Kujiuzulu kutoka Kwako Mwenyewe
Soma sura hii kama kitabu kinavyosomwa: kurasa zinazogeuzwa, na mahali ulipofikia pamehifadhiwa.Fungua sura hii ndani ya kitabu

Sura ya Kumi na Moja

Wageni Tusiowaalika

Kwa nini mawazo ya kutisha yanapita kichwani mwako bila kueleza chochote kuhusu wewe?

Takriban dakika 6 za kusoma

Mkono wa Shati Dogo

Lina alifunga ujumbe kuhusu usaili na kuweka simu kwenye mkoba wake kabla ya kugonga mlango wa dada yake. Bado alikuwa ametenga jioni ya Jumatano kwa kozi ya ubunifu. Baadhi ya michoro yake sasa ilikuwa katika jalada dogo la kazi zake. Alikuwa amelituma pamoja na ombi la kazi wiki kadhaa zilizopita. Dada yake alisema mlangoni: “Umefika wakati unaofaa.”

Dada yake alimweka binti yake mchanga mikononi mwa Lina, kisha akarudi jikoni. Mtoto huyo, aliyekuwa na miezi sita, sasa alishika chochote kilichofika mkononi mwake. Alishika mkono wa shati la Lina na kuuvuta kuelekea mdomoni. Lina alicheka na kuvuta kitambaa kwa upole.

Kisha picha ilipita akilini kwa sekunde moja: mtoto akimponyoka mikononi. Hakuna kilichotokea. Mtoto aliendelea kushika mkono wa shati na kutoa sauti ndogondogo. Sauti hizo hazikuwa na uhusiano na kichefuchefu kilichopanda ghafla kooni mwa Lina.

Dada yake alimwita kutoka jikoni: “Tishu ziko pembeni yako.” Lina alitazama mikono yake kana kwamba alikuwa akiiona kwa mara ya kwanza. Vidole vyake vilitanda zaidi kuzunguka mgongo wa mtoto badala ya kulegea. Alitaka kumwita dada yake. Lakini angemwambia nini kuhusu sekunde ambayo hakuna kilichotokea?

Lina alimrudisha mtoto kwa dada yake na kusema alihitaji maji. Alipomtembelea tena, aliepuka kukaa karibu na kitanda cha mtoto. Dada yake alimwomba ambebe wakati akimalizia kuandaa chai. Lina alisema: “Mgongo unauma.”

Alijikuta akiipitia picha hiyo akilini ili kuhakikisha kuwa hakuitaka. Alijihakikishia, kisha akajaribu tena. Kila mara jaribio lilichukua muda zaidi. Alivuta tishu na kuikunja mara mbili juu ya goti. Alimsikia dada yake akiuliza kutoka jikoni: “Sukari?” Akasema: “Kidogo.” Kulikuwa na swali rahisi ambalo lingeweza kumrudisha katika ziara hiyo. Lakini aliendelea kutafuta jibu la swali alilokuwa amelitengeneza mwenyewe.

Ukiwa katika ukumbi wenye ukimya, wazo la kupiga kelele linaweza kukupitia, wakati hutaki kufanya hivyo. Je, wazo linaeleza unachotamani, au kitu kilichopita tu akilini? Na unafanya nini mgeni huyo anapokushtua? Unamfukuza, au unasimamisha siku yako kutafuta anachosema kuhusu wewe?

Kupitiwa na Wazo Si Kutaka Kulitekeleza

Je, kupitiwa na wazo kama hilo kunamaanisha kuwa kweli unalitaka, au kuwa linafichua kitu kilichojificha ndani yako? Hakuna kati ya hayo kilicho kweli.

Akili yako hutokeza mawazo mbalimbali siku nzima bila mpangilio. Baadhi ni mazuri, baadhi ni ya ajabu, na mengine yanasumbua sana. Mengi hupita bila sisi kuyatambua. Machache hutushtua, nasi huyakawia kwa muda mrefu.

Katika utafiti wa zamani, watafiti Jack Rachman na Padmal de Silva waliwauliza watu wa kawaida, ambao hawakuwa wagonjwa. Walitaka kujua: je, walipitiwa na mawazo ya kusumbua, ya ukatili au ya ajabu?1

Takriban 80% walijibu ndiyo. Muundo wa mawazo yao na baadhi ya yaliyomo ulifanana na mawazo ya watu wenye tatizo la mawazo yanayojirudia na misukumo ya kufanya vitendo fulani, yaani OCD. Lakini mawazo hayo yalitofautiana katika marudio, muda, ukali na athari zake.

