Woppude Hoore Maa
Read this chapter the way a book is read: pages that turn, and your place is saved.Open this chapter in the book

Yeɓre Tatɓere

Ko en kaalantaa hay gooto

Daande jooɓtoore kala jemma, e hewru ngon-ɗaa ɓaawo ɗum, e miijo wootere ngon-ɗaa hoolnde, e «so tawii» ina yaɓɓa sawde. En ɓoyta ɗi kamɓe ɗi ko ɗi en tan ɓiyata. E nder yeɓre ndee en ŋarta ɗi e taabal: en anndi ko ina wona, en ƴeewta ko en waɗtoo, e ko wonaa e juuɗe en.

Feccere Jeenayɓere

Daande jooɓtoore ma kala jemma

Ko ngam ɗum caɗeele e ko’e meeɗen moƴƴintaa en?

Hedde mintiiji 6 e janngugol

Diidol Hebbugol

Karim ruttini fijirde ndee e honndu makko, caggal ɗuum o daari diidol hebbugol ngol hono neɗɗo daarooɗo habaru gooto mo o yiɗaa ronndaade e makko. O sutti ndee fijirde hade yontere. E jemma nde o winndi kaayitafee «Ngam baaba am, walla ngam am», o accii honndu ndu woɗɗa e nokku hoore makko ɗaanata.

Jooni waktu go’o jemma ina ɓenni. Gooto e fedde ndee winndi: «Nokku maa ina heddii». Karim ndaarii to ɗaanirde gollodiiɗo makko e suudu; ɓorgo ɗaanirde ina deeƴi, yeeso ina feewi bannge suudu. O nyoƴƴi buttoŋ naatirgo.

Fijirde ndee timmi. O jooɗii e bangal ɗaanirde makko, o waɗi honndu ndu hakkunde koyɗe makko. Dow leydi les koyɗe makko ina woni kaayitafee ñaamdu ngu o hoolni yo o tuugu hade o ɗaanaade. Daande ndee wi’i: «Moƴƴere alaa e maa». Kalaamu ngu ko famɗu, e deƴƴugol mo o anndi e haala baaba makko.

O udditi drower ngam ƴettude kaayitafee. E les mum bataake mo baaba makko hokki mo nde o dillii ina heddii. O kulii wonde ko ina e nder maggo ko daande ndee wi’i tigi.

Ɓorgo ɗaanirde hojjii e ɗaanirde goɗngo. Gollodiiɗo makko e suudu wi’i: «A ɗaanaaki?». Karim jaabii: «Jooni», tawa o hojjaaki. E dow fijirde ndee limgal daarorgo ina ɓeydoo, caggal ɗuum noddol yarugol e fijirde kesere feeñi.

Karim sutti fijirde ndee ratto kadi. O weltii nde maande ndee ɗon yaltii. O ƴetti kaayitafee o, o winndi: «Miin mi…». Caggal ɗuum o tawaano so wonaa konnguɗi ɗi o ɓami e hoore.

O ɗaɓɓitii winndaade jaabawol ngam sehil mo waɗi juumre ndee tigi. Kalaamu moƴƴu yalti, o dammi ndu: o yi’i hono omo hokki hoore makko yerdugol ngam jaŋngo. O yaltii e ñaawoore, o naati e reenugol hoore, o ruttii e ñaawoore. O ummii ngam uddude fitila, tawa kaayitafee o ina heddii alaa waktu, alaa gollal, alaa yaɓɓere garoore.

Foti a anndi ndee ñaawoore: a luurii, caggal ɗuum a fuɗɗii limde ko wiyata a moƴƴaa. Kono ko ɗum waɗi caggal ñaawoore? So ñaawoore ndee ruttini ma e gollal gootal, mbele aɗa sokli ñaawoowo ɓurɗo tiidude, walla kalaamu ndu acci ma gollal ngal waawat-ɗaa moƴƴinde?

Kalaamuuji ɗiɗi, hakkunde majji duuɓi timmuɗi

«Miin mi juumii» e «Miin mi bonɗo» ko kalaamuuji gaccuɗi ɗiɗi, ɗi nanndi. Ceertugol hakkunde majji ko ceertugol kala huunde.

Konngol «Miin mi juumii» ina sifoo gollal. O waɗi e saanga ceerniinga, o jogii ko waawata moƴƴinde, walla yerdude, walla janngude e maggo.

Kono konngol «Miin mi bonɗo» ina ñaawa hoore fof. Alaa timmoode ngo, alaa moƴƴinal waawataako, ngam ngo haalaa ko faati e gollal, kono ko faati e maa aan.

Annduɓe hakkille ina seerndira nanugoji ɗiɗi, ɗi innde majji nanndi, kono ko ɗi ngaɗata ina woɗɗi no feewi. Junuba ko tampere e gollal ceertuɗo. Semteende kadi ko tampere e hoore fof.

