स्वतःचा राजीनामा
हा अध्याय पुस्तक वाचतो तसाच वाचा: पलटणारी पाने, आणि तुमची जागा जतन राहते.हा अध्याय पुस्तकात उघडा

प्रकरण अकरावे

आपण न बोलावलेले पाहुणे

तुमच्याबद्दल काहीही न सांगणारे भीतीदायक विचार तुमच्या डोक्यात का येतात?

वाचण्यासाठी सुमारे 6 मिनिटे

लहान शर्टाची बाही

लीनाने मुलाखतीचा ईमेल बंद केला आणि बहिणीच्या दारावर थाप मारण्यापूर्वी फोन बॅगेत ठेवला. डिझाइनच्या कोर्ससाठी तिने बुधवारची संध्याकाळ अजूनही राखून ठेवली होती, आणि तिच्या काही कामांना आता एका छोट्या पोर्टफोलिओमध्ये जागा मिळाली होती. काही आठवड्यांपूर्वी तिने नोकरीच्या अर्जासोबत तो पाठवला होता. दारात तिची बहीण म्हणाली: “अगदी वेळेवर आलीस.”

तिच्या बहिणीने आपल्या तान्हुल्या मुलीला लीनाच्या हातात दिले आणि ती स्वयंपाकघरात गेली. सहाव्या महिन्यात ही मुलगी हाताला लागेल ते पकडू लागली होती. तिने लीनाची बाही घट्ट धरली आणि तोंडाकडे खेचली. लीना हसली आणि तिने हळूच कापड सोडवून घेतले.

तेवढ्यात तिच्या मनात एक विजेसारखा विचार चमकून गेला: मुलगी तिच्या हातातून निसटून खाली पडली तर? प्रत्यक्षात काही घडले नाही. मुलीने बाही धरूनच ठेवली होती आणि ती छोटे छोटे आवाज काढत होती, जे लीनाच्या घशात अचानक उसळलेल्या मळमळीशी अजिबात जुळत नव्हते.

स्वयंपाकघरातून तिची बहीण म्हणाली: “टिश्यू तुझ्या शेजारीच आहेत.” लीनाने आपल्या हातांकडे पाहिले जणू ती त्यांना पहिल्यांदाच पाहत होती. तिची बोटे सैल होण्याऐवजी मुलीच्या पाठीभोवती आणखी ताठ झाली. तिला बहिणीला हाक मारायची होती, पण ज्या एका सेकंदात काहीच घडले नव्हते त्याबद्दल ती तिला काय सांगणार होती?

लीनाने बाळाला पुन्हा बहिणीकडे दिले आणि पाणी हवे असल्याचे सांगितले. पुढच्या भेटीत तिने पाळण्याजवळ बसणे टाळले. चहा तयार होईपर्यंत बहिणीने बाळाला घेण्यास सांगितले, तेव्हा ती म्हणाली: “माझी पाठ दुखते आहे.”

आपल्या मनात खरोखर अशी इच्छा नव्हती ना, याची खात्री करण्यासाठी ती वारंवार तीच प्रतिमा डोक्यात तपासून पाहत राहिली. तिने स्वतःचे सांत्वन केले, आणि मग पुन्हा तीच चाचणी घेतली; प्रत्येक वेळी ती अधिक वेळ चालू लागली. तिने एक टिश्यू काढला आणि गुडघ्यावर दोनदा दुमडला. बहिणीने स्वयंपाकघरातून विचारले: “साखर?” ती म्हणाली: “थोडीच.” तो एक साधा प्रश्न होता जो तिला त्या भेटीच्या वातावरणात परत आणू शकला असता, पण ती स्वतःच निर्माण केलेल्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यात मग्न राहिली.

एखाद्या शांत सभागृहात असताना ओरडण्याचा विचार तुमच्या मनात येऊ शकतो, जरी तुमची तशी इच्छा नसली तरी. मग हा विचार तुमच्या इच्छेचे वर्णन करतो की डोक्यात सहज आलेल्या एखाद्या गोष्टीचे? आणि जेव्हा हा पाहुणा तुम्हाला हादरवून सोडतो तेव्हा तुम्ही काय करता: त्याचा पाठलाग करता, की तो तुमच्याबद्दल काय सांगतो हे शोधण्यासाठी तुमचा दिवस थांबवता?

विचार येणे म्हणजे तशी इच्छा असणे नव्हे

असा विचार मनात येणे याचा अर्थ खरोखर तुमची तशी इच्छा आहे असा होतो का, किंवा त्यातून तुमच्यातले काही गुप्त सत्य उघड होते का? यातले काहीही खरे नाही.