Miongo kadhaa baadaye, timu ya kimataifa ya watafiti ilikusanya taarifa kutoka kwa mamia ya wanafunzi wa vyuo vikuu katika nchi 13 kwenye mabara sita2. Zaidi ya 90% walithibitisha kuwa mawazo wasiyoyataka huwatembelea mara moja moja: wakati mwingine kuhusu kudhuru, au mashaka, au picha wasizotaka kuona. Karibu hakuna aliyeepukana na jambo hili, hata kama alionekana mtulivu kwa nje.

Baadhi ya mawazo huchukua sura ya kinachokushughulisha au unachohofia kukipoteza. Mengine hupita bila sababu unayoweza kuitambua. Huhitaji kujua sababu ya kila wazo ili uliache lipite.

Unapomwamini Mgeni, au Kumfukuza kwa Nguvu

Kosa la kwanza ni kumwamini mgeni: kudhani kuwa wazo linafichua nia ya kweli iliyo ndani yako. Mtaalamu wa tiba Russ Harris analiita hili kuungana na wazo. Katika kitabu chake The Happiness Trap3, anaeleza kuwa wazo linapokuganda, linakuwa wewe mwenyewe, badala ya kubaki wazo au picha iliyopita akilini mwako.

Njia nyingine ni kujitenga na wazo: kulitazama ukiwa mbali kidogo. Unajiambia “Ninatambua kuwa nimewaza jambo hili,” badala ya “Mimi niko hivi.” Umbali huo pekee hupunguza nguvu zake za kukushika. Kwa nini basi tunampa mgeni anayepita mamlaka ya kutuhukumu?

Kosa la pili ni kumfukuza mgeni kwa nguvu, tukijiambia tena na tena: usiwaze hili, usiwaze hili. Hapo ndipo jambo la kinyume hutokea.

Mwanasaikolojia Daniel Wegner anaeleza katika kitabu chake “White Bears and Other Unwanted Thoughts”4 kwa nini ni vigumu kufukuza wazo. Aliliomba kundi moja liepuke kumwaza dubu mweupe kwa dakika tano, na lipige kengele kila mara lilipomwaza5. Walijitahidi sana, lakini bado walipiga kengele mara nyingi. Kilichokuwa cha ajabu zaidi ni kuwa, walipoombwa baadaye kumwaza dubu huyo, walimwaza zaidi kuliko kundi lililoombwa kumwaza tangu mwanzo.

Tofauti kati ya kukandamiza wazo na kujitenga nalo si jambo dogo. Kulifukuza kunaliambia: toka. Hilo pekee linaendelea kushikilia umakini wako kwake. Kujitenga nalo kunasema: pita ukitaka; sitakuzuia wala kukufuata. Si lazima upate nafuu mara moja. Kuendelea kufanya yaliyo muhimu kwako wakati wazo lipo ndiyo mabadiliko unayojizoeza.

Swali Lilipopata Sauti

Abu Hurayra anasimulia kuwa baadhi ya Maswahaba wa Mtume ﷺ walimjia kumuuliza kuhusu mambo waliyoyakuta ndani yao na kuyaona mazito sana kuyasema. Aliwauliza ikiwa kweli walikuwa wameyakuta, nao wakajibu ndiyo. Riwaya inataja swali na jibu. Haitaji majina ya wenye mawazo hayo, wala kueleza mawazo yao moja baada ya jingine6.

Walikuja na kuuliza. Walichokuwa wakikuta ndani yao kikawa swali lililosikika, badala ya kubaki hukumu ambayo kila mmoja alijitolea akiwa peke yake.

“Hiyo ndiyo imani ya kweli.” (Muslim 132)

Mtume ﷺ aliwaambia hivyo Maswahaba waliomjia kulalamika kuhusu mawazo ambayo mtu aliona haya kuyatamka. Hakuwakemea, bali aliwatuliza: kuona wazo kuwa zito na kusumbuliwa nalo ni imani yenyewe iliyo safi, wala si kinyume chake. Mahali pengine kuna hatua ya vitendo kwa minongono inayopita akilini: “Aombe hifadhi kwa Mwenyezi Mungu, kisha aache.” (Al-Bukhari 3276)7, yaani acha kulifuatilia wazo kwa mabishano, wala usianze nalo mazungumzo yasiyoisha.

Mgeni Anayepita

Wakati wa kuitumia: Unapogeuza wazo la kusumbua kuwa hukumu kuhusu nia yako au nafsi yako. Muda: Muda mfupi wa kulitaja, kisha kurudia unachofanya; usisubiri muda maalumu liwe limetoweka.

Liache lipite. Usisimamishe siku yako kufuatilia litaondoka lini.

