“Laiti”… Neno Linalokuibia Usingizi — Kujiuzulu kutoka Kwako Mwenyewe

Jina saa nane usiku

Saa nane usiku, saa chache kabla ya usaili wa kazi ya ubunifu, Lina alipitia majina ya watu anaowajua katika simu yake, akitafuta wa kuzungumza naye. Alisimama kwenye jina moja ambalo hakuweza kulipigia. Lilikuwa jina la baba yake. Angempigia wakati huu angeuliza nini kimetokea, na angelazimika kumsimulia kuhusu usaili ambao hata hakuujua.

Alifunga orodha ya majina. Viatu vyake vilikuwa karibu na mlango. Juu ya begi kulikuwa na jalada la kazi za kozi, lenye nembo aliyoichora upya mara sita. Alikuwa amesoma kuhusu taasisi hiyo, ameupitia wasifu wake, na amejaribu majibu yake mbele ya kioo.

Aliandika katika sehemu ya kutafuta swali alilotarajia: Kwa nini unataka kuacha uhasibu? Alisoma jibu, akalirekebisha lifanane na maneno yake, kisha akalifuta. Akaanza kujiuliza: Itakuwaje nikigugumia? Itakuwaje akija mwanamke mwenye kazi bora zaidi?

Mumewe alisogea upande mwingine wa kitanda: “Usiku umebaki kiasi gani?” Akasema: “Nitalala sasa.” Akageuza simu skrini ielekee chini. Gizani alianza kulirudia jibu alilolifuta, neno kwa neno. Alisikia mlio hafifu wa taarifa, mkono wake ukaenda kwenye ukingo wa simu kabla hajajua alikuwa anatafuta nini.

Saa tisa usiku, ukurasa mpya wa maswali ukatokea. Alihifadhi maswali mawili ambayo hayakuwa katika orodha yake na kutafuta majibu yake. Lakini jalada lenye nembo yake hakulifungua hata mara moja katika saa hiyo. Kila alichoweza kukamilisha kilikuwa tayari karibu na mlango. Kila alichokitafuta kwenye simu hakikuwa na mwisho.

Mwili wako uko kitandani, akili yako iko katika chumba ambacho hujaingia bado. Unajua majibu, kisha unayarudia ukitafuta jibu linalohakikisha kesho. Umetoa usiku ngapi kwa mazungumzo ambayo hayajafanyika? Na ni sehemu gani ya mazungumzo hayo iliyo chini ya uwezo wako kweli katika saa hii?

Usichokijua kinapokutia wasiwasi

Unaogopa nini hasa? Huenda usipate jibu wazi, ingawa wasiwasi hautulii.

Katika utafiti mdogo wa awali, Michel Dugas na wenzake waliwalinganisha watu ishirini na wanne wenye ugonjwa wa wasiwasi wa jumla na watu ishirini ambao hawakuwa wagonjwa¹. Kushindwa kuvumilia kutokuwa na uhakika kulikuwa miongoni mwa mambo makuu yaliyotofautisha makundi hayo mawili. Matokeo haya yanakuelekeza kwenye swali lenye manufaa: Unaitikiaje sentensi “Sijui”?

Unaposubiri matokeo ya kipimo cha afya au jibu la ujumbe, kutokujua jibu pia kunakusumbua. Unaijaza nafasi hiyo kwa uwezekano mmoja, kisha uwezekano mbaya zaidi. Jambo lisilojulikana lenyewe lina uzito katika wasiwasi wako.

“Ikiwa” na “laiti”: kuelekea pande mbili

Angalia wazo lililorudi kichwani mwa Lina: Ikiwa jambo fulani litatokea? Wazo hili pia huelekea upande mwingine baada ya jambo kutokea: Laiti ningefanya hivi.

Mtafiti Neal Roese alikusanya tafiti za miongo kadhaa kuhusu kufikiria mambo jinsi ambavyo yangeweza kuwa tofauti². Kwa muda mfupi, tunajutia zaidi matendo tuliyofanya. Kwa muda mrefu, nafasi ambazo hatukuzitumia hujitokeza zaidi: chuo kikuu ambacho hatukujiunga nacho, neno ambalo hatukulisema, na safari tuliyoiahirisha.