तुमचा मेंदू दिवसभर यादृच्छिक विचार निर्माण करत असतो: काही सुखद, काही विचित्र, तर काही अतिशय अस्वस्थ करणारे. त्यातले बहुतेक आपल्या नकळत निघून जातात. थोडे आपल्याला हादरवून सोडतात, आणि आपण त्यांच्यापाशी खूप वेळ रेंगाळतो.

एका जुन्या अभ्यासात, संशोधक जॅक रॅकमन आणि पादमल डी सिल्वा यांनी सामान्य लोकांना विचारले, रुग्णांना नाही. त्यांना जाणून घ्यायचे होते: त्यांच्या मनात त्रासदायक, आक्रमक किंवा विचित्र विचार येतात का?1

सुमारे 80% लोकांनी होकार दिला. त्यांच्या विचारांचे स्वरूप आणि त्यातील काही भाग ऑब्सेसिव्ह-कंपल्सिव्ह डिसऑर्डर (OCD) असलेल्या लोकांच्या विचारांसारखाच होता, परंतु ते विचार वारंवारता, कालावधी, तीव्रता आणि परिणामांमध्ये वेगळे होते.

दशकांनंतर, एका आंतरराष्ट्रीय संशोधन पथकाने सहा खंडांतील 13 देशांमधील शेकडो विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांकडून माहिती गोळा केली2. त्यांपैकी 90% हून अधिक जणांनी पुष्टी केली की अवांछित विचार त्यांना अधूनमधून भेट देतात: कधी दुखापतीबद्दल, कधी शंकांबद्दल, किंवा त्यांना पाहू नये असे वाटणाऱ्या प्रतिमांबद्दल. बाहेरून कितीही शांत दिसत असले तरी यातून कोणालाही सूट नव्हती.

काही विचार तुमच्या काळजीशी किंवा तुम्ही ज्या गोष्टी जपतात त्याबद्दलच्या भीतीशी जोडलेले असतात. तर काही विचार कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय येतात. प्रत्येक विचाराला जाऊ देण्यासाठी त्याचे कारण शोधण्याची तुम्हाला गरज नसते.

जेव्हा तुम्ही पाहुण्यावर विश्वास ठेवता, किंवा त्याला बळाने हुसकावून लावता

पहिली चूक म्हणजे पाहुण्यावर विश्वास ठेवणे: असा विचार करणे की हा विचार तुमचा खरा अंतर्गत हेतू दर्शवतो. मानसोपचारतज्ज्ञ रस हॅरिस याला एकरूप होणे (फ्युजन) म्हणतात. त्यांच्या The Happiness Trap3 या पुस्तकात ते स्पष्ट करतात की जेव्हा एखादा विचार तुमच्याशी चिकटतो, तेव्हा तो स्वतःच तुमचे रूप घेतो, केवळ मनात आलेला एक विचार किंवा प्रतिमा म्हणून राहण्याऐवजी.

त्याचा पर्याय आहे अलिप्त होणे (डिफ्युजन): अंतरावरून विचाराकडे पाहणे. तुम्ही स्वतःशी म्हणता, “माझ्या लक्षात आले की मी असा विचार केला,” “मी असाच आहे” असे नाही. केवळ अंतरच त्याची पकड सैल करते. मग आपण एखाद्या तात्पुरत्या पाहुण्याला स्वतःवर निकाल देण्याचा अधिकार का द्यावा?

दुसरी चूक म्हणजे पाहुण्याला बळाने हुसकावून लावणे, स्वतःशी पुन्हा पुन्हा म्हणणे: असा विचार करू नको, असा विचार करू नको. आणि इथेच विरोधाभास घडतो.

मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल वेगनर यांनी त्यांच्या «व्हाइट बेअर्स अँड अदर अनवॉन्टेड थॉट्स»4 या पुस्तकात स्पष्ट केले आहे की विचाराला हुसकावून लावणे का कठीण असते. त्यांनी एका गटाला पाच मिनिटे पांढऱ्या अस्वलाचा विचार न करण्यास सांगितले, आणि प्रत्येक वेळी त्याचा विचार आल्यास घंटा वाजवण्यास सांगितले5. त्यांनी खूप प्रयत्न केले, तरीही त्यांनी वारंवार घंटा वाजवली. आणखी आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे, नंतर जेव्हा त्यांना त्याचा विचार करण्यास सांगितले गेले, तेव्हा सुरुवातीपासूनच त्याचा विचार करण्यास सांगितलेल्या गटापेक्षा त्यांनी अधिक वेळा त्याचा विचार केला.

