Feccere Sappo e go'oɓere
Koohohoɓe ɓe en noddaani
Ko ngam ɗum miijooji kulɓiniiɗi rewrata e hoore maa tawa ɗi ngonaa ko faati e maa?
Juŋngo ɓorgo famɗungo
Lina uddi ɓataake ƴeewndo ndee, o waɗi honndu ndu e jiiba mum hade o tuppude damal miñiiko debbo mum. Omo heddii o jogii jemma Alarba ngam janngirde natgol, tee dereeji mum seeɗa mari nokku e dosiye gollaaji famɗo. O neldiino ɗum e ɗaɓɓitaago golle yontereeji ko adii. Miñiiko debbo mum wi’i e damal: «A ari e saanga laaɓɗo».
Miñiiko debbo mum waɗi ɓiɗɗo debbo mum famɗo e juuɗe Lina, o ruttii e defirde. E lewru mum jeegom ɓiɗɗo ndoo ina nanngoo ko yottii e juuɗe mum. O nanngi juŋngo ɓorgo Lina, o hirsi ngo feewde hunnduko mum. Lina ceɗi, o hirsi ɓorgo ngo seeɗa.
Caggal ɗuum natal yaawnayngal feeñi: wonde ɓiɗɗo ndoo yana e juuɗe mum. Hay huunde waɗaano. Ɓiɗɗo ndoo heddii ina nanngoo juŋngo ɓorgo ngo, ina yaltina daandeeji famɗi ɗe nanndaani e nanugol yiɗugol tuurude ngol fuɗɗii e bernde Lina.
Miñiiko debbo mum noddi mo e defirde: «Kaayitafee mashirde ina woni ɓadiinde ma». Lina ndaari juuɗe mum hono omo yi’i ɗe laabi aranndeere. Kolli mum tiidi e dow ɓaawo ɓiɗɗo ndoo, nde ɗum haani lollude. O yiɗi noddude miñiiko debbo mum, kono hol ko o wi’ata mo ko faati e sekonda nde huunde waɗaano e maggo?
Lina ruttini ɓiɗɗo ndoo e miñiiko debbo mum, o wi’i omo ɗaɓɓi ndiyam. E yontere garoowo o ɓoyyini jooɗude ɓadiinde e ɗaanirde ɓiɗɗo ndoo. Miñiiko debbo mum ɗaɓɓi yo o ɓam ɓiɗɗo ndoo ɓaawo nde o timmina heblude ataaya, o wi’i: «Bangal am ina naawa kam».
O tawi omo ruttina natal ngal e hoore mum ngam laaɓnude wonde o yiɗaano ngal. O hoolini hoore mum, caggal ɗuum o ruttii ƴeewtude ɗum; e kala laawol ɗum juuti ɓuri. O ƴetti kaayitafee mashirde, o ɓiɗti ɗum laabi ɗiɗi dow koyɗe mum. O nani miñiiko debbo mum ina naamnoo e defirde: «Sukkar?». O wi’i: «Seeɗa». Naamnal fotndal ina woni mo waawata ruttinde mo e yaadugol ngol, kono o heddii ina ɗaɓɓa jaabawol ngam naamnal nde o waɗi hoore mum tan.
Foti miijo ngo wi’ata a hooc rewa e hoore maa e nder suudu daarungu, tawa a yiɗaa ɗuum. Mbele miijo ngoo ina sifoo ko yiɗ-ɗaa, walla ko ɗon rewi e hoore maa tan? E hol ko waɗ-ɗaa nde koohoho oo ɗon fiɗɗi ma: aɗa dogga mo, walla aɗa ɗooɓa nokku ñalawma maa ngam wiɗtude ko wi’a e maa?
Rewugol miijo wonaa yiɗugol
Mbele rewugol miijo wayi nii e hakkille maa ina wi’a a yiɗi ɗum goonga, walla ɗum holla huunde suuɗaande e maa? Hay huunde e ɗuum goonga.
