ia kujton gabimin. Dhe nganjëherë, kthehet te vetë i njëjti veprim, thjesht për t'i ikur ndjenjës së turpit.

Përse qortimi i ashpër të kthen në të njëjtin vend?

Psikologu Poll Gillbert, themelues i asaj që njihet si «terapia e fokusuar te dhembshuria», shtron në librin e tij The Compassionate Mind një pyetje që në fillim duket e çuditshme2: përse trupi yt e trajton një fjalë të ashpër nga brenda si një rrezik të vërtetë nga jashtë? Përgjigjja është se vetëkritika e ashpër aktivizon në trup një reagim të ngjashëm me reagimin ndaj rrezikut real.

Gillbert e quan këtë sistem mbrojtës «sistemi i kërcënimit». Trupi yt dëshiron t'i ikë ndjenjës, jo të përballet me veprimin. Dhe rruga më e afërt për të ikur është zakoni që ti e di se e mpin atë, qoftë edhe për pak çaste.

Nga ana tjetër, Gillbert përshkruan një sistem tjetër, të cilin e quan «sistemi i qetësimit». Në të, trupi qetësohet aq sa të mund ta shqyrtojë gabimin. Nuk ikën prej tij, dhe as prej vetvetes.

Cila është alternativa ndaj këtij sistemi të kërcënimit? Studiuesja Kristin Nef është pionierja e kërkimeve mbi vetëdhembshurinë. Në librin e saj Self-Compassion, ajo e përshkruan këtë gjendje dhembshurie me një shembull të thjeshtë3: trajtoje veten pas gabimit ashtu siç do të trajtoje një mik që ka gabuar. Vetëdhembshuria nuk do të thotë të justifikosh veprimin, as të heqësh dorë nga pendimi për të. Ajo do të thotë ta pranosh atë me qetësi, pa u kthyer në një gjykim mbi tërë vlerën tënde.

Studiueset Xhuliana Breins dhe Serena Çen e testuan këtë ide në eksperimente të ndryshme. Në njërin prej tyre, u kërkuan pjesëmarrësve të kujtonin një situatë ku kishin gabuar ndaj dikujt, kurse në një tjetër u dhanë një test të vështirë ku nuk arritën një rezultat të mirë.

Të shkruarit me gjuhën e dhembshurisë rriti dëshirën për ta ndrequr gabimin, dhe nxitja e vetëdhembshurisë rriti kohën që pjesëmarrësit kaluan duke studiuar për një test pasardhës. Krahasimi u bë me grupe që përforcuan vetëvlerësimin, përdorën shpërqendrim pozitiv, ose nuk morën asnjë ndërhyrje, sipas eksperimentit4.

Përfundimet nuk ndalen te një çast i vetëm në laborator. Studiuesi Majkëll Vohl dhe dy kolegët e tij ndoqën studentë universiteti para dy provimeve të njëpasnjëshme në të njëjtën lëndë5. Falja e vetes për shtyrjen e mësimit për provimin e parë u lidh me një rënie të zvarritjes që studentët raportuan para provimit pasardhës. Falja këtu nuk u shoqërua me më shumë shtyrje, por me një kthim më të shpejtë te studimi.

﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ﴾ Thuaj: “O robërit e Mi, që i keni bërë keq vetes me gjynahe, mos e humbni shpresën në mëshirën e Allahut!” (Ez-Zumer 39:53)6

Vëre se kujt i drejtohet. Jo «të mirëve», por «atyre që i kanë bërë keq vetes», pra atyre që kanë gabuar shumë, jo vetëm një herë. E megjithatë, thirrja fillon me «O robërit e Mi», dhe jo me një fjalë më të ashpër.

Zëri i mikut

Kur ta përdorësh: Pas një gabimi që e kthen në një gjykim mbi tërë veten tënde. Koha e nevojshme: Pesë minuta për të shkruar, pastaj një hap brenda orës së ardhshme.

