O‘zingdan iste’fo berish
Bu bobni kitob o‘qiganday o‘qing: varaqlanadigan sahifalar, to‘xtagan joyingiz esa saqlanadi.Bu bobni kitobda ochish

O‘n oltinchi bob

Osmon nomidan gapirganida

Nega ayrim hokimiyatparastlar din libosini qidiradi?

Taxminan 7 daqiqalik mutolaa

Karimning telefonida oylardir yozilgan, ammo jo‘natilmagan bir xabar bor edi. Uydan yotoqxonaga qaytib, sumkasini bo‘shatgach, uni ochdi: tushunmagan dalil haqida eski halqa muallimiga beriladigan savol. Birinchi satrni o‘qidi. Uning oxirida “nega” so‘zi bor edi, ekranning pastida esa bitta bosish kifoya qiladigan kichik tugma turardi. Zaryadlovchi uzilgan, quvvat esa yana bir oqshomga yetardi.

U o‘z shahrining kichik bir xonasini esladi. Yerdagi o‘n kishi va eshik oldidagi poyabzallar — har kim o‘z poyabzalini turgan joyidan tanirdi. Karim gapni savol bilan bo‘lar, muallim esa boshini ko‘tarib, unga gapini tugatishga imkon berardi. Savol uzun muqaddimaga muhtoj emasdi.

U bir safar: “Buni bilmayman, qarab chiqaman”, degan edi. Karim o‘sha kuni uyga darsning ba’zi qismini unutgan, ammo shu jumlani eslab qolgan holda qaytgandi.

Bugun uning eski muallimining yuz mingdan ortiq obunachisi bor sahifasi bor edi. Karim uning so‘nggi postlarini, keyin esa izohlarni ochdi; ketma-ket maqtovlar va o‘zi tanimaydigan odamlarning kichik suratlari. Har doimgidek layk bosdi. Qoralamasiga qaytib, savoldan oldin “Bezovta qilganim uchun uzr” deb qo‘shib qo‘ydi. Barmog‘ini jo‘natish tugmasiga uzatdi, so‘ng muallim birinchi bo‘lib qaysi so‘zni o‘qishini tekshirish uchun sahifani yaqinlashtirdi.

Karim savolni uch marta qayta yozdi. Birinchi safar uni muallimga maqtovlar bilan to‘ldirdi, ikkinchisida esa e’tiroz qilgan joyini olib tashladi, uchinchisida esa javobini o‘zi biladigan narsa haqidagi savolga aylanib qoldi. Yotoqxonadagi xonadoshi: “Tushunmagan narsang shumi?” dedi. Karim qoralamaga qaradi. “Yo‘q”, dedi. Qadimgi qayddan asl jumlani o‘qidi, so‘ng uni xabarning boshiga qaytardi. Jo‘natish uchun chorshanba oqshomini belgiladi. Chorshanba kelganda esa xabar o‘rniga muallimning postiga kirdi va yana yangi layk qoldirdi. Belgilangan vaqt o‘tib ketdi, savol esa jo‘natilmadi.

O‘zing taniydigan ovoz senga uning keltirgan dalilidan ko‘ra yaqinroq bo‘lishi mumkin. Ko‘z o‘ngingda uning qiyofasi ulg‘ayadi, savoling esa undan “nega” yo‘qolguncha kichrayib boraveradi. Tushunganing uchun jim qoldingmi yoki qarshi chiqayotgandek ko‘rinishni istamaganing uchunmi? Savolga o‘z o‘rni berilgandagina hurmat saqlanib qolishi mumkin.

Muallimni tanqiddan daxlsiz qilish matnning maqomini uni sharhlovchining maqomi bilan chalkashtirib yuboradi. Muammo javobgarlikning yo‘qolishida; din ta’limining o‘zi savol berishni taqiqlamaydi.

Karimning muallimi bir safar: “Buni bilmayman”, degan edi. Ammo har qanday ovoz ham savolga kenglik bermaydi. Hokimiyatparast kimsada uchta xislat jamlanishi mumkin: doimiy olqishga ehtiyoj, odamlarga vosita deb qarash va boshqalarga yetkazayotgan og‘rig‘iga beparvolik1. Bu xislatlarni yuqori darajada tashiydigan odam eng kam javobgarlik bilan eng katta nufuzga intilishi mumkin. Egasi so‘roqqa tutilmaydigan minbar esa juda ko‘p narsa beradi.

Bu xislatlar har bir muallimni tavsiflamaydi va ruhiy buzilishni hokimiyatga intilish deb belgilab qo‘ymaydi. Biz tekshirayotgan narsa — omma tomonidan in’om etilgan daxlsizlikdir.