Wiɗtooɓe debbo ɗiɗo, June Tangney e Rhonda Dearing, tuugii duuɓi capanɗe heewɗe e ƴeewndooji ngam ceertugol ngol1. Ɓe tawi laawol ngol ina ceerti fahin: gooto mo heewi nanugol junuba ɓuri semteende, ina yaha ko ɓuri e yerdude, e moƴƴinde, e feɗɗude ngam woto ruttin gollal ngal.

Kono gooto mo heewi gubbude e semteende, o ɓura yaha e yeddude, walla e wujjude junuba e dow goɗɗo, walla e tikkude e mo siftinta mo juumre makko. E woni saanga, o ruttoo e gollal ngal tigi, ngam dogde semteende tan, wonaa ngam feere goɗɗa.

Ko ngam ɗum ñaawoore tiiɗnde ruttinta ma to nokku gootol?

Ganndo hakkille Paul Gilbert ko tagoowo ko wi’ee «paɗal mo yurmeende ardii». E deftere mum The Compassionate Mind o ɗaɓɓitii naamnal mo feeñi ceertuɗo nde aranndeere2: ko ngam ɗum ɓanndu maa waylitoo konngol tiiɗnde iwde e nder hono kulol goonga iwde yaasi? Jaabawol ngol: ñaawoore tiiɗnde e hoore maa ina wurtina e ɓanndu jaabawol nanndunde e jaabawol kulol goonga.

Gilbert inndi ngoo yuɓɓo reenugol «yuɓɓo kulol». Ɓanndu maa yiɗi dogde nanugol ngol, wonaa ndaarde gollal ngal. Laawol dogde ɓadiingo ko doosgal ngal anndu-ɗaa ko ɗum ina haɗa nanugol ngol, hay e saangaaji famɗi.

E bannge goɗngo, Gilbert ina sifoo yuɓɓo goɗngo, o inndi ɗum «yuɓɓo deeƴre». Ɓanndu ina deeƴa e nder mum haa waawi ndaarde juumre ndee. Omo dogataa ndee, omo dogataa hoore mum.

Ndelle, ko woni feere yuɓɓo kulol ngo? Wiɗtoowo debbo Kristin Neff ko tagoowo wiɗto ngam yerduye hoore. E deftere mum Self-Compassion o sifii nde yerduye ndee e misaalu laaɓɗo3: ngollu e hoore maa caggal juumre no ngollata-ɗaa e sehil mo juumii. Yerduye hoore wonaa tiimugol gollal ngal, wonaa kadi accude ñoftugol heen. Ko jaɓde ɗum e deeƴre, tawa ɗum wonataa ñaawoore e dow moƴƴere hoore fof.

Wiɗtooɓe debbo ɗiɗo, Juliana Breines e Serena Chen, ƴeewii miijo ngoo e ƴeewndooji keertiiɗi. E gootum e maɓɓe ɓe ɗaɓɓi tawtoraaɓe ɓe siftoro saanga ɓe luuri e dow goɗɗo, e ɗiɗmum kadi ɓe ndokki ɓe ƴeewndo caɗtuɗo, ɓe mbaɗaano ngam moƴƴi.

Winndude e ɗemngal yerduye ɓeydi yiɗde moƴƴinde juumre ndee, kadi hoolnude hoore e yerduye ɓeydi sahaa mo tawtoraaɓe ɓe ngolliri ngam janngude ƴeewndo garoowo. Ɓe yerondiri ɓe e fedde ɓe ɓeydi dimɗi hoore, walla ɓe ngolli ko ɓurtintoo hakkille e moƴƴere, walla ɓe ngokkaaka hay huunde, ngam noon ko ƴeewndo ngoo ngonnoo4.

Kono ko ɗum wonaa e nder laboratoori tan, e saanga gootuɗum. Wiɗtoowo Michael Wohl e sehilaaɓe makko ɗiɗo tokkii almudɓe jaaɓi-haaɗtirde hade ƴeewndooji ɗiɗi jokkondirɗi e jaŋde gootere5. Yerdugol hoore ngam nduŋñude jaŋde ƴeewndo aranndeejo jokkondirii e ndeenka nduŋñugol ngol almudɓe ɓe ngi’i ngam ƴeewndo garoowo. Yerdugol ngol jokkondirtaa e ɓeydaare nduŋñugol, kono e ruttugol yaawngol e jaŋde.

﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ﴾ Maaku: eey mon yo jiyaaɓe Am fantimɓe e hoore mum, wota on taƴo yurmeende Allah nden. (Az-Zumar: 53)6

Ƴeew mo woni naamnaaɗo. Wonaa «moƴƴuɓe», kono «ɓeen fantimɓe e hoore maɓɓe», hono ɓe luuri ko heewi, wonaa wootere tan. Kono kuuwoore ndee fuɗɗii e «yo jiyaaɓe Am», wonaa e konngol ɓurtunde tiidude.