दडपशाही आणि अलिप्तता यातील फरक किरकोळ नाही. हुसकावून लावणे म्हणजे विचाराला म्हणणे: बाहेर जा, आणि यामुळेच तुमचे लक्ष त्याच्यावर खिळून राहते. तर अलिप्तता म्हणते: तुला हवे असल्यास निघून जा, मी तुला अडवणार नाही आणि तुझा पाठलागही करणार नाही. त्यातून लगेच आराम मिळालाच पाहिजे असे नाही; तो उपस्थित असतानाही आपल्या महत्त्वाच्या कामात पुढे चालू राहणे हाच तो बदल आहे ज्याचा तुम्ही सराव करता.

जेव्हा प्रश्न उघडपणे विचारला गेला

अबू हुरैरा सांगतात की प्रेषित पैगंबर ﷺ यांच्या काही सहकाऱ्यांनी त्यांच्याकडे येऊन अशा विचारांबद्दल विचारले जे त्यांच्या मनात येत होते आणि ज्यांबद्दल बोलणेही त्यांना अत्यंत गंभीर वाटत होते. त्यांनी विचारले की त्यांना खरोखर असे वाटले का, तेव्हा त्यांनी होकार दिला. ही कथा प्रश्न आणि उत्तर सांगते, विचार आलेल्यांची नावे घेत नाही किंवा त्यांचे विचार एकेक करून सांगत नाही6.

ते आले आणि त्यांनी विचारले. त्यांच्या मनात जे चालू होते तो एक उघड प्रश्न बनला, प्रत्येकाने एकांतात स्वतःवर दिलेला निकाल राहिला नाही.

“ती तर स्पष्ट श्रद्धा आहे.” (मुस्लिम 132)

पैगंबर ﷺ यांनी हे अशा सहकाऱ्यांना सांगितले जे अशा विचारांची तक्रार घेऊन आले होते ज्यांबद्दल बोलण्याचीही त्यांना लाज वाटत होती. त्यांनी त्यांना फटकारले नाही, तर आश्वस्त केले: विचाराचे गांभीर्य वाटणे आणि त्याने अस्वस्थ होणे हीच शुद्ध श्रद्धा आहे, तिच्या विरोधी नाही. दुसऱ्या एका ठिकाणी, मनात येणाऱ्या संशयास्पद विचारांसाठी एक व्यावहारिक पाऊल सुचवले आहे: “त्यांनी अल्लाहचा आश्रय घ्यावा आणि अशा विचारांना पूर्णविराम द्यावा.” (अल-बुखारी 3276)7, म्हणजेच वाद घालून विचारांचा पाठलाग करणे थांबवा, आणि त्यांच्याशी कधीही न संपणारा संवाद सुरू करू नका.

येऊन जाणारा पाहुणा

हे कधी वापराल: जेव्हा तुम्ही एखाद्या अस्वस्थ विचाराचे रूपांतर तुमच्या हेतूवर किंवा स्वतःवर केलेल्या निर्णयात करता. वेळ: त्याला नाव देण्यासाठी एक क्षण, मग चालू असलेल्या कामाकडे परत जाणे; तो नष्ट होण्यासाठी ठरलेल्या वेळेची वाट पाहू नका.

त्याला निघून जाऊ द्या, आणि त्याच्या जाण्याच्या वेळेवर लक्ष ठेवण्यासाठी तुमचा दिवस थांबवू नका.

  1. त्याला विचार म्हणा, सत्य नाही: जेव्हा एखादा त्रासदायक विचार मनात येतो, तेव्हा स्वतःशी शांतपणे म्हणा: “हा एक येऊन जाणारा विचार आहे,” “हा मी आहे” असे नाही. पहिला शब्द अंतर निर्माण करतो, दुसरा ते संपवून टाकतो.
  2. त्याच्याशी वाद घालू नका: वारंवार चौकशी करू नका: मी असा विचार का केला? माझी खरोखर अशी इच्छा असली तर? प्रत्येक विचारातून खात्री काढून घेण्याची तुम्हाला गरज नाही.
  3. त्याला हाकलून लावू नका: त्याला तुमचे सर्व लक्ष न देता किंवा तो गेला की नाही हे प्रत्येक क्षणी न तपासता उपस्थित राहू द्या.
  4. एका ठोस कृतीकडे परत या: तुम्ही जे पान वाचत होता ते पूर्ण करा, किंवा व्याख्यानाकडे परत जा, किंवा कपड्यांच्या घड्या घालणे चालू ठेवा. दिवस चालू ठेवण्यासाठी विचार नाहीसा होण्याची वाट पाहू नका.
  5. आज रात्री हे करून पाहा: पुढच्या वेळी जेव्हा एखादा त्रासदायक विचार मनात येईल, तेव्हा त्याला “येऊन जाणारा पाहुणा” म्हणा. मग थोडे अस्वस्थ वाटत असले तरी तुम्ही जे करत होता ते चालू ठेवा.