Provoje këtë mjet kur zëri yt i brendshëm të nxjerr në gjyq:

  1. Emërtoje zërin. Kur dëgjon një fjali si «Nuk ka asnjë dobi prej meje», ndalu një çast. Thuaji vetes: «Ky është zëri i gjykimit, jo zëri i së vërtetës».
  2. Pyet: Çfarë do t'i thosha një miku? Imagjino një mik që e do duke të ardhur e të thotë se bëri pikërisht të njëjtën gjë. Shkruaj fjalinë me të cilën do t'i përgjigjeshe. Me shumë gjasë nuk do të ishte: «Nuk ka asnjë dobi prej teje».
  3. Përshkruaj veprimin, jo identitetin. Shkruaj atë që ndodhi si një pohim faktesh, jo si një vendim gjyqi: «Bëra këtë në këtë orë», jo «Jam i dështuar».
  4. Kujtohu se nuk je vetëm. Shumë të tjerë kanë përjetuar të njëjtën rrëshqitje, edhe nëse nuk ta kanë treguar kurrë. Kjo nuk e justifikon veprimin, por ta heq iluzionin se je përjashtimi i vetëm.
  5. Zgjidh një hap të vogël tani. Jo një premtim përsosmërie. Por një veprim konkret brenda orës së ardhshme: të flesh, të ecësh pak, ose t'i shkruash një miku.

Nëse rrëzohesh: Përshkruaje veprimin e ri në një rresht, pastaj zgjidh hapin tënd të ardhshëm; mos e rishkruaj vendimin kundër vetes.

Pas dy javësh Karimi iu rikthye lojës në një natë të vështirë. Dëgjoi fjalinë e vjetër dhe nisi të shkruante përgjigjen ndaj saj. Mbushi gjysmën e faqes para se ta vinte re: kishte filluar një gjyq tjetër, thjesht me një zë më të qetë.

Lexoi rreshtin «Nëse rrëzohesh». Hoqi një vizë nën ato fjalë dhe shkroi: «Hapa lojën në orën një e dhjetë dhe ndenja dyzet minuta». Emërtoi atë që kishte ndodhur, pastaj pa orën. Hapi i tij i radhës ishte të pinte pak ujë dhe të flinte.

Në kuzhinë gjeti shokun e dhomës që po priste të vlonte uji. Ai e pyeti: «Do të vazhdosh të luash?». Karimi tha: «Jo. Humba dyzet minuta, jo gjithë natën». Mbushi filxhanin dhe nuk foli fare për listat e viteve të kaluara. Shoku i dhomës i tha: «Fike dritën e korridorit kur të kthehesh».

Fiku dritën e korridorit dhe kaloi pranë tryezës. Zarfi mbeti në sirtar; hapja e tij nuk ishte hapi i kësaj nate. Tërhoqi jorganin deri te supet dhe e zuri gjumi.

Para se të flesh

Shkruaj në një fletore, ose kudo ku nuk shpërqendrohesh, dhe përgjigju me sinqeritet:

  1. Cila është fjalia që zëri yt i ashpër thotë zakonisht pas një gabimi? Shkruaje pikërisht ashtu siç e dëgjon.
  2. Sikur ta thoshte një mik për veten para teje, si do t'i përgjigjeshe?
  3. Cili është hapi i vogël që mund të bësh sonte, në vend që të lëshosh një vendim përfundimtar?

Dhe në natën e udhëtimit për në shtëpi, Karimi ktheu vështrimin nga sirtari tri herë para se të fikte dritën. Mori çantën drejt derës, pastaj u kthye për të marrë karikuesin e telefonit, dhe e la zarfin pas.

Referencat (6)
  1. 1Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press.
  2. 2Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind: A New Approach to Life's Challenges. Constable.
  3. 3Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.
  4. 4Breines, J. G., & Chen, S. (2012). Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(9), 1133–1143.
  5. 5Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., & Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808.
  6. 6Kurani Fisnik, Ez-Zumer: 53. Teksti i ajetit.