Nígbà tí Ó Bá Ń Sọ̀rọ̀ Lórúkọ Ọ̀run

Nínú fóònù Karim ìfiranṣẹ́ kan wà tí ó kọ ní oṣù díẹ̀ sẹ́yìn tí kò fi ránṣẹ́. Ó padà láti ilé sí ilé-ìgbé, ó sì ṣí i lẹ́yìn tí ó ti kó àpò rẹ̀ kúrò; ìbéèrè kan sí olùkọ́ ẹ̀kọ́ rẹ̀ àtijọ́ nípa ẹ̀rí kan tí kò yé e. Ó ka ìlà àkọ́kọ́. Ní ìparí rẹ̀ ọ̀rọ̀ «Èéṣe» wà, ní ìsàlẹ̀ ìbòjú bọ́tìnì kékeré kan wà tí títẹ̀ ẹ̀ẹ̀kan péré tó. Ṣaja náà ti yọ kúrò, bátìrì sì tó fún alẹ́ mìíràn.

Ó rántí yàrá kékeré kan ní ìlú rẹ̀. Ènìyàn mẹ́wàá jókòó lórí ilẹ̀, bàtà wọn wà lẹ́bàá ilẹ̀kùn, olúkúlùkù mọ bàtà rẹ̀ láti ibi tó wà. Karim máa ń gé ọ̀rọ̀ kúrú pẹ̀lú ìbéèrè, olùkọ́ á sì gbé orí rẹ̀ sókè, á sì fi ìparí gbólóhùn náà fún un. Ìbéèrè náà kò nílò àfikún gígùn.

Ó sọ lẹ́ẹ̀kan pé: «Èyí kò mọ̀ mí, n ó sì tún un yẹ̀ wò». Karim padà sí ilé ní ọjọ́ yẹn, ó sì ti gbàgbé apá kan ẹ̀kọ́, ó sì rántí gbólóhùn yìí.

Lónìí olùkọ́ àtijọ́ rẹ̀ ní àkọọ́lẹ̀ tí ju ọgọ́rùn-ún ẹgbẹ̀rún ènìyàn lọ ń tọpa. Karim ṣí ìfiranṣẹ́ tuntun rẹ̀, lẹ́yìn náà àwọn ọ̀rọ̀ ìfọwọ́kọ: ìyìn tó ń tẹ̀lé ara wọn, àti àwòrán kéékèèké ti àwọn ènìyàn tí kò mọ̀. Ó tẹ ìfẹ́ràn bí ó ṣe máa ń ṣe nígbà gbogbo. Ó padà sí ìwé àpẹẹrẹ rẹ̀, ó sì fi «Má bínú fún ìdààmú» kún un ṣáájú ìbéèrè. Ó na ìka rẹ̀ sí bọ́tìnì fífi ránṣẹ́, lẹ́yìn náà ó sún ojú-ìwé sí i láti rí i dájú pé ọ̀rọ̀ tí olùkọ́ yóò kọ́kọ́ kà.

Karim tún ṣe àtúnṣe ìbéèrè náà ní ìgbà mẹ́ta. Ní ìgbà àkọ́kọ́ ó kún un pẹ̀lú ìyìn olùkọ́, ní ìkejì ó pa ibi tí ó ti tako rẹ̀ rẹ́, ní ìkẹta ó di ìbéèrè nípa ohun tó mọ ìdáhùn rẹ̀. Alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ nínú ilé-ìgbé sọ pé: «Èyí ni ìwọ kò lóye?». Karim wo ìwé àpẹẹrẹ. Ó sọ pé: «Rárá». Ó ka gbólóhùn àtilẹ̀wá láti ìwé àkọsílẹ̀ àtijọ́, lẹ́yìn náà ó dá a padà sí ibẹ̀rẹ̀ ìfiranṣẹ́. Ó yan alẹ́ Ọjọ́rú fún fífi ránṣẹ́. Nígbà tí Ọjọ́rú dé ó wọ inú ìfiranṣẹ́ olùkọ́ dípò ìfiranṣẹ́ tó kọ, ó sì fi ìfẹ́ràn tuntun sílẹ̀. Àkókò kọjá, ìbéèrè náà kò sì lọ.

Ohùn tí o mọ̀ lè sún mọ́ ọ ju ẹ̀rí rẹ̀ lọ. Àwòrán rẹ̀ ń tóbi níwájú rẹ, ìbéèrè rẹ sì ń kéré títí «Èéṣe» fi parẹ́ nínú rẹ̀. Ṣé o dákẹ́ nítorí o lóye, àbí nítorí o kò fẹ́ dà bí ẹni tó ń tako? Ọ̀wọ̀ ṣì ṣeé ṣe nígbà tí a bá jẹ́ kí ìbéèrè gba ipò rẹ̀.

Ìdáàbòbò olùkọ́ kúrò lọ́wọ́ àtakò ń dapọ̀ ipò ọ̀rọ̀ pẹ̀lú ipò ẹni tó ń ṣàlàyé rẹ̀. Ìṣòro náà ni dídi ìṣiro lọ́wọ́; kíkọ́ ẹ̀sìn fúnra rẹ̀ kò dènà ìbéèrè.

