అతడు దైవం పేరుతో మాట్లాడినప్పుడు

కరీమ్ ఫోన్‌లో కొన్ని నెలల క్రితం రాసి పంపని సందేశం ఉంది. ఇంటి నుంచి వసతిగృహానికి తిరిగొచ్చి, సంచి ఖాళీ చేశాక దాన్ని తెరిచాడు. తన పాత అధ్యయన బృందం గురువుకు ఒక ప్రశ్న. తనకు అర్థం కాని ఆధారం గురించి. మొదటి పంక్తి చదివాడు. దాని చివర “ఎందుకు” అనే మాట ఉంది. తెర కింద ఒక్కసారి నొక్కితే చాలు అనిపించే చిన్న బటన్ ఉంది. ఛార్జర్ తీసేసి ఉంది. బ్యాటరీ మరో సాయంత్రం వరకు సరిపోతుంది.

తన ఊరిలోని చిన్న గది గుర్తొచ్చింది. నేల మీద పది మంది. తలుపు దగ్గర వాళ్ల చెప్పులు. ఉన్న చోటును బట్టి ఎవరి చెప్పులు వాళ్లకు తెలుసు. కరీమ్ మధ్యలో ప్రశ్న అడిగేవాడు. గురువు తలెత్తి, అతడి మాట పూర్తయ్యే వరకు ఆగేవాడు. ప్రశ్న అడగడానికి పెద్ద ఉపోద్ఘాతం అవసరం ఉండేది కాదు.

ఒకసారి ఆయన అన్నాడు: “ఇది నాకు తెలియదు. పరిశీలిస్తాను.” ఆ రోజు ఇంటికి తిరిగొచ్చేసరికి కరీమ్ పాఠంలోని కొంత మరిచిపోయాడు. కానీ ఈ వాక్యం గుర్తుండిపోయింది.

ఇప్పుడు అతడి పాత గురువు ఖాతాను లక్షకు పైగా మంది అనుసరిస్తున్నారు. కరీమ్ ఆయన తాజా పోస్టులు తెరిచాడు. తర్వాత వ్యాఖ్యలు. వరుసగా ప్రశంసలు. తనకు తెలియని వారి చిన్న చిత్రాలు. ప్రతిసారిలాగే లైక్ నొక్కాడు. తన చిత్తుప్రతికి తిరిగొచ్చి, ప్రశ్నకు ముందు “ఇబ్బంది పెడుతున్నందుకు క్షమించండి” అని చేర్చాడు. పంపే బటన్ వైపు వేలు చాచాడు. తర్వాత గురువు మొదట చదివే మాటను నిర్ధారించుకోవడానికి పేజీని పెద్దది చేశాడు.

కరీమ్ ప్రశ్నను మూడుసార్లు తిరగరాశాడు. మొదటిసారి గురువు ప్రశంసలతో నింపాడు. రెండోసారి తన అభ్యంతరం ఉన్న భాగాన్ని తీసేశాడు. మూడోసారి అది తనకు జవాబు తెలిసిన విషయం గురించిన ప్రశ్న అయింది. గదిలో ఉండే సహచరుడు అడిగాడు: “నీకు అర్థం కానిది ఇదేనా?” కరీమ్ చిత్తుప్రతి వైపు చూశాడు. “కాదు” అన్నాడు. పాత రికార్డులోని అసలు వాక్యాన్ని చదివి సందేశం మొదట్లో తిరిగి పెట్టాడు. పంపడానికి బుధవారం సాయంత్రం నిర్ణయించాడు. బుధవారం వచ్చేసరికి సందేశానికి బదులు గురువు పోస్టు తెరిచి మరో లైక్ పెట్టాడు. నిర్ణయించిన సమయం గడిచిపోయింది. ప్రశ్న పంపలేదు.

నీకు పరిచయమైన స్వరం, అది చెప్పే ఆధారం కంటే నీకు దగ్గరగా అనిపించవచ్చు. నీ ముందు అతడి ప్రతిష్ఠ పెరుగుతుంది. నీ ప్రశ్న చిన్నదవుతూ చివరికి అందులో “ఎందుకు” మాయమవుతుంది. అర్థమై మౌనంగా ఉన్నావా? లేక విభేదిస్తున్నట్టు కనిపించడం ఇష్టం లేకనా? ప్రశ్నకు చోటు ఇచ్చినప్పుడు కూడా గౌరవం నిలుస్తుంది.

గురువును విమర్శకు అతీతంగా ఉంచడం, మూలవచనం స్థానాన్ని దాని వివరణకర్త స్థానంతో కలిపేస్తుంది. ప్రశ్నించే అవకాశాన్ని అడ్డుకోవడమే సమస్య. మతబోధన ప్రశ్నను నిషేధించదు.