Nega birgina ovozga bunchalik bo‘ysunamiz?

Milgramning 1963-yildagi tajribasida ko‘ngillilar “o‘qituvchi” rolini o‘z zimmasiga olishdi va devor ortidagi “o‘quvchi” har gal xato qilganda unga beriladigan elektr toki zarbasini oshirib borish so‘raldi. O‘quvchi tajriba guruhidan edi, tok zarbalari esa soxta edi; ammo ishtirokchilar buni bilmasdi.

Devor ortidagi kishi devorni urib, keyin javob berishdan to‘xtaganida, ularning ba’zilari e’tiroz bildirdi. Laboratoriya xalatini kiygan odam: “Tajriba davom etishingizni talab qiladi”, dedi. Ko‘pchilik hech qanday tahdid yoki jazosiz davom ettirdi.

40 kishidan 26 nafari, ya’ni 65% eng yuqori darajagacha yetib bordi2. Bu bitta tajribadan olingan raqam, butun insoniyatga chiqarilgan hukm emas; biroq u savol berish qiyin bo‘lgan hokimiyat qarshisidagi bo‘ysunishni o‘rganishga loyiq qiladi.

Milgram tajribalarni Obedience to Authority (1974) kitobida hujjatlashtirgan3. Bu tajribalar o‘z axloqiyligi va ulardan chiqariladigan xulosalar chegaralari borasida keng bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi.

Nega unga ortga chekinish qiyin?

O‘n kishi oldida fikrni to‘g‘rilash katta omma oldida undan qaytishdan ko‘ra arzonroqqa tushadi; zero, ortga chekinish ba’zilar unga qarshi ishlatadigan xabarga aylanib qolishi mumkin.

Doych va Jerardning tajribasida o‘z hukmlarini oshkora e’lon qilganlar, ularni boshqalar ko‘rmasdan oldin yozib so‘ng o‘chirib tashlaganlarga qaraganda o‘z fikrida qattiqroq turib olishdi4. Ommaga oshkor qilish ortga chekinishni qiyinlashtirishi mumkin.

Nufuz kengaygan sari quloq solish qobiliyati zaiflashishi mumkin56. Ammo bu barcha ta’sir egalarining qismati emas; tadqiqotchilarning o‘zlari ham o‘z nufuzini boshqalarga g‘amxo‘rlik qilish va ularning e’tirozlarini qabul qilish orqali saqlab qoladiganlarni ta’riflashgan. Obunachilar soni hukm chiqarish uchun yetarli emas: savolga nima bo‘layotganiga qara.

Gap muqaddasga aylanganda

“Thought Reform and the Psychology of Totalism” (1961) kitobi7 fikrlashni nazorat qiluvchi guruhlardagi “muqaddas ilm”ni shunday ta’riflaydi: ular o‘z aqidalariga savol ko‘tarmaydigan muqaddas haqiqat deb qaraydi va unga xato qilmaydigan ilmiy ishonchlilikni da’vo qiladi.

Ovoz shunday maqomga yetganda, so‘ra: bu haqiqatmi yoki aytuvchisi shubhadan yuqori bo‘lgani uchun unga ishonishni xohlayapmanmi? Farq muallimni hurmat qilishda emas, balki savolning o‘zi taqiqlanishidadir.

Istak yetovida fikrlash — haqiqatni xolis tekshirish o‘rniga, o‘zimiz ishonishni istagan narsaga oqlash qidirishdir8.

Xabarni yetkazuvchidan ajratganimizda, muomala qilish tarzimiz uchun ham mezon qoladi: “Ey Oisha! Albatta, Alloh muloyimdir, muloyimlikni suyadi. U zot qattiqqo‘llikka bermagan narsani va undan boshqasiga bermagan narsani muloyimlikka beradi” (Muslim 2593)9. Muloyimlik savolni bekor qilmaydi, samimiy savol esa hurmatni yo‘qqa chiqarmaydi.

Xabarni yetkazuvchidan ajrat

Aqlingni topshirib qo‘ymasdan ham muallimdan o‘rganishing mumkin. Uni hurmat qilish senga savol berish huquqini qoldiradi, to‘liq bo‘ysunish esa uni tortib oladi.

Qachon qo‘llaysan: sohibi so‘roqqa tutilishdan yuksakroq bo‘lib qolgani uchun samimiy savoldan tiyilganingda.