Daande Sehil

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Caggal juumre nde ruttini-ɗaa ñaawoore e dow hoore maa fof. Sahaa kuutoragol: Mintiiji joy ngam winndude, caggal ɗuum yaɓɓere gootere nder waktu garoowo.

Kuutoro kuutorgal ndu so daande maa fuɗɗii ñaawude ma:

  1. Inndu daande ndee. So nanii-ɗaa kalaamu wayi «Moƴƴere alaa e am», daroo seeɗa. Haalan hoore maa: «Ndee ko daande ñaawoore, wonaa daande goonga».
  2. Naamno: ko mi wi’ata sehil? Miijo sehil mo yiɗ-ɗaa, ari ma ina haala wonde o waɗi huunde nannduɗo e ko waɗ-ɗaa. Winndu kalaamu mo jaabi-ɗaa mo. Ɓuri heewde ngu wonataa: «Moƴƴere alaa e maa».
  3. Sifo gollal, wonaa fiɓnde. Winndu ko waɗi e kalaamu goonga, wonaa ñaawoore: «Mi waɗii ko wi’a nii e waktu wi’a nii», wonaa «Miin mi sooɗo».
  4. Siftoro wonde a woni hoore maa tan. Goɗɗo heewɗo ɓami ruttiingo nannduɗo, hay so ɓe haalaaka ma ɗum. Ɗum tiimataa gollal ngal, kono ina ittana ma sikke wonde aan woni gootowo e ɓe ɗum waɗi.
  5. Suɓo yaɓɓere gootere famɗere jooni. Wonaa aadi ngam timmoode. Ko gollal gootal laaɓal e nder waktu garoowo: ɗaanaade, walla yaadude seeɗa, walla winndaade sehil.

So a yanii: Sifo gollal kesal e diidol gootol, caggal ɗuum suɓo yaɓɓere maa garoore; woto winndit ñaawoore e dow hoore maa.

Caggal yontere ɗiɗi Karim ruttii e fijirde ndee e jemma tiidnde. O nani kalaamu ndu ɓooyngu, o fuɗɗi winndude jaabawol e dow maggu. O hebbini hedde hello hade o faamude: o fuɗɗii ñaawoore goɗɗo kadi, e daande ɓurnde deeƴude tan.

O janngi diidol «So a yanii». O sooɗi diidol les konnguɗi ɗii, o winndi: «Mi udditi fijirde ndee waktu go’o e mintiiji sappo, mi heddii mintiiji 40». O inndi ko waɗi, caggal ɗuum o ndaari waktu. Yaɓɓere makko garoore ko yarde ndiyam e ɗaanaade.

E defirde o tawi gollodiiɗo makko e suudu ina daari ndiyam ndu woni e wulde. O naamnii mo: «A jokkat?». Karim wi’i: «Alaa. Mi sooɗii mintiiji 40, wonaa jemma fof». O hebbini kuppu ndu, o haalaaki ko faati e limooje duuɓi ɗi njaadi. Gollodiiɗo makko e suudu wi’i: «Uddu fitila laawol ngol so a ruttii».

O uddi fitila laawol ngol, o yaadi e taabal. Bataake o heddii e drower; udditagol makko wonaano yaɓɓere jemma nde. O nyaaƴi ɓorgo ɗaanirde haa e kooŋe makko, o ɗaanii.

Hade A Ɗaanaade

Winndu e deftere, walla e kala damal ngal tampintaa ma, kadi jaabo e goonga:

  1. Hol kalaamu ngu daande maa tiiɗnde woowi wi’ude caggal juumre? Winndu ngu no nani-ɗaa ngu tigi.
  2. So sehil wi’ino ngu e hoore makko e yeeso maa, hol ko jaabata-ɗaa mo?
  3. Hol yaɓɓere famɗere waawata-ɗaa waɗde hannde jemma, e nokku ñaawoore sakkitiinde?

E jemma yaadugol galle, Karim hollii drower laabi tati hade o uddude fitila. O ƴetti jiba makko feewde damal, caggal ɗuum o ruttii ƴettude sarjetee honndu makko, o accii bataake caggal makko.

Tuugnorɗe (6)
  1. 1Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press.
  2. 2Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind: A New Approach to Life's Challenges. Constable.
  3. 3Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow.
  4. 4Breines, J. G., & Chen, S. (2012). Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(9), 1133–1143.
  5. 5Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., & Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808.
  6. 6Qur'aana Tedduɗo, Suura Az-Zumar, aaya 53. Mushaf.