కరీమ్ గురువు ఒకసారి “ఇది నాకు తెలియదు” అన్నాడు. కానీ ప్రతి స్వరం ప్రశ్నకు చోటివ్వదు. అధికారం కోరేవాడిలో మూడు లక్షణాలు కలవచ్చు: ఎప్పటికీ ప్రశంస కోరడం, మనుషులను సాధనాలుగా చూడడం, ఇతరులకు తాను కలిగించే బాధను పెద్దగా పట్టించుకోకపోవడం¹. ఇవి ఎక్కువగా ఉన్నవాడు, అతి తక్కువ జవాబుదారీతనంతో అతి ఎక్కువ ప్రభావం కోసం వెదకవచ్చు. మాట్లాడేవాడిని ఎవరూ ప్రశ్నించని వేదిక చాలా ఇస్తుంది.

ఈ లక్షణాలు ప్రతి గురువును వర్ణించవు. మానసిక రుగ్మతను అధికార ఆకాంక్షగా కూడా చేయవు. ప్రజలు కల్పించే ప్రశ్నాతీత స్థితిని మనం పరిశీలిస్తున్నాం.

ఒకే స్వరానికి ఇంతగా ఎందుకు విధేయులమవుతాం?

1963లో మిల్‌గ్రామ్ ప్రయోగంలో స్వచ్ఛందంగా వచ్చినవారు “బోధకుడు” పాత్ర తీసుకున్నారు. గోడ అవతల ఉన్న “విద్యార్థి” తప్పు చెప్పిన ప్రతిసారీ విద్యుత్ షాక్ పెంచాలని వారిని కోరారు. విద్యార్థి ప్రయోగ బృందంలోని వ్యక్తే. షాక్‌లు నిజమైనవి కావు. కానీ పాల్గొన్నవారికి అది తెలియదు.

అవతలి వ్యక్తి గోడను కొట్టి, ఆ తర్వాత జవాబివ్వడం ఆపేసినప్పుడు కొందరు అభ్యంతరం చెప్పారు. ప్రయోగశాల కోటు వేసుకున్న వ్యక్తి “ప్రయోగం కోసం మీరు కొనసాగించాలి” అన్నాడు. బెదిరింపూ శిక్షా లేకుండానే చాలామంది కొనసాగించారు.

40 మందిలో 26 మంది, అంటే 65%, అత్యధిక స్థాయికి చేరుకున్నారు². ఇది ఒక్క ప్రయోగంలోని సంఖ్య. మనుషులందరి మీద తీర్పు కాదు. అయినా ప్రశ్నించడం కష్టమైన అధికారం ముందు విధేయతను పరిశీలించాల్సిన అవసరాన్ని చూపుతుంది.

మిల్‌గ్రామ్ ఈ ప్రయోగాలను నమోదు చేసిన పుస్తకం Obedience to Authority (1974)³. వాటి నైతికత గురించి, వాటి నుంచి తేల్చగల నిర్ధారణల పరిమితుల గురించి విస్తృత చర్చ జరిగింది.

అతడు వెనక్కి తగ్గడం ఎందుకు కష్టం?

పది మంది ముందు అభిప్రాయాన్ని సరిచేసుకోవడం కంటే పెద్ద జనసమూహం ముందు వెనక్కి తగ్గడానికి ఎక్కువ మూల్యం చెల్లించాల్సి రావచ్చు. ఆ మార్పు ఒక వార్తగా మారి, కొందరు అతడికి వ్యతిరేకంగా వాడవచ్చు.

డాయిచ్, జెరార్డ్ ప్రయోగంలో తమ తీర్పులను ప్రకటించినవారు, వాటిని రాసి ఇతరులు చూడకముందే చెరిపేసినవారి కంటే వాటికి ఎక్కువగా కట్టుబడి ఉన్నారు⁴. బహిరంగంగా ప్రకటించడం వెనక్కి తగ్గడాన్ని కష్టతరం చేయవచ్చు.

ప్రభావం విస్తరించాక వినే సామర్థ్యం తగ్గవచ్చు⁵⁶. కానీ ప్రభావం ఉన్న ప్రతి ఒక్కరి గతి ఇదే కాదు. ఇతరులను పట్టించుకుంటూ, వారి అభ్యంతరాలను అంగీకరిస్తూ తమ ప్రభావాన్ని నిలుపుకునేవారిని అదే పరిశోధకులు వివరిస్తారు. అనుచరుల సంఖ్యతోనే తీర్పు ఇవ్వలేం. ప్రశ్నకు ఏమవుతుందో చూడు.