  1. Sukuting sababini tekshir: dalil seni qoniqtirdimi yoki atrofingdagilar g‘alati qarashidan qo‘rqyapsanmi?
  2. Bugun eshitgan fikring haqida bitta savol yoz va kimdan so‘rashingni aniq belgilab qo‘y. Uni bir hafta ichida jo‘natish uchun vaqt belgilab qo‘y, agar sharoitingga to‘g‘ri kelsa, shaxsiy xabar orqali.
  3. Samimiy savolning qanday kutib olinishini kuzat: atayin sinov qilmasdan. U seni dalilga yo‘naltiradimi yoki o‘z shaxsiga sadoqat talab qiladimi?
  4. Boshqa e’tiborli fikrni ham eshit: qat’iy xulosaga kelishdan oldin va to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuvga ehtiyojsiz. Gapirayotgan har bir kimsa insondir, insonlar esa xato qiladi.

Davomiyligi: savolni shakllantirish va vaqtni belgilash uchun o‘n daqiqa, bir hafta ichida esa uni jo‘natish. Savol berayotgan kishingga ko‘rib chiqishi uchun vaqt ber.

Agar yiqilsang: agar belgilangan vaqt o‘tib, savol qoralamada qolib ketgan bo‘lsa, uni bitta jumlaga qisqartir va yangi vaqt belgilab qo‘y. Uni ilmiga ishongan boshqa muallimga ham yo‘llashing mumkin.

Belgilangan vaqt o‘tgach, Karim “Agar yiqilsang” satrini ochdi. Maqtov va uzrni o‘chirib tashladi, dalilini tushunmagan faqat bitta masalani qoldirdi va ertasi kuni oqshomni belgiladi. Xonadoshi: “Qayta yozishdan oldin jo‘natib yubor”, dedi. Karim savolni bir marta o‘qib chiqdi, so‘ng tugmani bosdi. O‘sha kechasi javob kelmadi. Ertalab suhbatni ochdi va hech narsa topmadi; sal qolsa uzr yozib yuborayozdi, so‘ng telefonni nariga qo‘ydi.

Ikki kundan keyin dalil keldi, boshqa band tagida esa shunday jumla bor edi: “Buni bilmayman, qarab chiqaman”. Karim manbani ochdi, tushungan narsasi yoniga kichik belgi qo‘ydi va boshqa band uchun bo‘sh satr qoldirdi. Xonadoshiga: “Hujjat haqida so‘rayman va unga vaqt beraman”, dedi.

Agar din nomidan gapirayotgan kimsa seni ranjitgan bo‘lsa, xabarni yetkazuvchidan ajrat. Uning ovozini uni tushunishning yagona yo‘li qilib qo‘yma.

Aqlingning kalitini topshirishdan oldin

  1. Qaysi ovozga qarshi chiqishga botina olmaysan? Va nega aynan u?
  2. Uning gapiga shubha qilish Allohning O‘ziga shubha qilishdek tuyuladimi?
  3. Oxirgi marta uning “Bilmayman” yoki “Xato qilibman” deganini qachon eshitgansan?
  4. Unga berishdan qo‘rqadigan savoling qaysi? Va nega aynan undan qo‘rqasan?

Ramazonning yigirma yettinchi kechasida Lina telefonidagi yozuvlar ro‘yxatini ochdi va yozib olish tugmasini bosdi. U gapirishidan oldin ro‘yxatning yuqorisida o‘z ovozidagi eski fayl paydo bo‘ldi.

Manbalar (9)
  1. 1Paulhus, D. L., & Williams, K. M. (2002). The dark triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy. Journal of Research in Personality, 36(6), 556–563. DOI; Paulhus Personality Lab, University of British Columbia.
  2. 2Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
  3. 3Milgram, S. (1974). Obedience to Authority: An Experimental View. Harper & Row.
  4. 4Deutsch, M., & Gerard, H. B. (1955). A study of normative and informational social influences upon individual judgment. Journal of Abnormal and Social Psychology, 51(3), 629–636.
  5. 5Keltner, D. (2016). The Power Paradox: How We Gain and Lose Influence. Penguin Press.
  6. 6Keltner, D. (2016, May 17). How to Find Your Power—and Avoid Abusing It. Greater Good Science Center, UC Berkeley. Author’s adaptation from The Power Paradox.
  7. 7Lifton, R. J. (1961). Thought Reform and the Psychology of Totalism. W. W. Norton.
  8. 8Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498.
  9. 9Muslim, Sahih, Ezgulik, qarindoshlik aloqalari va odoblar kitobi, Muloyimlik fazilati bobi, 2593-hadis. Hadis matni.