  1. Liite wazo, si ukweli: Unapopitiwa na wazo la kusumbua, jiambie kimoyomoyo: “Hili ni wazo linalopita,” badala ya “Huyu ndiye mimi.” Kauli ya kwanza inafungua nafasi kati yako nalo. Ya pili inaifunga.
  2. Usibishane nalo: Usiingie katika mahojiano ya kujirudia: kwa nini nimewaza hili? Vipi ikiwa kweli nataka kulifanya? Hutakiwi kupata uhakika kutoka kwa kila wazo.
  3. Usilifukuze: Liache liwepo bila kulipa umakini wako wote au kufuatilia kila wakati ikiwa limetoweka.
  4. Rudia kitendo halisi: Malizia ukurasa uliokuwa unasoma, rudi kusikiliza mhadhara, au endelea kukunja nguo. Usisubiri wazo litoweke ndipo uendelee na siku yako.
  5. Jaribu usiku wa leo: Wazo la kusumbua litakapokutembelea tena, liite “mgeni anayepita.” Kisha endelea kufanya ulichokuwa ukifanya, hata kama bado unasumbuliwa kidogo.

Ukianguka: Ukirudia kubishana na wazo, tambua hilo kisha rudi kwenye kitendo kilekile. Usianzishe kesi ya pili kwa sababu ya kwanza ilichukua muda mrefu.

Lina alipombeba mtoto tena, picha ilirudi. Alijiambia: “Ninatambua kuwa nimewaza jambo hili.” Kisha mara moja akajiuliza ikiwa alikuwa amesema kwa njia sahihi. Akaanza jaribio jipya la kuhakikisha lile la zamani.

Alitambua alichokuwa akifanya na kurudia mstari wa “Ukianguka”: kuacha mabishano na kuendelea na kitendo. Alirekebisha mkono wa shati la mtoto, kisha akaanza kuzungumza na dada yake kuhusu kiasi cha sukari alichoweka kwenye chai. Usumbufu fulani ulibaki. Naye alibaki katika ziara hiyo.

Kabla ya kuondoka, alimwambia dada yake: “Ilinijia picha yake akianguka kutoka mikononi mwangu. Ilinitisha, na sikuwa naitaka.” Dada yake aliweka kijiko kwenye kisahani na kukaa. “Mbona hukuniambia?” Lina akasema: “Nilidhani kupitiwa nayo kunasema kitu kuhusu mimi.”

Alimwambia pia kuhusu ujumbe wa usaili. Ni mume wa Lina na rafiki yake tu waliokuwa wanajua tarehe yake. Baba yake, ambaye bado alisema “Mhasibu katika kampuni yenye heshima,” hakujua kuhusu kozi wala usaili. Akiwa koridoni, Lina alisema: “Wazo linapita. Mimi ninachagua ninachofanya.” Kisha akanyoosha mikono na kumbeba mtoto kumuaga.

Daftari la Wageni

Andika katika daftari, au kwa njia ambayo haikuvurugi umakini. Chukua muda wako. Baadhi ya maswali yanahitaji uaminifu zaidi kuliko mengine:

  1. Ni wazo gani limekutembelea zaidi ya mara moja, na hujamwambia yeyote?
  2. Unapopitiwa na wazo kama hilo, kwa kawaida unafanya nini: unabishana nalo, unalifukuza kwa nguvu, au unaliacha lipite?
  3. Je, unaweza kuliacha swali la “Wazo hili linaeleza nini kuhusu mimi?” bila jibu kwa sasa, kisha urudie kitendo unachochagua?

Usiku uliotangulia usaili, Lina alizima taa saa nne usiku na kujiambia angelala. Alipanga viatu karibu na mlango na kuweka jalada la kazi zake juu ya mkoba. Kisha akajilaza, simu ikiwa karibu kiasi cha kuifikia kwa mkono.

Marejeo (7)
  1. 1Rachman, S., & de Silva, P. (1978). Abnormal and normal obsessions. Behaviour Research and Therapy, 16(4), 233–248.
  2. 2Radomsky, A. S., Alcolado, G. M., Abramowitz, J. S., et al. (2014). Part 1—You can run but you can't hide: Intrusive thoughts on six continents. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 3(3), 269–279.
  3. 3Harris, R. (2008). The Happiness Trap: How to Stop Struggling and Start Living. Trumpeter.
  4. 4Wegner, D. M. (1989). White Bears and Other Unwanted Thoughts: Suppression, Obsession, and the Psychology of Mental Control. Viking.
  5. 5Wegner, D. M., Schneider, D. J., Carter, S. R., & White, T. L. (1987). Paradoxical effects of thought suppression. Journal of Personality and Social Psychology, 53(1), 5–13.
  6. 6Muslim, Sahih, hadith 132; kutoka kwa Abu Hurayra, swali la Maswahaba kuhusu mambo waliyoyaona mazito kuyasema. Sahih. Matini ya hadith.
  7. 7Al-Bukhari, Sahih, hadith 3276; kutoka kwa Abu Hurayra, “Aombe hifadhi kwa Mwenyezi Mungu, kisha aache.” Sahih. Matini ya hadith.