पडलात तर: जर तुम्ही पुन्हा विचाराशी वाद घालू लागलात, तर ते लक्षात घ्या आणि त्याच कृतीकडे परत या; पहिली चर्चा लांबली म्हणून दुसरा खटला सुरू करू नका.

लीनाने पुन्हा त्या मुलीला हातात घेतले तेव्हा तीच प्रतिमा परत आली. ती स्वतःशी म्हणाली: “माझ्या लक्षात आले की मी असा विचार केला.” मग तिने स्वतःला लगेच विचारले की तिने ते योग्य पद्धतीने म्हटले आहे का. तिने जुन्या प्रयत्नाची नव्याने तपासणी सुरू केली होती.

तिच्या लक्षात आले की ती काय करत आहे, आणि ती “पडलात तर” या ओळीकडे परत आली: वाद घालणे थांबवणे आणि कृती पूर्ण करणे. तिने मुलीची बाही नीट केली, आणि बहिणीसोबत चहामध्ये किती साखर घातली यावर चर्चा करू लागली. थोडी अस्वस्थता कायम राहिली. पण ती त्या भेटीत टिकून राहिली.

निघण्यापूर्वी ती बहिणीला म्हणाली: “ती माझ्या हातातून खाली पडल्याची एक प्रतिमा माझ्या मनात आली. तिने मला घाबरवले, आणि माझी तशी इच्छा नव्हती.” बहिणीने बशीवर चमचा ठेवला आणि ती बसली. “आणि तू मला सांगितले नाहीस?” लीना म्हणाली: “मला वाटले की असा विचार येणे म्हणजे माझ्याबद्दल काहीतरी सांगणे आहे.”

तिने तिला मुलाखतीच्या ईमेलबद्दलही सांगितले; तिची तारीख फक्त लीनाच्या नवऱ्याला आणि मैत्रिणीला माहीत होती. तिचे वडील, जे अजूनही म्हणत होते “प्रतिष्ठित कंपनीत लेखापाल,” त्यांना कोर्सबद्दल किंवा मुलाखतीबद्दल काहीच माहीत नव्हते. कॉरिडॉरमध्ये लीना म्हणाली: “विचार येतो, आणि मी काय करायचे ते मी निवडते.” मग तिने हात पुढे केले आणि निरोप घेण्यासाठी बाळाला कडेवर घेतले.

पाहुण्यांची वही

एका वहीत किंवा तुमचे लक्ष विचलित न करणाऱ्या ठिकाणी लिहा. निवांत वेळ घ्या, कारण काही प्रश्नांना इतरांपेक्षा जास्त प्रामाणिकपणाची गरज असते:

  1. असा कोणता विचार आहे जो तुम्हाला एकापेक्षा जास्त वेळा भेटला आणि तुम्ही तो कोणालाही सांगितला नाही?
  2. जेव्हा असा विचार मनात येतो, तेव्हा तुम्ही सहसा काय करता: त्याच्याशी वाद घालता, त्याला बळाने हुसकावून लावता, की त्याला निघून जाऊ देता?
  3. “हा विचार माझ्याबद्दल काय सांगतो?” या प्रश्नाला तुम्ही आत्ता निरुत्तरित सोडून तुमच्या आवडीच्या कृतीकडे परत येऊ शकता का?

आणि मुलाखतीच्या आदल्या रात्री लीनाने रात्री दहा वाजता दिवा बंद केला आणि स्वतःशी झोपणार असल्याचे सांगितले. तिने दरवाजाजवळ आपले बूट नीट ठेवले, बॅगेवर कामाचा पोर्टफोलिओ ठेवला, आणि फोन हाताशी ठेवून ती आडवी झाली.

संदर्भ (7)
  1. 1Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.
  2. 2Radomsky, A. S., Alcolado, G. M., Abramowitz, J. S., et al. (2014). Part 1—You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
  3. 3Harris, R. (2008). The Happiness Trap: How to Stop Struggling and Start Living. Trumpeter.
  4. 4Wegner, D. M. (1989). White Bears and Other Unwanted Thoughts: Suppression, Obsession, and the Psychology of Mental Control. Viking.
  5. 5Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.
  6. 6मुस्लिम, सहीह, हदीस 132; अबू हुरैरा यांच्याकडून: ज्या विचारांबद्दल बोलणेही जड वाटत होते त्याबद्दल सहकाऱ्यांनी विचारलेला प्रश्न. सहीह. हदीसचा मजकूर.
  7. 7अल-बुखारी, सहीह, हदीस 3276; अबू हुरैरा यांच्याकडून: “त्यांनी अल्लाहचा आश्रय घ्यावा आणि अशा विचारांना पूर्णविराम द्यावा”. सहीह. हदीसचा मजकूर.