Hakkille maa ina wurtina miijooji ɗi ngarata tawa alaa laawol ñalawma fof: woɓɓe newɗi, woɓɓe ceertuɗi, woɓɓe kadi mettinɗi no feewi. Ɓurɗi heewde ina njaha tawa en teskaaki. Seeɗa e majji ina fiɗɗa en, en ndaranta ɗi ko juuti.
E ƴeewndo ɓooyngo, wiɗtooɓe ɗiɗo, Jack Rachman e Padmal de Silva, naamniima yimɓe sarati, wonaa ñawɓe. Ɓe yiɗno anndude: mbele miijooji mettinɗi walla ɗi fiɗɗooji walla ɗi ceertuɗi ina ngartiraa ɓe?1
Hedde 80% e maɓɓe jaabii «ee». Ina woodi nanndugol hakkunde teddungal miijooji maɓɓe e feccere e ko ɗi njogii e miijooji joomɓe ñawu miijooji tiiɗɗi e golle ruttotooje, kono miijooji ɗii ceerti e laabi ɗi ngarata, e ko ɗi njuuta, e ko ɗi ntiida, e ko ɗi ngaɗata.
Ɓaawo duuɓi capanɗe, fedde wiɗtooɓe duuniyaaro mooɓti anndinoore ko almudɓe jaaɓi-haaɗtirde teemedere heewɗe, e leyɗe 13 ɗe njoɓi e kontinaan jeegom2. Ɓuri 90% e maɓɓe laaɓtini wonde miijooji ɗi ɓe njiɗaa ina ngara e maɓɓe sahaa e sahaa: ko faati e naawnude, walla sikke, walla natal ɗi ɓe njiɗaa yi’ude. Alaa goɗɗo mo tawaa e ɗuum, hay so tawii omo feeñi deeƴɗo e yaasi.
Woɓɓe e miijooji ina cokloo e ko ina wonnoo hoore maa walla ko kulaa-ɗaa. Woɓɓe kadi ina ngara tawa alaa sabu ngu waawata-ɗaa ɗum tigi. Tee haanaani a anndu sabu kala miijo ngam accude ɗum rewa.
Nde goonɗinaa koohoho oo, walla a ɗooɓi mo e doole
Juumre aranndeere ko goonɗinde koohoho oo: miijaade wonde miijo ngo holli anniya nder goonga. Moƴƴinoowo hakkille Russ Harris innitoo ɗum hawtugol. E deftere mum The Happiness Trap3, o hollii wonde nde miijo ngo cokli e maa, ngo wonta aan, wonaa wonde miijo walla natal ɗon rewi e hakkille maa.
Feere makko ko seerndugol: ndaarde miijo ngo e woɗɗa. A haalan hoore maa «Mi teskii wonde mi miijii ko…», wonaa «Miin ko…». Ko woɗɗa tan ina famɗina doole nanngol mayre. Ko ngam ɗum en hokkata koohoho rewoowo doole ñaawude en?
Juumre ɗiɗmere ko ɗooɓude koohoho oo e doole, en fuɗɗa ruttinde e hoore meeɗen: woto miij ɗuum, woto miij ɗuum. Ndeen ɗum haawniiɗum wayi.
Annduɗo hakkille Daniel Wegner ina sifoo e deftere mum «White Bears and Other Unwanted Thoughts»4 ngam ɗum ko caɗi ɗooɓude miijo. O ɗaɓɓi fedde gootere yo ɓe woto miij e dow dubbi daneejo minti joy, o ɗaɓɓi yo ɓe fiy koolol kala nde ɓe miijii heen5. Ɓe fiɗɗi e doole, kono ɓe fiyi koolol laabi heewɗi. Ko ɓuri haawnude, nde ɓe ɗaɓɓaa caggal ɗuum yo ɓe miij heen, ɓe miiji heen ɓuri fedde ɗaɓɓaa yo ɓe miij heen gila e fuɗɗoode.
