Ëmbëlsira pas sallatës

Lina ishte personi te i cili mbështetej i gjithë departamenti i kontabilitetit në kompaninë e saj. Dhe pikërisht në javën kur i mbylli llogaritë e muajit një ditë para afatit, ajo e shtyu orën e së shtunës te babai i saj për të tretën herë.

Të hënën gjeti në llogari një mospërputhje mes dy shifrave që nuk vlente më shumë se një filxhan kafeje. Askush tjetër nuk e kishte vënë re dhe ajo nuk pranoi ta linte për në mëngjes, kështu që qëndroi në kompani deri në orën njëmbëdhjetë të natës. Të martën mungoi një kolege e departamentit, ndaj Lina i mori dosjet e koleges që mungonte në tavolinën e vet. Të enjten drejtuesi i saj tha para të gjithë departamentit: «Pa Linën, nuk do t'i kishim mbyllur dot llogaritë këtë muaj». Dhe para se ta fikte kompjuterin, ajo mblodhi kohën që i kishte dhënë kompanisë përtej orarit të punës: katërmbëdhjetë orë.

Të enjten në mbrëmje hapi kalendarin e telefonit. Të shtunën kishte një orë me titull «Babi», të cilën e kishte zhvendosur dy herë më parë dhe nuk i kujtohej më arsyeja e herës së dytë. E shtypi me gisht dhe e tërhoqi për të shtunën pasardhëse. I tha vetes: «Kam punuar shumë këtë javë, e meritoj një të shtunë për vete». Dhe ende nuk i kishte shkruar gjë babait të saj.

Dhe e njëjta llogari bëhet edhe në tryezën tënde.

Vendos të mos hash ëmbëlsirë sot. Porosit një pjatë të madhe sallatë, pa bukë. Ndiej një kënaqësi të vogël me veten. Pastaj dikush të pyet nëse do një copë ëmbëlsirë. Pranon pa u menduar dy herë. Nuk ndiej faj. Përkundrazi, ndiej se e meriton, sikur sallata të të kishte blerë një leje për të ngrënë çfarë të duash më pas.

Pasi bëjmë diçka të mirë, ndiejmë se kemi fituar një kredit për ta shpenzuar në një lëshim të mëvonshëm. E shndërrojmë veprën e mirë në justifikim, sikur e para shlyen të dytën. Psikologët e quajnë këtë mekanizëm «licencimi moral»¹.

Si ndodh kjo pa ndier asnjë kundërthënie?

Në librin Why Everyone (Else) Is a Hypocrite: Evolution and the Modular Mind, Robert Kurzban e përshkruan mendjen si një grup nënsistemesh që nuk e rishikojnë vazhdimisht punën e njëri-tjetrit²—si një bord drejtues anëtarët e të cilit nuk mblidhen kurrë.

Krediti që imagjinojmë

Në një studim, pjesëmarrësit hodhën poshtë pohime haptazi diskriminuese, e më pas lexuan një skenar për një punë që zakonisht u atribuohet burrave. Burrat që kishin dëshmuar më parë «pafajësinë» e tyre patën më shumë prirje të favorizonin një burrë për atë punë sesa kolegët e tyre; dhe ky ndryshim nuk u shfaq te gratë³.

Një analizë e mëvonshme përmblodhi dhjetëra studime dhe gjeti një efekt të vogël e të ndryshueshëm⁴. Vepra e mirë mund të shndërrohet në një justifikim te disa prej nesh dhe në rrethana të caktuara.

Pushimi thotë: «Kam kryer punë, ndaj po pushoj». Licencimi thotë: «Kam kryer punë atje, ndaj meritoj të lëshoj pe këtu». Problemi fillon kur arritja jote bëhet leje për të thyer një premtim apo për të lënë pas dore një të drejtë të dikujt.

Mbajtja e fjalës nuk mund të ndahet në dy llogari. Dhe në urdhrin për përmbushjen e detyrimeve: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ O besimtarë! Plotësoni detyrimet! (El-Maide 5:1)⁵. Mos e bëj një të mirë që ke bërë përgjigje për një premtim tjetër që nuk e mbajte.

«Si të fal namaz kur ende bëj gabime?»

A të kujtohet takimi me të cilin e hapëm këtë libër? Një çerek ore çdo ditë, në punë apo në universitet, që nuk e humb kurrë. Tani po emërtojmë homologun e tij: pesë takime për namazin çdo ditë. Për atë çerek ore ka një kohë të caktuar, fytyra që të presin dhe dikë që shënon praninë. Ndërsa në kohët e namazit nuk të pret ndonjë drejtues për të shënuar mungesën tënde. Ky është një ndryshim në mënyrën e ndjekjes, jo një shpjegim për çdo mungesë; sepse edhe një takim i qartë mund të prishet nga ajo që ndodh brenda teje.

Lina e përdori punën e saj të mirë në zyrë për t'i dhënë leje vetes të tregohej e pakujdesshme me babanë e saj. Por ka nga ata që bëjnë të kundërtën: heqin dorë nga e mira që dëshirojnë të bëjnë sepse nuk kanë ndrequr ende një gabim tjetër. Thonë: «Si të fal namaz kur ende bëj këtë e atë?».

