Боби дувоздаҳум
«Кош»… калимае, ки хобатро мерабояд
Чӣ тавр он чиро, ки дар ихтиёрат нест, раҳо кунӣ?
Ном дар соати дуюм
Соати дуюми бомдод, пеш аз чанд соат аз мусоҳиба барои кори тарроҳӣ, Лина дар телефонаш ба номҳои касоне, ки мешинохт, нигарист, то касеро барои сӯҳбат пайдо кунад, ва дар номе истод, ки наметавонист ба ӯ занг занад. Ин номи падараш буд. Агар ҳоло ба ӯ занг мезад, пурсида мешуд, ки чӣ рӯй дод, ва вай маҷбур мешуд дар бораи мусоҳибае нақл кунад, ки падар аслан аз он бехабар буд.
Рӯйхати номҳоро пӯшид. Пойафзолаш дар паҳлӯи дар ҷой гирифта буд, ва болои ҷузвдон файли кории курс буд, ки дар он нишони тарроҳии ӯ, шаш бор аз нав кашида, ҷой дошт. Дар бораи ширкат хонд, сарварӣ кард ва ҷавобҳояшро дар пеши оина озмуд.
Саволе навишт, ки эҳтимол дошт дар мусоҳиба пурсида шавад: чаро мехоҳӣ аз ҳисобдорӣ даст бардорӣ? Ҷавобе хонд, онро ба сухани худ наздик кард, сипас пок кард. Пурсид: агар ман ҳангоми ҷавоб дод лағзида бошам чӣ мешавад? Агар онҳо кӣ беҳтар коре дошта бошанд чӣ?
Шавҳараш дар тарафи дигари кат ҷунбид: «Чӣ қадар аз шаб монда?». Гуфт: «Ҳоло хоб меравам». Телефонро ба рӯи ӯ гардонд. Дар торикӣ ҷавоберо, ки пок карда буд, калима ба калима аз нав такрор кард. Садои хафифи огоҳинома шунид ва даста ба канори телефон дароз шуд, пеш аз он ки бидонад чиро ҷустуҷӯ мекунад.
Дар соати се саҳифаи нави савол пайдо шуд. Ду саволеро, ки дар рӯйхати ӯ набуданд, ёд гирифт ва ҷавобҳои онҳоро ҷустуҷӯ кард. Аммо файле, ки шиори ӯро дар он буд, дар он соат як бор ҳам кушода нашуд. Ҳар чи ӯ ба анҷом расонда метавонист, назди дар омода буд, ва ҳар чи дар телефон ҷустуҷӯ мекард, ҳеҷ гоҳ тамом намешуд.
Ҷисмат дар кат аст, ва ақлат дар утоқе, ки ҳанӯз ба он надаромадаӣ. Ту ҷавобҳоро медонӣ, ва сипас онҳоро аз нав мекобӣ, то ҷавобе ёбӣ, ки фардоро зимонат кунад. Чанд шаб ба сӯҳбате додӣ, ки ҳаргиз рӯй нахуд? Ва кадом қисми он сӯҳбатро дар ин соат воқеан дар ихтиёр дорӣ?
Вақте ки он чи намедонӣ туро нигарон мекунад
Аз чӣ аст, ки дақиқан метарсӣ? Шояд ба ҷавоби равшан нарасӣ, ҳарчанд ташвиш ором намегирад.
Дар як таҳқиқоти ибтидоӣ, Мишел Дугас ва ҳамкорони ӯ бист ва чор нафарро, ки аз иҳтилоли маъмулии изтироби доимӣ азият мекашиданд, бо бист нафар, ки бемор нестанд, муқоиса карданд1. Тоқатнопазирии ноаниқӣ яке аз омилҳое буд, ки ду гурӯҳро аз ҳам ҷудо мекард. Ва ин натиҷа ба ту як саволи судманд медиҳад: чӣ гуна бо ҷумлаи «намедонам» рафтор мекунӣ?
Вақте ки натиҷаи озмоиши тиббиро интизорӣ, ё ҷавоби паёмро, ба ту низ ташвиш медиҳад, ки ҷавобро намедонӣ. Пас холигиро бо эҳтимол пур мекунӣ, ва сипас эҳтимоли бадтар. Ноомӯхтагӣ худи худаш дар ташвиши ту вазн дорад.
«Кош» дар ду самт кор мекунад
Калимаеро, ки дар сари Лина такрор шуд, пай бур: кош. Агар чунин мешуд чӣ? Ин калима худаш дар самти дигар кор мекунад, пас аз рух додани кор: агар он корро мекардам.
Пажӯҳишгар Нил Роз даҳсолаҳои пажӯҳишро дар бораи ин андешаи гумонӣ ҷамъ кард2. Дар мӯҳлати кӯтоҳ мо бештар аз кореҳое, ки кардаем, пушаймон мешавем; ва дар мӯҳлати дароз бештар он имкониятҳое ба назар мерасанд, ки ғанимат нашумурдем: донишгоҳе, ки ба он нарафтем, сухане, ки нагуфтем, сафаре, ки ба таъхир андохтем.
