Më mirë se Mbreti Luigj

Një vend pranë dritares

Ditën kur Lina u pranua në punën e dizajnit, pas vitesh në kontabilitet, mori në telefon të gjithë ata që njihte, me përjashtim të njërit. Emri i tij ishte në krye të regjistrit të thirrjeve, sepse ai e telefononte sa herë që prishej diçka, por ajo nuk e preku atë. Burri i saj e pyeti: «Po yt atë?». Ajo tha: «Së shpejti». Dhe atë natë i premtoi vetes njëzet minuta çdo mbrëmje për një dizajn vetëm të sajin, që nuk ia kërkonte askush.

Në mëngjesin e saj të parë në punën e re, e kurdisi alarmin dy orë para orarit. Vendi i saj ishte pranë dritares dhe drita binte mbi letrën e saj para orës dhjetë. I rreshtoi lapsat sipas gjatësisë, ashtu siç i rregullonte mbi tryezën e shtëpisë, dhe dita kaloi pa e shikuar orën. Në mbrëmje hapi skedarin e dizajnit dhe i kaloi njëzet minutat pa e vënë re, ajo të cilës nuk i shpëtonte kurrë asnjë numër.

Pas dy javësh, vendi u bë thjesht një vend i zakonshëm. Arrinte, ndizte kompjuterin dhe nuk i ngrinte më sytë kah dritarja. Dhe nuk ishte vetëm vendi që u bë i rëndomtë: gjatë javëve të fundit, ora e së shtunës te babai i saj, i cili banonte dhjetë minuta larg, ishte bërë dyzet minuta, pastaj njëzet e pesë, pastaj dhjetë, aq sa zgjaste rruga deri tek ai. Ndërsa historia e punës së tij të parë, të cilën ai e kishte ndërprerë muaj më parë me fjalët «të shtunën tjetër», po priste ende një të shtunë më të gjatë. Në shtëpi, skedari i saj i dizajnit mbeti i mbyllur për dhjetë net me radhë. Burri i saj e pyeti: «A nuk do ta hapësh?». Ajo tha: «Asgjë nuk ia vlen». Pastaj e vuri re se çfarë kishte thënë, ndërkohë që ndodhej në një punë që e kishte pritur që nga universiteti.

Mund të arrish atë që e ke pritur, e pastaj të pyesësh pas disa javësh se ku shkoi gëzimi. A u zhduk ajo gjë, apo thjesht doli nga fusha e vëmendjes sate? Lodhja e vërtetë meriton të shqyrtohet, por lista e mangësive e vetme nuk të tregon dot se çfarë mund të përdorësh sot për të mbajtur një premtim të vetëm.

Nuk kemi për qëllim të themi se ke më shumë pushtet se Luigji XIV, mbreti i Francës. Kemi për qëllim që në ditën tënde, kur këto gjëra i ke në dispozicion, ka shëndet, rehati dhe siguri që ai nuk i zotëronte me gjithçka që kishte.

Luigji XIV pati gjashtë fëmijë me bashkëshorten e tij Maria Tereza, prej të cilëve vetëm më i madhi arriti moshën madhore¹. Vuajti nga ndërlikimet e heqjes së dhëmbëve në vitin 1685², dhe jeta e tij përfundoi me një gangrenë që mjekët e tij nuk ditën ta shëronin³. Paraja nuk mund t'i blinte atë që epoka e tij ende nuk e njihte.

Dhe në Francë, midis viteve 1750 dhe 1780, pas sundimit të tij, vdekshmëria e fëmijëve para moshës pesëmbëdhjetëvjeçare arrinte rreth 45%, sipas «Our World in Data»⁴. Dhe ai që ka në dispozicion shërbimet e mjekësisë dhe sigurisë sot, mund t'i anashkalojë ato pa i vënë re.

Libri «Optimisti racional» krahason shërbimet në dispozicion të mbretit me ato që i mbërrijnë një njeriu të ditëve tona⁵. Ti përfiton nga puna e njerëzve që nuk i ke takuar kurrë, pa pasur nevojë të zotërosh një pallat mbretëror. Të parët e asaj që është bërë e zakonshme pengon që imazhi i mangësive të zërë të gjithë kornizën.

Vija që lëviz bashkë me ty

Kjo është një pjesë e asaj që quhet përshtatje hedonike: ndikimi i një ngjarjeje që dikur na e mbushte të gjithë vëmendjen zbehet dhe bëhet pjesë e nivelit të zakonshëm me të cilin masim atë që vjen më pas. Por rishikimi i kryer nga Diener, Lucas dhe Scollon tërheq vëmendjen se njerëzit ndryshojnë në mënyrën se si përshtaten dhe se vetë vija bazë mund të ndryshojë⁶.