Sikur përsosmëria të ishte kusht për të filluar, askush nuk do të niste asgjë. Mund ta ruash takimin e namazit dhe njëkohësisht të ndreqësh atë ku ke gabuar. Veprimi i parë nuk e shlyen të dytin, dhe i dyti nuk ka pse të të privojë nga i pari. Kjo është një rishikim i dy llogarive, jo një dëshmi që e lëshon kundër vetes.

Dhe në Kuran thuhet: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ veprat e mira i shlyejnë veprat e këqija. (Hud 11:114)⁶. Ajeti vjen bashkë me urdhrin për faljen e namazit. E mira është një hap që e hedh, jo një shpërblim që e pret pasi të jesh bërë i përsosur.

Mbetet edhe një derë e tretë, të cilën mjetet e këtij libri nuk mund ta hapin. Disa njerëz e kanë ndërprerë namazin jo nga mungesa e mbikëqyrjes, as nga frika e hipokrizisë, por sepse nuk janë më të sigurt. Kjo është një arsye e vërtetë, jo një nga justifikimet e avokatit, dhe nuk bën të trajtohet si justifikim. Mjetet e këtij libri i përgjigjen pyetjes «Përse e shtyj atë për të cilën jam i bindur?», kurse njeriu te kjo derë pyet para kësaj: A jam vërtet i bindur? Dhe pyetja e tij meriton një lexim të sinqertë të një lloji tjetër, si dhe një bisedë me dikë që e dëgjon pyetjen pa alarm e pa nguti. Gjithçka që mund të bëjë ky kapitull është të mos e ngatërrojë atë me njeriun e justifikimeve: i pari ka nevojë për një përgjigje, i dyti ka nevojë për një pasqyrë.

Një peshore e vetme për punën dhe shtëpinë

Të shtunën Lina fjeti deri në orën dhjetë. Në orën tre hapi bisedën me babanë e saj dhe shkroi: «Babi, java e mbylljes së muajit më lodhi. Të shtunën tjetër, në dashtë Zoti». Por para se të shtypte «Dërgo», pa sipër asaj që kishte shkruar dy mesazhe të vjetra nga vetë ajo, që përfundonin me po të njëjtën fjali.

Nuk e shtypi. Hapi një faqe të re te shënimet dhe e hodhi javën e saj në një listë të vetme: katërmbëdhjetë orë përtej orarit të punës. Dosjet e koleges që mungonte. Një muaj i mbyllur një ditë para afatit. Dhe në rreshtin e fundit: ora e babait, e shtyrë për herë të tretë. Sikur t'i vinte një kolege me një tabelë ku teprica në një zë mbulonte mungesën në një zë tjetër, do t'ia kthente mbrapsht brenda një minute. Dhe pikërisht këtë kishte bërë ajo me javën e vet. Pastaj pyeti veten: a kishte vërtet nevojë ende për pushim? Kishte fjetur deri në orën dhjetë, dhe nga lodhja e javës nuk kishte mbetur gjë tjetër veç fjalëve për të.

U kthye te biseda, fshiu atë që kishte shkruar dhe shkroi: «Do të vij në orën katër». Pas një minute babai iu përgjigj: «E vura ujin në zjarr».

Babai i saj nxori fushën e tavllës nga poshtë divanit; nuk kishin luajtur që nga viti i saj i parë në universitet. I tregoi për mbylljen e llogarive të muajit, por jo për kursin e dizajnit. Telefoni i saj ishte në makinë, si në atë të shtunë të orës së parë. Dhe kur e pyeti për pjesën tjetër të historisë së punës së tij të parë, ai hodhi zarat dhe tha: «Ajo do një të shtunë më të gjatë se një orë». E humbi lojën e parë, dhe babai qeshi: «Kontabiliste, e nuk di të numërosh?».

Kur babai i saj e ktheu fushën e tavllës poshtë divanit, ora kishte kaluar e plotë, dhe rezultati ishte dy me një në favor të tij. Te dera ai tha: «Të shtunën tjetër, në orën katër». Në makinë ajo gjeti një mesazh nga kolegia e departamentit që pyeste për një dosje, dhe shkroi: «Nesër në mëngjes». Pastaj hapi listën, fshiu fjalën «e shtyrë» nga rreshti i fundit dhe shkroi në vend të saj: «Një orë e plotë. Humba dy lojëra».

Premtimi që mbeti

Shkruaj sonte një premtim që të ka mbetur pa mbajtur dhe pranë tij një të mirë që e përdor për të arsyetuar shtyrjen. Ndaji të dyja dhe përcakto veprimin e parë dhe kohën e tij brenda një jave. Dhe kur të vijë koha, regjistro atë që bëre, jo atë që ndieje se e meritoje.

Në konvikt, Karimi po fliste me ekipin e tij në lojë me zë të lartë. Shoku i dhomës filloi të thoshte nga shtrati: «A mund ta ulësh…», kurse Karimi tha: «Patjetër», para se ai të mbaronte fjalën. Shoku i dhomës qeshi: «Nuk jam yt atë». Karimi e uli zërin dhe nuk qeshi.