«Кош»-и гузашта пушаймонӣ меофарад. «Кош»-и оянда ташвиш меофарад. Ҳардуяш туро аз лаҳзае, ки ҳоло воқеан дар ихтиёри туст, дур мекунанд.
Он чи дар даст монд
Абӯбакр бо Паёмбар ﷺ дар ғор буд. Абӯбакр ривоят мекунад, ки ба Паёмбар ﷺ гуфт: «Агар яке аз онҳо ба зери пойҳояш нигоҳ мекард, моро мебинад». Паёмбар ﷺ ба ӯ ҷавоб дод: «Ту чӣ гумон дорӣ, эй Абӯбакр, дар бораи ду касе, ки сеюмашон Аллоҳ аст?» (Бухорӣ 3653)3.
Калимаи «кош» дар тавсифи Абӯбакр барои он чи шояд рӯй диҳад ҳозир аст. Инсон метавонад чизеро, ки ӯро нигарон мекунад, ном барад, сипас ба он чизе нигарад, ки ӯро дар он лаҳза дастгирӣ мекунад. Аммо ҳар эҳтимолро ба занҷираи бепоён табдил додан, ин чизест, ки мо онро дар абзори ҷудокунӣ месанҷем.
Саволи Лина дар бораи мусоҳиба аз вазъияти ғор фарқ дорад, вале саволи амалӣ як чиз аст: кадом чиз дар ҳудуди дасти ӯ ҳоло ҷой дорад? Вай ҷавобҳояшро тайёр кард, ва метавонад телефонро кушояд ва бихобад. Аммо назари касе, ки бо ӯ мулоқот мекунад ва номзади дигаре, ки шояд пас аз ӯ биояд, корест, ки ӯ дар соати се бомдод ба анҷом расонда наметавонад.
Ҳудуди ихтиёри ту
Табиби равоншинос Роберт Лиҳи дар китоби худ The Worry Cure4 байни ду гуна ташвиш фарқ мегузорад: ташвиши судманд, ки туро ба омодагӣ ё қадаме, ки метавонӣ онро иҷро кунӣ, мебарад; ва ташвиши бесудманд, ки туро ба гирди ҳамон эҳтимолҳо мегардонад, бе он ки барои амал дарвозае боз кунад.
Лина ба омодагӣ ниёз дошт, на ба такрори омодагӣ барои даҳумин бор пас аз нисфи шаб.
Дар таҳқиқоте, ки соли 2020 нашр шуд, пажӯҳишгарон Лукас Лафренир ва Мишел Ньюман аз сӣ нуҳ нафар, ки дар вақти табобат аз изтироби доимии умумӣ азият мекашиданд, хоҳиш карданд, ки ҳар рӯз ташвишҳои худро дар тӯли даҳ рӯз сабт кунанд5. Онҳо натиҷаи ин нигаронӣҳоро дар тӯли сӣ рӯз пайгирӣ карданд. Тақрибан 91% аз пешгӯиҳои сабтшуда дар давоми пайгирӣ тасдиқ нашуданд. Барои ин иштирокчиён, ғулувии ташвиш дар пешгӯии он чи рӯй медиҳад, зиёд буд.
Дар ҳамон шаб, пас аз соати се, Лина дар ёддоштҳои телефон навишт: «Ҳоло хоб меравам». Сипас дар зери он навишт: «Мутмаин ҳастам, ки ором ба мусоҳиба меравам». Як сатр бо дасти худаш, ва як сатр, ки эътимоди онро надошт, дар як рӯйхат. Ва барои он ки сатри дуюмро таъмин кунад, ба саҳифаи саволҳо баргашт, ва танҳо наздикии субҳ хобид.
Кай истифода бояд бурд: вақте ташвиш дар атрофи натиҷае давр мезанад, ки онро дар ихтиёр надорӣ. Муддат: даҳ дақиқаи пешниҳодшуда барои сутуни аввал, сипас варақро то вақти қадами навишташуда пӯшед.
Ҳар вақт, ки «кош»-и нав туро зиёрат кард, ба ин машқ баргард:
- Ду рӯйхат нависед: як варақ, ду сутун. Аввал: қадамҳое, ки ҳоло метавонӣ иҷро кунӣ, мисли омодагии худ ва тайёр кардани вақти хоб имшаб. Дуюм: натиҷаҳое, ки ба онҳо кафолат дода наметавонӣ, мисли назари касе, ки туро мулоқот мекунад, ё номзади дигар.
- Ҳар «кош»-ро ба сутуни худ гузоред: ҳар ҷумлае, ки бо «агар чӣ?» ё «кош ман» сар мешавад, пурсед: ҷои он дар куҷост? Агар дар сутуни дуюм бошад, онро пай баред, бе он ки бо он баҳс кунед, сипас диққататро ба қадами дастрас дар сутуни аввал равона кунед.