Olùkọ́ Karim sọ lẹ́ẹ̀kan pé: «Èyí kò mọ̀ mí». Ṣùgbọ́n kì í ṣe gbogbo ohùn ló gba ìbéèrè. Nínú ẹni tó ń wá agbára lè parapọ̀ àmì mẹ́ta: àìní títẹ̀síwájú fún ìyìn, ìwò ènìyàn gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́, àti àìkíyèsí ìrora tó ń fà fún ẹlòmíràn¹. Ẹni tó ní wọn ní ìwọ̀n gíga lè wá agbára tó ga jùlọ pẹ̀lú ìṣirò tó kéré jùlọ. Pèpéle tí a kò bi ẹni tó ń ṣe nǹkan lórí rẹ̀ ń fúnni ní púpọ̀.

Àwọn àmì wọ̀nyí kì í ṣe àpèjúwe gbogbo olùkọ́, bẹ́ẹ̀ ni wọn kì í sọ ìṣòro ọpọlọ di ìwá láti wá agbára. Ohun tí a ń wò ni ààbò kúrò lọ́wọ́ ìṣiro nígbà tí gbogbo ènìyàn bá fi fún un.

Èéṣe tí a fi ń tẹ̀lé ohùn kan ní irú ìwọ̀n yìí?

Nínú ìdánwò Milgram ní ọdún 1963, àwọn olùyọ̀ǹda kó ipa «olùkọ́», wọ́n sì béèrè lọ́wọ́ wọn láti mú ìyàlẹ́nu iná mànàmáná pọ̀ sí i nígbàkúgbà tí «akẹ́kọ̀ọ́» tó wà lẹ́yìn ògiri bá ṣe àṣìṣe. Akẹ́kọ̀ọ́ náà jẹ́ apá kan ẹgbẹ́ ìdánwò, ìyàlẹ́nu náà sì jẹ́ ti irọ́; ṣùgbọ́n àwọn olùkópa kò mọ̀.

Nígbà tí ẹnì kejì lu ògiri, lẹ́yìn náà ó dáwọ́ dídáhùn dúró, àwọn kan tako. Ọkùnrin kan tó wọ ẹ̀wù yàrá ìwádìí sọ pé: «Ìdánwò náà béèrè pé kí o parí». Ọ̀pọ̀ tẹ̀síwájú láìsí ìhàlẹ̀ tàbí ìyà kankan.

Ọ̀kànlélógún lára ogójì, ìyẹn 65%, dé ìwọ̀n gíga jùlọ². Nọ́ńbà láti inú ìdánwò kan, kì í ṣe ìdájọ́ lórí ènìyàn; ṣùgbọ́n ó mú kí ìgbọràn níwájú àṣẹ tí ó ṣòro láti bi ìbéèrè sí jẹ́ ohun tó tọ́ láti wò lọ́nà jíjinlẹ̀.

Milgram ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìdánwò náà nínú Obedience to Authority (1974)³. Wọ́n dá ìjiyàn púpọ̀ sílẹ̀ lórí ìwà rere wọn àti ààlà àbájáde tí a lè fà láti ọ̀dọ̀ wọn.

Èéṣe tí ó fi ṣòro láti padà?

Àtúnṣe èrò níwájú mẹ́wàá kéré ní iye owó ju bí ó ṣe máa rí níwájú àwùjọ tó gbòòrò; nítorí pé ìpadàsẹ́yìn lè di ìròyìn tí àwọn kan yóò lò lòdì sí ọ.

Nínú ìdánwò Deutsch àti Gerard, àwọn tó kéde ìdájọ́ wọn gbẹ́kẹ̀ lé e ju àwọn tó kọ ọ́ tí wọ́n sì pa á rẹ́ láìsí ẹlòmíràn rí i lọ⁴. Ìkéde lè mú kí ìpadàsẹ́yìn le.

Gbígbọ́ lè dín kù lẹ́yìn tí agbára ti gbòòrò sí i⁵⁶. Ṣùgbọ́n kò jẹ́ ìpín gbogbo ẹni tó ní ipa; àwọn olùwádìí fúnra wọn ṣe àpèjúwe àwọn tó ń pa agbára wọn mọ́ nípa fífiyèsí àwọn ẹlòmíràn àti gbígbà ìtakò wọn. Iye àwọn olùtẹ̀lé kò tó láti ṣèdájọ́: wo ohun tó ń ṣẹlẹ̀ sí ìbéèrè náà.

Nígbà Tí Ọ̀rọ̀ Bá Di Mímọ́

Ìwé «Ìyípadà Èrò àti Ìmọ̀ ọkàn Ìjọba Àpapọ̀» (1961)⁷ ṣàpèjúwe «ìmọ̀ mímọ́» nínú àwọn ẹgbẹ́ tó ń darí ìrònú: wọ́n máa ń tọ́jú ẹ̀kọ́ wọn bí òtítọ́ mímọ́ tí kò gba ìbéèrè, wọ́n sì ń sọ pé ó ní òye ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ tí kò lè ṣàṣìṣe.

