Истеъфо аз худ
Ин бобро чунон хонед, ки китоб мехонанд: саҳифаҳо вараққардон мешаванд ва ҷои шумо нигоҳ дошта мешавад.Ин бобро дар китоб кушоед

Боби шонздаҳум

Вақте ба номи осмон сухан мегӯяд

Чаро баъзе қудратхоҳон дар пайи ҷомаи динанд?

Тақрибан 7 дақиқа мутолиа

Дар телефони Карим паёме буд, ки моҳҳо пеш навишта буд ва нафиристода буд. Пас аз он ки ба хобгоҳ аз хона баргашт ва ҷузвдонашро холӣ кард, онро кушод: саволе ба устоди ҳалқаи собиқаш дар бораи далеле, ки нафаҳмида буд. Сатри аввалро хонд. Дар охири он калимаи «чаро» буд, ва дар поёни экран тугмаи хурде, ки як фишор барояш кифоя аст. Зарядкунак кашида буд, ва батарея то шоми дигар бас буд.

Ҳуҷраи хурде дар шаҳраш ба ёд овард. Даҳ нафар бар замин нишаста буданд, пойафзолҳояшон назди дар буд, ва ҳар кас пойафзоли худро аз ҷояш мешинохт. Карим суханони устодро бо савол қатъ мекард, ва устод сарашро бардошта, охири ҷумларо ба ӯ мегузошт. Савол ба муқаддимаи дароз ниёз надошт.

Як бор гуфт: «Ин ҳамонест, ки намедонам, ва бозмебинам». Карим он рӯз ба хона баргашт, дар ҳоле ки баъзе аз дарсро фаромӯш карда буд, ва ин ҷумларо ёд гирифт.

Имрӯз устоди собиқаш ҳисобе дорад, ки аз сад ҳазор зиёд нафар пайравӣ мекунанд. Карим охирин навиштаҳояшро кушод, сипас шарҳҳоро: таърифҳои пай дар пай ва аксҳои хурди одамоне, ки ӯ намешиносад. Мисли ҳар бор лайк зад. Ба матни нусхаи худ баргашт ва пеш аз савол «бубахшед, ки ба шумо халал мерасонам» илова кард. Ангушташро ба тугмаи фиристодан бурд, сипас саҳифаро наздик кард, то калимаеро, ки устод аввал мехонад, санҷад.

Карим саволро се бор навишт. Дар бори аввал онро бо ситоиши устод пур кард, дар дуюм нуқтаи эътирози худро тарк кард, ва дар сеюм савол дар бораи чизе шуд, ки ҷавобашро медонист. Ҳамхонааш гуфт: «Ин ҳамон чизест, ки ту нафаҳмидӣ?». Карим ба нусха нигарист. Гуфт: «Не». Ҷумлаи аслиро аз сабти кӯҳна хонд ва онро ба аввали паём баргардонд. Барои фиристодан чоршанберо муайян кард. Вақте ки чоршанбе расид, ба саҳифаи устод ба ҷои паём даромад ва дар он як лайки нав гузошт. Мӯҳлат гузашт ва савол фиристода нашуд.

Шояд овозе, ки шумо мешиносед, аз ҳуҷҷаташ ба шумо наздиктар бошад. Сураташ назди шумо калон мешавад, ва саволатон то он ҷо хурд мешавад, ки «чаро» аз он нопадид мегардад. Оё хомӯш шудӣ, зеро фаҳмидӣ, ё барои он ки намехоҳӣ мухолиф ба назар расӣ? Ҳурмат имконпазир мемонад, вақте ки иҷозат дода шавад, ки савол ҷои худро бигирад.

Масуният аз танқид мақоми матнро бо мақоми шореҳаш омехта мекунад. Мушкилот дар боздоштани пурсиш аст; таълими дин худаш саволро манъ намекунад.

Устоди Карим як бор гуфт: «Ин чизест, ки намедонам». Аммо на ҳар овоз барои савол ҷой дорад. Дар соҳиби қудрат се хислат метавонанд ҷамъ шаванд: эҳтиёҷи доимӣ ба ситоиш, назар ба мардум ҳамчун воситаҳо ва беэътиноӣ ба дарде, ки ба дигарон мерасонад1. Касе, ки ин хислатҳоро ба дараҷаи баланд дорад, метавонад бо кам будани пурсиш ба бузургтарин нуфуз ҷустуҷӯ кунад. Ва минбаре, ки аз соҳибаш пурсида намешавад, бисёр медиҳад.