“Laiti” ya yaliyopita huleta majuto. “Ikiwa” ya yajayo huleta wasiwasi. Vyote viwili vinakuvuta kutoka katika wakati ambao kweli uko chini ya uwezo wako sasa.

Kilichobaki chini ya uwezo

Abu Bakr alikuwa pamoja na Mtume ﷺ pangoni. Abu Bakr anasimulia kwamba alimwambia Mtume ﷺ: “Ikiwa mmoja wao angeangalia chini ya miguu yake, angetuona”. Mtume ﷺ akamjibu: “Unaonaje, ewe Abu Bakr, kuhusu wawili ambao Mwenyezi Mungu ni wa tatu wao?” (Al-Bukhari 3653)³.

Wazo la “ikiwa” lipo katika maelezo ya Abu Bakr ya kile kinachoweza kutokea. Mtu anaweza kutaja kinachomtia wasiwasi, kisha kuelekea kwenye kinachomsaidia wakati huo. Lakini kugeuza kila uwezekano kuwa mlolongo usioisha ndiko tunakokuchunguza katika zana ya sura hii.

Swali la Lina kuhusu usaili ni tofauti na hali ya pangoni. Lakini swali la vitendo ni moja: Ni nini kilicho ndani ya mipaka ya uwezo wake sasa? Ameshaandaa majibu yake, na anaweza kuweka simu pembeni na kulala. Maoni ya anayemhoji, na mwanamke anayeweza kuja kuomba kazi baada yake, si kazi anazoweza kuzikamilisha saa tisa usiku.

Mipaka ya Uwezo Wako

Mtaalamu wa tiba Robert Leahy anatofautisha katika kitabu chake The Worry Cure⁴ aina mbili za wasiwasi. Wasiwasi wenye manufaa, unaokupeleka kwenye maandalizi au hatua unayoweza kuchukua. Na wasiwasi usio na manufaa, unaokuzungusha kwenye uwezekano uleule bila kukufungulia mlango wa kutenda.

Lina alihitaji kujiandaa, si kurudia maandalizi yaleyale kwa mara ya kumi baada ya usiku wa manane.

Katika utafiti uliochapishwa mwaka 2020, watafiti Lucas LaFreniere na Michelle Newman waliwaomba watu ishirini na tisa wenye ugonjwa wa wasiwasi wa jumla, wakati wa tiba yao, waandike yanayowatia wasiwasi kila siku kwa siku kumi⁵. Walifuatilia matokeo ya hofu hizo katika siku thelathini. Takriban 91% ya yaliyotarajiwa na kurekodiwa hayakutokea wakati wa ufuatiliaji. Kwa washiriki hawa, wasiwasi ulitia chumvi katika kutabiri yatakayotokea.

Usiku ule, baada ya saa tisa, Lina aliandika katika madokezo ya simu: “Nitalala sasa.” Kisha akaandika chini yake: “Nitahakikisha naingia katika usaili nikiwa mtulivu.” Mstari ulio chini ya uwezo wake, na mstari ambao hangeweza kuuhakikisha, katika orodha moja. Ili kuhakikisha wa pili, alirudi kwenye ukurasa wa maswali. Hakulala mpaka kulipokaribia kupambazuka.

Wakati wa kuitumia: Wasiwasi unapozunguka matokeo ambayo hayako chini ya uwezo wako. Muda: Dakika kumi zinapendekezwa kwa safu ya kwanza. Kisha unaifunga karatasi mpaka wakati wa hatua uliyoandika.