Në kapitulli 13 të pengon krahasimi, kurse këtu të pengon mësimi me diçka. Kjo mund ta shtyjë një premtim të cilin njeriu mund ta fillonte menjëherë, duke pritur një jetë tjetër. Minutat e disponueshme dhe një vend i qetë nuk e zëvendësojnë atë që të mungon, por hyjnë në llogarinë e asaj që mund të bësh.

Ajo që mungon në kornizë

Në modelin standard kozmologjik të rezultateve të teleskopit Planck për vitin 2018, materia e zakonshme përbën rreth 5% të bilancit të materies dhe energjisë; pjesa tjetër është materie e errët dhe energji e errët, të cilat i zbulojmë përmes efekteve të tyre⁷. Po kështu është edhe ajo që kemi: syri nuk e sheh dot të tërën, por e kuptojmë nga gjurma që lë. Vendi i Linës pranë dritares nuk u zhduk kur ajo pushoi së vërejti atë.

Atë natë, pasi tha «Asgjë nuk ia vlen», Lina hapi fletoren ku shkruante pas darke një rresht për gjënë më të bukur të ditës së saj. Katër rreshtat e fundit në të thoshin të njëjtën gjë: «Ditë e zakonshme». Poshtë tyre shkroi: «Jam mirënjohëse për punën time të re». E lexoi fjalinë dy herë. Ishte e vërtetë, por nuk lëvizi asgjë brenda saj. E ktheu fletoren nga burri i saj dhe tha: «E shkrova, dhe asgjë nuk ndryshoi». Pastaj e mbylli dhe nuk e hapi skedarin e dizajnit.

Të shohësh atë që mund të mos kishte ndodhur fare

Koo, Algoe, Wilson dhe Gilbert testuan «zbritjen mendore»: të mendosh se si një ngjarje pozitive mund të mos kishte ndodhur fare, në vend që thjesht të kujtosh se ajo ndodhi. Në eksperimentet e tyre, kjo ndihmoi në përmirësimin e ndjenjave pozitive⁸. Për Linën, pyetja mund të fillojë nga një kurs që për pak do ta kishte humbur, e pastaj të rikthehet te mundësia që tani e ka në duar. Nuk ka nevojë të imagjinohet ndonjë fatkeqësi.

Pastaj vjen mirënjohja e përcaktuar qartë: emërtimi i një hollësie konkrete, jo shkrimi i një titulli të përgjithshëm si «puna ime». Në eksperimentet e Emmons dhe McCullough, disa tregues të mirëqenies u përmirësuan te grupet që shkruanin atë që vlerësonin⁹.

Natën tjetër ajo nuk shkroi «mirënjohëse». Shkroi: «Sikur të mos isha regjistruar në kurs…». Pastaj vazhdoi sikur po përfundonte një llogari: pa kurs nuk ka portofol punësh, pa portofol nuk ka intervistë, dhe pa intervistë nuk ka punë. Do të kishte mbetur kontabiliste, dhe fjalia e vjetër do të baritej bashkë me të nga njëri telefon te tjetri: «Kur të qetësohen punët, do të filloj kursin e dizajnit».

Pastaj iu kthye asaj që kishte tani, dhe nuk shkroi «puna ime». Shkroi një hollësi të vetme: vendin pranë dritares dhe dritën që binte mbi letrën e saj para orës dhjetë. Burri i saj e lexoi rreshtin mbi supin e saj dhe tha: «Një vend?». Ajo tha: «Një vend që e kam pritur që nga universiteti». Pastaj hapi skedarin e dizajnit që e kishte mbajtur të mbyllur për dhjetë net, e kurdisi kohëmatësin e telefonit për njëzet minuta dhe punoi derisa ai ra.

Pas një jave u vonua në punë dhe e zuri gjumi para se të hapte skedarin. Mbrëmjen tjetër iu kthye rreshtit «Nëse rrëzohesh» dhe shkroi një hollësi të vetme: dizajnin e saj të parë që kompania ia kishte dërguar një klienti. Pastaj e kurdisi kohëmatësin për njëzet minuta të tjera. Dhe në mëngjes i ngriti sytë kah dritarja para se të ndizte kompjuterin.

Mund ta mbajmë mend mjetin kështu: «Ajo që sheh nga ajo që ke − ajo për të cilën ke zili të tjerët». Një përkujtues për vëmendjen, jo një ekuacion shkencor për lumturinë. Emërto atë që ke, e pastaj mbaj me të një premtim të vetëm. Kjo është shumë më pranë teje sesa pritja e një pallati mbretëror.

Dhe të enjten në mbrëmje, Karimi zbriti nga autobusi përpara shtëpisë së babait të tij. Drita te dera ishte e ndezur, ashtu siç e linte i ati çdo natë, dhe mbërriti te pragu para se autobusi të largohej pas shpine.