Ин хислатҳо ҳар устодро тавсиф намекунанд, ва бемории равониро дархости қудрат намешуморанд. Он чи мо месанҷем, масунияте аст, ки ҷомеа онро медиҳад.

Чаро ба як овоз то ин андоза итоат мекунем?

Дар озмоиши Милгрэм соли 1963, ихтиёриён нақши «омӯзгор»-ро ба ӯҳда гирифтанд, ва аз онҳо хоҳиш шуд, ки ҳар бор «шогирд»-и паси девор хато кунад, зарбаҳои барқиро афзун кунанд. Шогирд аз гурӯҳи озмоиш буд, ва зарбаҳо сохта буданд; аммо иштирокчиён инро намедонистанд.

Вақте ки тарафи дигар ба девор мезад ва аз ҷавоб монд, баъзеҳо эътироз карданд. Марде бо либоси лаборатория гуфт: «Озмоиш талаб мекунад, ки давом диҳӣ». Бисёриҳо давом карданд, бе таҳдид ё ҷазо.

26 нафар аз 40, яъне 65%, ба дараҷаи баланд расиданд2. Ин рақам аз як озмоиш аст, на ҳукм дар бораи инсонҳо; аммо он итоатро дар назди қудрате, ки пурсидани он душвор аст, арзанда месозад.

Милгрэм озмоишҳоро дар китоби Obedience to Authority (1974)3 сабт кард. Онҳо баҳси васеъ дар бораи ахлоқашон ва ҳудуди хулосае, ки аз онҳо мегирем, ба вуҷуд оварданд.

Чаро баргаштан душвор аст?

Ислоҳи ақида назди даҳ нафар камтар хароҷот дорад, аз баргаштан дар назди ҷамъияти васеъ; зеро баргаштан метавонад хабаре шавад, ки баъзеҳо ба зидди ӯ истифода мебаранд.

Дар озмоиши Дойч ва Жерар, онҳое, ки доварии худро эълон карданд, бештар аз онҳое ба он часпиданд, ки онро навишта, сипас бе дидани дигарон пок карданд4. Эълон метавонад баргаштанро душвор кунад.

Гӯш додан метавонад пас аз васеъшавии нуфуз суст шавад56. Аммо ин тақдири ҳар соҳиби таъсир нест; пажӯҳишгароне, ки худашон тавсиф мекунанд, онҳоеро, ки нуфузашонро нигоҳ медоранд, бо диққат ба дигарон ва қабули эътирози онҳо тавсиф мекунанд. Шумораи пайравон барои ҳукм кофӣ нест: ба он чи бар саволи ту меояд, нигар.

Вақте ки сухан муқаддас мешавад

Китоби «Thought Reform and the Psychology of Totalism» (1961)7 «илми муқаддас»-ро дар ҷамоатҳое тавсиф мекунад, ки фикрро идора мекунанд: ақидаи худро ҳақиқати муқаддас муомила мекунанд, ки ба саволроҳ намедиҳад, ва барояшон яқини илмиро даъво мекунанд, ки хато намепазирад.

Вақте ки овоз ба ин мақом мерасад, пурс: оё ин дуруст аст, ё мехоҳам онро бовар кунам, зеро гӯянда аз шубҳа болотар аст? Фарқ дар эҳтироми устод нест, балки дар он аст, ки худи савол манъ карда шавад.

Ва фикри ҳавасманд ҷустуҷӯи далел барои он чи мехоҳем бовар кунем, аст, на тафтиши ҳақиқат бе тараф8.

Ва вақте ки мо паёмро аз паёмрасон ҷудо мекунем, барои тарзи муомила низ тарозу дорем: «Эй Оиша, Аллоҳ мулоим аст ва мулоимиро дӯст медорад, ва ба мулоимӣ он чизеро медиҳад, ки ба дағалӣ ва ба ҳеҷ чизи дигар намедиҳад» (Муслим 2593)9. Мулоимӣ саволро бекор намекунад, ва саволи рост эҳтиромро бекор намекунад.

Паёмро аз паёмрасон ҷудо кун

Метавонӣ аз омӯзгор омӯзӣ, бе он ки ақли худро ба ӯ супорӣ. Ҳурмати ӯ ҳуқуқи пурсишро барои ту мегузорад, ва итоати пурра онро мусодира мекунад.

Кай истифода мекунӣ: вақте ки аз саволи рост хомӯш мешавӣ, зеро соҳибаш аз он калон шудааст, ки пурсида шавад.