- Ҷумларо иваз кунед, на эҳсосро: ба ҷои «агар рад кунанд чӣ?» бигӯед: «Омода кардам он чи дар дасти ман буд, ва боқимонда дар дасти ман нест». Метавонӣ ташвиш кашӣ, аммо барои он ки ҳар бор сенарияи нав напайдо кунӣ, дар дарвоза намонӣ.
- Барои ташвиши судманд як вақти ягона ҷудо кунед: танҳо даҳ дақиқа барои омода кардани қадами дастрас, на барои такрори ҳамон сенария. Қадами худро ва вақти онро нависед, сипас варақро пӯшед.
Агар афтодӣ: вақте ба ҳамон сенария баргардӣ, «кош»-и навро ба сутуни худаш гузоред ва аз сутуни аввал як амалро интихоб кунед.
Шаби кӯтоҳтар
Субҳи рӯзи мусоҳиба, пас аз се соат хоб, аз Лина он саволро пурсиданд, ки ӯ барояш шаб бедорӣ кашида буд: чаро мехоҳӣ аз ҳисобдорӣ даст бардорӣ? Гуфт: «Аз рақамҳо хаста шудаам»; сипас ҳангоми ислоҳи ҷумла дудила шуд. Баъд варақи худро кушод ва нишонеро, ки шаш бор аз нав кашида буд, нишон дод, ва овозаш устувор шуд.
Шом дар паҳлуи мизи ошхона нишаст, ва он ҷавоб дар сараш давр мезад: чи мешуд, агар онро нодуруст мефаҳмиданд? Чи мешуд, агар гумон мекарданд, ки аз кораш хаста шудааст ва кори онҳоро ҳам хоҳад партофт?
Варақеро гирифт ва онро бо як хат ба ду сутун тақсим кард: «Он чи дар дасти ман аст» ва «Он чи дар дасти ман нест». Дар сутуни аввал навишт: паёми сипоси кӯтоҳ ба касоне, ки ӯро мулоқот карданд, ва хоби пеш аз нисфи шаб. Дар сутуни дуюм навишт: қарори онҳо, сипас саволи ӯ: «Чи мешуд, агар ҷавоби маро нодуруст мефаҳмиданд?»; зеро ҷавоб гуфта шуд, ва фаҳмидани он ҳоло дар дасти онҳост, на дасти ӯ. Паёми сипосро дар се сатр навишт, фиристод, ва онро аз сутуни аввал хат зад. Сипас телефонро ба раф дар ошхона гузошт ва бе он ба утоқи хоб даромад.
Дар бистар «кош» бо саволи нав баргашт: «Чи мешуд, агар маро барои он ҷумла рад кунанд?». Хост ба ошхона бархезад, то бубинад, ки ҷавоб додаанд ё не. Сипас саволро ба ҷояш баргардонд: сутуни дуюм, бо қарори онҳо. Дар сутуни аввал ҷуз хоб чизе намонд. Пичир зад: «Он чиро, ки дар дасти ман буд, фиристодам, ва боқимонда дар дасти ман нест». Шавҳараш хоболуд пурсид: «Чӣ гуфтӣ?». Гуфт: «Ҳоло хоб меравам», ва пеш аз нисфи шаб хобид.
Шаби бе «кош»
Як савол имшаб, на фардо: кадом сутун «кош»-е дорад, ки ту ҳанӯз ин моҳ борҳо бедор мондӣ?
Сипас ин ҷумларо пеш аз хомӯш кардани чароғ ба охир бирасон: «Аввалин чизе, ки фардо саҳар дар дасти ман аст, ин аст…».
Субҳи рӯзи пас аз мусоҳиба Лина файли кории худро дар кашӯ гузошт ва телефонашро рӯи миз ба рӯяш гузошт. Пеш аз он ки ба кораш барояд, се бор онро гардонд, то бубинад оё ҷавоб омадааст, сипас онро ба ҳамёнаш андохт ва баромад.
Сарчашмаҳо (5)
- 1Dugas, M. J., Gagnon, F., Ladouceur, R., & Freeston, M. H. (1998). Generalized anxiety disorder: A preliminary test of a conceptual model. Behaviour Research and Therapy, 36(2), 215–226.
- 2Roese, N. J. (1997). Counterfactual thinking. Psychological Bulletin, 121(1), 133–148.
- 3Бухорӣ, Саҳеҳ, ҳадиси 3653; аз Абӯбакр, сӯҳбати ӯ бо Паёмбар ﷺ дар ғор. Саҳеҳ. Матни ҳадис.
- 4Leahy, R. L. (2005). The Worry Cure: Seven Steps to Stop Worry from Stopping You. Harmony Books.
- 5LaFreniere, L. S., & Newman, M. G. (2020). Exposing worry's deceit: Percentage of untrue worries in generalized anxiety disorder treatment. Behavior Therapy, 51(3), 413–423.