Ceertugol hakkunde ɗooɓugol e seerndugol wonaa huunde famɗunde. Ɗooɓugol ina wi’a e miijo ngo: yaltu, ɗuum tan ina reena hakkille maa nanngaama e makko. Kono seerndugol ina wi’a: rewu so yiɗ-ɗaa, mi haɗataa ma, mi tokkataa ma. Alaa ko haani a deeƴa e makko yaawngo; ko a jokka e ko tiiɗi e maa tawa ngo woni toon ko waylugol ngol a tinndinta.
Nde naamnal ngal wonti ko nanaa
Abu Hurayra ina siftoro wonde yimɓe e sehilaaɓe Nelaaɗo ﷺ ngari e makko ɓe naamna mo ko faati e ko ɓe tawata e nder hoore maɓɓe tee ina mawni e maɓɓe haalaade ɗum. O naamnii ɓe mbele ɓe tawii ɗum, ɓe njaabii «ee». Ruttorde ndee ina siftora naamnal e jaabawol, kono ndee sifaaki innde ɓen jogiiɓe miijooji, wonaa ina sifii miijooji maɓɓe gootum gootum6.
Ɓe ngari ɓe naamni. Ko ɓe tawata ina wonti naamnal nanaaɗal, wonaa ñaawoore gooto e maɓɓe ñaawata e hoore mum tan.
«Ɗuum woni goongɗinal laaɓngal» (Muslim 132)
Nelaaɗo ﷺ wi’i ɗum e sehilaaɓe ɓe ngari e makko ina mbaɗii miijooji ɗi gooto e maɓɓe semtinaa haalaade ɗi. O ñaawaani ɓe, kono o deeƴini ɓe: wonde a mawninde miijo e a tampaade heen, ɗuum woni goongɗinal laaɓngal tigi, wonaa ceertuɗum e makko. E nokku goɗngo ina woodi yaɓɓere kuuwoore ko faati e ko rewata e hakkille ko waswasi: «Yo o ɗaɓɓit fortugol e Alla, yo o accu» (Al-Bukhari 3276)7, hono wi’ude: accu tokkude miijo ngo e heɓtugol, woto udditan mo haala ndaa timmataa.
Koohoho rewoowo
Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde sooɗ-ɗaa miijo mettinɗo wonta ñaawoore e dow anniya maa walla e dow hoore maa. Sahaa kuutoragol: Sahaa gootol ngam innude ɗum, caggal ɗuum ruttugol e gollal ngal ina yaha; woto daaru sahaa ceertunde ngam ɗum ɓoyde.
Accu ɗum rewa, woto ɗooɓan nguurndam maa ngam ndaarde nde yahata.
- Inndu ɗum miijo, wonaa goonga: Nde miijo mettinɗo rewi, haalan hoore maa e deeƴre: «Ndee ko miijo rewoojo», wonaa «Ndee ko miin». Konngol aranndeere ina udditi woɗɗa, ɗiɗmere ina uddi ɗum.
- Woto heɓtu ɗum: Woto naat e naamnal ruttotoongal: ko ngam ɗum miiji ɗuum? Ko foti mi yiɗi ɗum goonga? Haanaani a ɗaɓɓaa yaakaare e kala miijo.
- Woto ɗooɓ ɗum: Accu ɗum ari tawa a hokkaaki ɗum hakkille maa fof, walla a ndaara kala sahaa mbele ɗum yahii.
- Ruttu e gollal fotndal: Timmin hello ngo ɗon janngi, walla ruttu e jaŋde, walla jokku lootude ɓorgooji. Woto daaru miijo ngo yaha ngam a jokka nguurndam maa.
- Ƴeewto ɗum hannde jemma: Nde garoonde miijo mettinɗo ari, inndu ɗum «koohoho rewoowo». Caggal ɗuum jokku e ko ɗon waɗa, hay so tawii seeɗa e tampere heddii.