  1. Ангезаи хомӯшии худро тафтиш кун: оё ҳуҷҷат туро қонеъ кард, ё аз ҳайрати атрофиён метарсӣ?
  2. Нависед саволеро имрӯз дар бораи назаре, ки шунидӣ, ва номи касеро, ки аз ӯ мепурсӣ, гӯй. Барои фиристодан мӯҳлат муайян кун дар давоми як ҳафта, ба таври шахсӣ агар барои вазъияти ту мувофиқтар бошад.
  3. Посухи саволи ростро мушоҳида кун, бе ташкили озмоиш. Оё ба ту далел нишон медиҳад, ё содиқӣ ба шахси худро талаб мекунад?
  4. Ақидаи дигари боэътибор шунав: пеш аз ҳукм, бе ниёз ба рӯ ба рӯ шудани мустақим. Ҳар кас ба инсон сухан мегӯяд ва инсон хато мекунад.

Муддат: даҳ дақиқа барои тартиб додани савол ва муайян кардани мӯҳлат, ва фиристодан дар давоми як ҳафта. Ба касе, ки мепурсӣ, фурсат деҳ барои баррасӣ.

Агар афтодӣ: агар мӯҳлат гузашт ва савол дар нусха монд, онро ба як ҷумла хурд кун ва мӯҳлати нав муайян кун. Метавонӣ онро ба устоди дигаре равона кунӣ, ки ба донишаш эътимод дорӣ.

Вақте ки мӯҳлат гузашт, Карим сатри «Агар афтодӣ»-ро кушод. Ситоиш ва узрро пок кард, ва як масъаларо нигоҳ дошт, ки далелашро нафаҳмида буд, ва шоми фардоро муайян кард. Ҳамхонааш гуфт: «Пеш аз он ки бозхонӣ кунӣ, фиристон». Карим саволро як бор хонд, сипас пахш кард. Он шаб ҷавобе наомад. Субҳ сӯҳбатро кушод ва чизе наёфт; хост узр фиристад, сипас телефонро дур гузошт.

Пас аз ду рӯз далел омад, ва дар зери як нуқтаи дигар ин ҷумла буд: «Ин чизест, ки намедонам, ва бозмебинам». Карим манбаъро кушод, дар паҳлуи он чи фаҳмидааст аломати хурде гузошт, ва барои нуқтаи дигар сатри холӣ гузошт. Ба ҳамхонааш гуфт: «Аз далел мепурсам ва ба ӯ вақт медиҳам».

Агар сухани касе, ки ба номи дин гап мезанад, туро озурдааст, паёмро аз паёмрасон ҷудо кун. Овози ӯро роҳи ягонаи фаҳмидани он накун.

Пеш аз он ки калиди ақли худро супорӣ

  1. Кадом овозро ҷуръат намекунӣ мухолифаш шавӣ? Ва чаро дақиқан ҳамон?
  2. Оё ҳис мекунӣ, ки шубҳа дар суханаш шубҳа ба худи Худо аст?
  3. Охирин бор кай ӯро шунидӣ, ки мегуфт: «Намедонам» ё «Ман хато кардам»?
  4. Кадом саволро аз ӯ пурсидан метарсӣ? Ва ба дақиқӣ чаро аз он метарсӣ?

Шоми бистуҳафтуми Рамазон Лина феҳристи сабтҳои телефони худро кушод ва тугмаи сабтро пахш кард. Пеш аз он ки сухан гӯяд, болои феҳрист файли кӯҳна бо овози ӯ пайдо шуд.

Сарчашмаҳо (9)
  1. 1Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The dark triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 36(6), 556–563. DOI; Paulhus Personality Lab, University of British Columbia.
  2. 2Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
  3. 3Milgram, S. (1974). Obedience to Authority: An Experimental View. Harper & Row.
  4. 4Deutsch, M., & Gerard, H. B. (1955). A study of normative and informational social influences upon individual judgment. Journal of Abnormal and Social Psychology, 51(3), 629–636.
  5. 5Keltner, D. (2016). The Power Paradox: How We Gain and Lose Influence. Penguin Press.
  6. 6Keltner, D. (2016, May 17). How to Find Your Power—and Avoid Abusing It. Greater Good Science Center, UC Berkeley. Author’s adaptation from The Power Paradox.
  7. 7Lifton, R. J. (1961). Thought Reform and the Psychology of Totalism. W. W. Norton.
  8. 8Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498.
  9. 9Муслим, Саҳеҳ, китоби некӣ ва сила ва одоб, боби фазилати мулоимӣ, ҳадиси 2593. Матни ҳадис.