Rudia zoezi hili kila “ikiwa” au “laiti” mpya inapokujia:

Andika orodha mbili: Karatasi moja, safu mbili. Ya kwanza: hatua unazoweza kuchukua sasa, kama kujiandaa na kupanga wakati wa kulala usiku huu. Ya pili: matokeo ambayo huwezi kuyahakikisha, kama maoni ya anayekuhoji, au kuwepo kwa mgombea mwingine.
Weka kila “ikiwa” au “laiti” katika safu yake: Kwa kila sentensi inayoanza kwa “Itakuwaje ikiwa” au “Laiti ningefanya,” uliza: Mahali pake ni wapi? Ikiwa iko katika safu ya pili, itambue bila kuingia kwenye mabishano nayo. Kisha elekeza umakini wako kwenye hatua unayoweza kuchukua katika safu ya kwanza.
Badili sentensi, si hisia: Badala ya “Itakuwaje wakinikataa?” sema: “Nimeandaa kilicho chini ya uwezo wangu. Kilichobaki hakiko chini ya uwezo wangu.” Una haki ya kuhisi wasiwasi, lakini usiufungulie kisa kipya kila mara.
Tenga wakati mmoja wa wasiwasi wenye manufaa: Dakika kumi tu, kuandaa hatua unayoweza kuchukua, si kurudia kisa kilekile. Andika hatua yako na wakati wake, kisha funga faili.

Ukianguka: Unaporudia kisa kilekile, weka “ikiwa” au “laiti” mpya katika safu yake na uchague tendo moja kutoka safu yako ya kwanza.

Usiku mfupi zaidi

Asubuhi ya usaili, baada ya saa tatu za usingizi, walimuuliza Lina swali ambalo alikuwa amekesha nalo: Kwa nini unataka kuacha uhasibu? Alisema: “Nimechoka na namba,” kisha akagugumia alipokuwa akiirekebisha sentensi. Baadaye alifungua jalada lake na kuonyesha nembo aliyoichora upya mara sita. Sauti yake ikatulia.

Jioni aliketi mezani jikoni, jibu hilo likizunguka kichwani: Itakuwaje ikiwa walilielewa vibaya? Itakuwaje ikiwa walidhani amechoshwa na kazi yake, na atachoshwa pia na yao?

Alichukua karatasi na kuigawa kwa mstari kuwa safu mbili: “Kilicho chini ya uwezo wangu” na “Kisichokuwa chini ya uwezo wangu.” Katika ya kwanza aliandika: ujumbe mfupi wa shukrani kwa waliomhoji, na kulala kabla ya usiku wa manane. Katika ya pili aliandika: uamuzi wao, kisha swali lake: “Itakuwaje ikiwa walilielewa jibu langu vibaya?” Jibu limeshasemwa. Kulielewa sasa kuko chini ya uwezo wao, si wake. Aliandika ujumbe wa shukrani katika mistari mitatu, akautuma na kuufuta kwa mstari katika safu ya kwanza. Kisha akaweka simu kwenye rafu ya jikoni na kuingia chumbani bila simu.

Kitandani, “ikiwa” ikarudi na swali jipya: “Itakuwaje ikiwa watanikataa kwa sababu ya sentensi ile?” Alikaribia kuinuka aende jikoni aangalie kama wamejibu. Kisha akalirudisha swali kichwani mahali pake: safu ya pili, pamoja na uamuzi wao. Katika safu ya kwanza kulibaki kulala tu. Akanong'ona: “Nimetuma kilicho chini ya uwezo wangu. Kilichobaki hakiko chini ya uwezo wangu.” Mumewe akauliza kwa usingizi: “Umesema nini?” Akasema: “Nitalala sasa,” akalala kabla ya usiku wa manane.

Usiku bila “ikiwa” wala “laiti”

Swali moja usiku huu, si kesho: “ikiwa” au “laiti” iliyokukosesha usingizi zaidi ya mara moja mwezi huu iko katika safu gani?

Kisha kamilisha sentensi hii kabla ya kuzima taa: “Jambo la kwanza lililo chini ya uwezo wangu kesho asubuhi ni…”

Asubuhi ya siku iliyofuata usaili, Lina aliweka jalada la kazi kwenye droo na kugeuza simu yake mezani, skrini ikielekea chini. Kabla ya kuondoka kwenda kazini aliigeuza mara tatu aangalie kama jibu limefika. Kisha akaiweka ndani ya begi na kuondoka.