మాట పవిత్రమైనప్పుడు

“Thought Reform and the Psychology of Totalism» (1961)⁷” పుస్తకం ఆలోచనలను నియంత్రించే సమూహాల్లోని “పవిత్ర శాస్త్రాన్ని” వివరిస్తుంది. అవి తమ సిద్ధాంతాన్ని ప్రశ్నించలేని పవిత్ర సత్యంగా చూస్తాయి. దానికి తప్పు ఉండలేని శాస్త్రీయ నిశ్చితత్వం ఉందని చెబుతాయి.

ఒక స్వరం ఈ స్థాయికి చేరినప్పుడు అడుగు: ఇది నిజమా? లేక చెప్పినవాడు సందేహానికి అతీతుడు కాబట్టి నమ్మాలని అనుకుంటున్నానా? తేడా గురువును గౌరవించడంలో లేదు. ప్రశ్ననే నిషేధించడంలో ఉంది.

కోరిక నడిపించే ఆలోచన అంటే సత్యాన్ని నిష్పక్షపాతంగా పరిశీలించడం బదులు, మనం నమ్మాలనుకున్న దానికి సమర్థన వెదకడం⁸.

సందేశాన్ని దాన్ని మోసుకొచ్చేవాడి నుంచి వేరు చేసినప్పుడు, ఎలా వ్యవహరించాలో తెలిపే ప్రమాణమూ మనకు ఉంటుంది: “ఆయిషా! అల్లాహ్ మృదువైనవాడు. మృదుత్వాన్ని ఇష్టపడతాడు. కఠినత్వానికి ఇవ్వనిదాన్ని, మరి దేనికీ ఇవ్వనిదాన్ని మృదుత్వానికి ఇస్తాడు.” (ముస్లిం 2593)⁹. మృదుత్వం ప్రశ్నను తొలగించదు. నిజాయితీగల ప్రశ్న గౌరవాన్ని తొలగించదు.

సందేశాన్ని దాన్ని మోసుకొచ్చేవాడి నుంచి వేరు చేయి

నీ ఆలోచనను గురువుకు అప్పగించకుండానే ఆయన దగ్గర నేర్చుకోవచ్చు. గౌరవించడం నీకు ప్రశ్నించే హక్కును ఉంచుతుంది. పూర్తిగా లొంగిపోవడం దాన్ని తీసేస్తుంది.

సమయం గడిచిపోయాక కరీమ్ “పడిపోతే” పంక్తి తెరిచాడు. ప్రశంస, క్షమాపణ తీసేశాడు. ఆధారం అర్థం కాని ఒక్క విషయాన్ని ఉంచి మరుసటి సాయంత్రం నిర్ణయించాడు. సహచరుడు అన్నాడు: “మళ్లీ రాసేలోపు పంపు.” కరీమ్ ప్రశ్న ఒక్కసారి చదివి నొక్కాడు. ఆ రాత్రి జవాబు రాలేదు. ఉదయం సంభాషణ తెరిచాడు. ఏమీ లేదు. క్షమాపణ పంపబోయాడు. ఆ తర్వాత ఫోన్ దూరంగా పెట్టాడు.

రెండు రోజుల తర్వాత ఆధారం వచ్చింది. మరో అంశం కింద ఒక వాక్యం: “ఇది నాకు తెలియదు. పరిశీలిస్తాను.” కరీమ్ మూలం తెరిచి, అర్థమైన దాని పక్కన చిన్న గుర్తు పెట్టాడు. మరో అంశం కోసం ఖాళీ పంక్తి వదిలాడు. సహచరుడితో అన్నాడు: “ఆధారం గురించి అడుగుతాను. ఆయనకు సమయం ఇస్తాను.”

మతం పేరుతో మాట్లాడేవాడు నిన్ను గాయపరిస్తే, సందేశాన్ని దాన్ని మోసుకొచ్చేవాడి నుంచి వేరు చేయి. దాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి అతడి స్వరమే ఏకైక దారి కాకూడదు.

నీ ఆలోచన తాళంచెవిని అప్పగించే ముందు

1. ఎవరి స్వరంతో విభేదించే ధైర్యం నీకు లేదు? అతడే ఎందుకు?
2. అతడి మాటను సందేహించడం అల్లాహ్‌నే సందేహించినట్టు అనిపిస్తుందా?
3. “నాకు తెలియదు” లేదా “నేను పొరబడ్డాను” అని అతడు చెప్పడం చివరిసారి ఎప్పుడు విన్నావు?
4. అతడిని అడగడానికి భయపడే ప్రశ్న ఏది? సరిగ్గా దేనికి భయపడుతున్నావు?

రమదాన్ ఇరవై ఏడవ రాత్రి, లీనా ఫోన్‌లో రికార్డింగ్‌ల జాబితా తెరిచి రికార్డ్ బటన్ నొక్కింది. మాట్లాడకముందే జాబితా పైభాగంలో తన స్వరంతో ఉన్న పాత ఫైల్ కనిపించింది.