So a yanii: So a ruttii e heɓtugol e miijo ngo, teskaa ɗuum caggal ɗuum ruttu e gollal ngal tigi; woto fuɗɗu ñaawoore ɗiɗmere ngam aranndeere juuti.
Nde Lina ɓami ɓiɗɗo ndoo kadi, natal ngal ruttii. O wi’i e hoore mum: «Mi teskii wonde mi miijii ko…». Caggal ɗuum o naamni hoore mum yaawngo mbele o wi’i ɗum e laawol peewngol. O fuɗɗi ƴeewtugol kesal ngam ƴeewtude ko ɓooyngo.
O teskii ko ɗon waɗa, o ruttii e diidol «So a yanii»: o accii heɓtugol, o jokki gollal ngal. O feewni juŋngo ɓorgo ɓiɗɗo ndoo, o fuɗɗi haaltude e miñiiko debbo mum ko faati e sukkar ngar mo o waɗi e ataaya. Tampere heddii seeɗa. O heddii e yaadugol ngol.
Hade o dillude o wi’i e miñiiko debbo mum: «Natal ngal rewi e hoore am: wonde ɓiɗɗo ndoo yana e juuɗe am. O kulɓini kam, kadi mi yiɗaano ngal». Miñiiko debbo mum waɗi cokali e dow sahan, o jooɗii. «A haalaaki kam ɗuum?». Lina wi’i: «Mi sikki rewugol ngal ina wi’a huunde e dow am».
O haalani mo ko faati e ɓataake ƴeewndo kadi; tee hay gooto anndaano nde ɗum wonata so wonaa gorko Lina e sehil makko debbo. Baaba mum, mo heddii ina wi’a «limoowo kaalis e nder fedde teddunde», anndaano ko faati e janngirde natgol walla ƴeewndo. E laawol ngol Lina wi’i: «Miijo ngo rewa, kadi miin suɓat ko mbaɗat». Caggal ɗuum o yaadi juuɗe mum ɗiɗo, o ɓami ɓiɗɗo ndoo ngam salaamude mo.
Deftere koohohoɓe
Winndu e deftere, walla e damal ngal tampintaa ma. Hokku hoore maa sahaa, ngam woɗɗa e naamnooji ina ngoodi goonga ɓuri woɗɗa:
- Hol miijo ngo ari e maa ɓuri laabi gootiri, tawa a haalaaki ngo e hay gooto?
- Nde miijo wayi nii rewi e maa, hol ko waɗ-ɗaa e woowi: aɗa heɓta ngo, walla aɗa ɗooɓa ngo e doole, walla aɗa accata ngo rewa?
- Mbele aɗa waawi acca naamnal «Hol ko miijo ngo wi’ata e dow am?» tawa jaabawol alaa jooni, caggal ɗuum ruttu e gollal ngal suɓ-ɗaa?
E jemma adii ƴeewndo ndee, Lina uddi fitila waktu sappo, o haalani hoore mum wonde omo ɗaanat. O tiimi koyaaji mum e damal, o waɗi dosiye gollaaji dow jiiba mum, caggal ɗuum o ɗaanii tawa honndu ndu e juuɗe mum.
Tuugnorɗe (7)
- 1Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.
- 2Radomsky, A. S., Alcolado, G. M., Abramowitz, J. S., et al. (2014). Part 1—You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
- 3Harris, R. (2008). The Happiness Trap: How to Stop Struggling and Start Living. Trumpeter.
- 4Wegner, D. M. (1989). White Bears and Other Unwanted Thoughts: Suppression, Obsession, and the Psychology of Mental Control. Viking.
- 5Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.
- 6Muslim, Sahih, hadiis 132; ko Abu Hurayra, naamnal sehilaaɓe ko faati e ko mawni e maɓɓe haalaade. Sahih. Binndol hadiis.
- 7Al-Bukhari, Sahih, hadiis 3276; ko Abu Hurayra, «Yo o ɗaɓɓit fortugol e Alla, yo o accu». Sahih. Binndol hadiis.