Nígbà tí ohùn kan bá dé ipò yìí, bi ara rẹ pé: ṣé òótọ́ ni èyí, àbí mo fẹ́ gbà á gbọ́ nítorí pé olùsọ ọ́ wà lókè iyèméjì? Ìyàtọ̀ kì í ṣe nínú ọ̀wọ̀ fún olùkọ́, ṣùgbọ́n nínú dídá ìbéèrè fúnra rẹ̀ dúró.

Ìrònú tí ìfẹ́ darí ni wíwá àlàyé láti fi ohun tí a fẹ́ gbàgbọ́ ṣe, dípò ṣíṣàyẹ̀wò òtítọ́ pẹ̀lú ìṣedéédéé⁸.

Nígbà tí a bá ya ìfiranṣẹ́ sọ́tọ̀ kúrò lára ẹni tó gbé e, ìwọ̀n kan wà fún ìṣe pẹ̀lú: «Ìwọ Ààìṣà, dájúdájú Allāhu jẹ́ Onírẹ̀lẹ̀, ó fẹ́ ìrẹ̀lẹ̀, ó sì ń fún ní ohun fún ìrẹ̀lẹ̀ tí kò fún ní fún ìwà ìkà tàbí fún nǹkan mìíràn kankan» (Muslim 2593)⁹. Ìrẹ̀lẹ̀ kì í pa ìbéèrè rẹ́, ìbéèrè òtítọ́ kì í sì í pa ọ̀wọ̀ rẹ́.

Ya Ìfiranṣẹ́ Sọ́tọ̀ Kúrò Lára Olùgbé Rẹ̀

O lè kọ́ lọ́wọ́ olùkọ́ láìfi ọpọlọ rẹ fún un. Ọ̀wọ̀ rẹ̀ fi ẹ̀tọ́ ìbéèrè sílẹ̀ fún ọ, ìtẹríba pátápátá sì ń gbà á lọ́wọ́ rẹ.

Nígbà tí ọjọ́ náà kọjá, Karim ṣí ìlà «Bí o bá ṣubú». Ó pa ìyìn àti ìdáriji rẹ́, ó sì fi ìbéèrè kan ṣoṣo sílẹ̀ tí kò lóye ẹ̀rí rẹ̀, ó sì ṣètò alẹ́ tó tẹ̀lé e. Alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ sọ pé: «Fi ránṣẹ́ kí o tó tún un ṣe». Karim ka ìbéèrè náà lẹ́ẹ̀kan, lẹ́yìn náà ó tẹ bọ́tìnì. Kò sí ìdáhùn ní alẹ́ yẹn. Ó ṣí ìbánisọ̀rọ̀ ní òwúrọ̀, kò sì rí nǹkankan; ó fẹ́ fi ìdáríjì ránṣẹ́, lẹ́yìn náà ó fi fóònù sí ibi jíjìnnà sí i.

Lẹ́yìn ọjọ́ méjì ẹ̀rí wá, àti lábẹ́ ojú-ìwé mìíràn gbólóhùn kan: «Èyí kò mọ̀ mí, n ó sì tún un yẹ̀ wò». Karim ṣí orísun náà, ó sì fi àmì kékeré sí ẹ̀gbẹ́ ohun tó yé e, ó sì fi ìlà òfo sílẹ̀ fún kókó mìíràn. Ó sọ fún alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀: «Èmi yóò béèrè nípa ẹ̀rí náà, n ó sì fún un ní àkókò».

Tí ẹnikẹ́ni tó ń sọ̀rọ̀ lórúkọ ẹ̀sìn bá ṣe ọ́ léṣe, ya ìfiranṣẹ́ sọ́tọ̀ kúrò lára olùgbé rẹ̀. Má ṣe jẹ́ kí ohùn rẹ̀ jẹ́ ọ̀nà kan ṣoṣo sí òye rẹ̀.

Kí O Tó Fi Kọ́kọ́rọ́ Ọpọlọ Rẹ Fún Ẹnikẹ́ni

1. Ta ló ní ohùn tí o kò lè tako? Kí ló dé tí ó fi jẹ́ òun gangan?
2. Ṣé o nímọ̀lára pé ṣíṣiyèméjì nípa ọ̀rọ̀ rẹ̀ jẹ́ ṣíṣiyèméjì nípa Ọlọ́run fúnra Rẹ̀?
3. Ìgbà wo ló kẹ́yìn tí o gbọ́ tó ń sọ pé: «Mi ò mọ̀» tàbí «Mo ṣàṣìṣe»?
4. Ìbéèrè wo ni o bẹ̀rù láti bi í? Kí ló dé tí o fi bẹ̀rù rẹ̀ gan-an?

Ní alẹ́ ọjọ́ kẹ́tàdínlọ́gbọ̀n Rámádánì, Lina ṣí àkọsílẹ̀ àwọn gbígbàsílẹ̀ lórí fóònù rẹ̀, ó sì tẹ bọ́tìnì gbígbàsílẹ̀. Kí ó tó sọ̀rọ̀, fáìlì àtijọ́ kan pẹ̀lú ohùn tirẹ̀ farahàn ní òkè àkọsílẹ̀.