Món tráng miệng sau đĩa salad

Cả phòng kế toán ở công ty đều trông cậy vào Lina. Trong tuần cô khóa sổ tháng sớm một ngày, cô lại hoãn một giờ thứ Bảy bên cha lần thứ ba.

Thứ Hai, cô thấy trong sổ sách một khoản chênh giữa hai con số, không hơn giá một tách cà phê. Không ai ngoài cô nhận ra. Cô không chịu để đến sáng, nên ở lại công ty tới mười một giờ đêm. Thứ Ba, một đồng nghiệp trong phòng nghỉ. Lina mang hồ sơ của người vắng mặt về bàn mình. Thứ Năm, quản lý nói trước cả phòng: “Không có Lina thì tháng này chúng ta chưa khóa sổ được.” Trước khi tắt máy tính, cô cộng lại thời gian đã dành thêm cho công ty ngoài giờ làm: mười bốn giờ.

Tối thứ Năm, cô mở lịch trên điện thoại. Thứ Bảy có một giờ mang tên “Cha”. Cô đã chuyển giờ ấy hai lần, giờ chẳng nhớ lý do của lần thứ hai. Cô chạm ngón tay vào đó, kéo sang thứ Bảy kế tiếp. Cô tự nhủ: “Tuần này mình làm nhiều rồi, mình xứng đáng có một thứ Bảy cho riêng mình.” Cô vẫn chưa nhắn gì cho cha.

Phép tính ấy cũng diễn ra trên bàn ăn của bạn.

Bạn quyết định hôm nay không ăn đồ ngọt. Bạn gọi một đĩa salad lớn, không kèm bánh mì. Bạn thấy hơi hài lòng về mình. Rồi có người hỏi bạn muốn ăn một miếng bánh ngọt không. Bạn đồng ý ngay, chẳng đắn đo. Không thấy tội lỗi. Bạn thấy mình xứng đáng, như thể đĩa salad đã mua cho bạn giấy phép ăn bất cứ thứ gì sau đó.

Sau khi làm điều tốt, ta thấy mình có được một khoản để chi cho lần thiếu sót tiếp theo. Ta biến việc tốt thành lý do biện hộ, như thể việc trước thanh toán được việc sau. Các nhà tâm lý học gọi cơ chế ấy là “sự tự cấp phép về đạo đức”¹.

Làm sao điều ấy xảy ra mà ta không thấy chút mâu thuẫn nào?

Trong cuốn “Why Everyone (Else) Is a Hypocrite”, Robert Kurzban mô tả tâm trí gồm những hệ thống con không thường xuyên kiểm tra công việc của nhau²; giống một hội đồng quản trị mà các thành viên không bao giờ họp.

Khoản có tưởng tượng

Trong một nghiên cứu, những người tham gia bác bỏ các phát biểu phân biệt đối xử rõ ràng, rồi đọc một tình huống về công việc thường được cho là dành cho nam giới. Những người đàn ông đã chứng minh mình “vô tội” trước đó có xu hướng ưu tiên nam giới cho công việc ấy hơn những người đàn ông khác. Ở nữ giới không xuất hiện sự khác biệt đó³.

Một phân tích sau này tổng hợp hàng chục nghiên cứu, tìm thấy tác động nhỏ và không đồng đều⁴. Việc tốt có thể biến thành lý do biện hộ với một số người, trong một số hoàn cảnh.

Nghỉ ngơi nói: “Tôi đã làm xong, giờ tôi nghỉ.” Tự cấp phép nói: “Tôi đã làm tốt ở đó, nên tôi xứng đáng được thiếu sót ở đây.” Vấn đề xuất hiện khi thành quả trở thành giấy phép thất hứa hoặc bỏ mặc quyền lợi của ai đó.

Giữ lời không thể chia thành hai tài khoản. Trong lời truyền phải giữ giao ước: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Hỡi những người có đức tin, các ngươi hãy thực hiện đúng các giao ước. (Al-Ma-idah: 1)⁵. Đừng lấy một việc tốt đã làm để trả lời cho một lời hứa khác bạn không giữ.

“Làm sao tôi dâng lễ nguyện Salah khi vẫn còn phạm lỗi?”

Bạn có nhớ cuộc hẹn ở đầu cuốn sách không? Mười lăm phút mỗi ngày, ở công ty hay đại học, bạn không bỏ lỡ. Giờ ta gọi tên điều tương ứng: năm giờ hẹn lễ nguyện mỗi ngày. Mười lăm phút kia có giờ ghi sẵn, có những gương mặt chờ bạn, có người điểm danh. Đến giờ lễ nguyện, không có quản lý chờ ghi lại việc bạn vắng mặt. Đó là khác biệt về sự theo dõi, chưa phải lời giải thích cho mọi lần vắng mặt. Bởi ngay cả cuộc hẹn rõ ràng cũng có thể bị gián đoạn bởi điều xảy ra trong bạn.

Lina dùng việc tốt ở công ty để cho phép mình thiếu sót với cha. Có người lại làm ngược lại: bỏ điều tốt mình muốn làm vì chưa sửa được một lỗi khác. Họ nói: “Làm sao tôi dâng lễ nguyện khi vẫn còn làm việc ấy?”

Nếu hoàn hảo là điều kiện để bắt đầu, chẳng ai bắt đầu được gì. Bạn có thể giữ giờ lễ nguyện và sửa việc mình đã làm sai. Việc trước không thanh toán được việc sau. Việc sau cũng không cần tước mất việc trước. Đây là việc xem lại hai tài khoản, đâu phải một giấy chứng nhận bạn cấp cho mình.

Trong Kinh Qur’an có lời: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Thật vậy, những việc làm thiện tốt giúp loại bỏ những điều xấu. (Hud: 114)⁶. Câu Kinh ấy đi cùng mệnh lệnh thực hiện lễ nguyện. Điều tốt là một bước bạn làm, không phải phần thưởng chờ nhận sau khi đã hoàn hảo.

Còn một cánh cửa thứ ba mà các công cụ trong sách này không mở được. Có người ngừng lễ nguyện không phải vì thiếu người theo dõi, cũng không phải vì sợ đạo đức giả, mà vì không còn chắc chắn. Đó là lý do thật, không phải lời biện hộ của vị luật sư. Không thể đối xử với nó như một lời biện hộ. Các công cụ của cuốn sách trả lời câu hỏi: “Vì sao tôi trì hoãn điều mình tin là đúng?” Nhưng người đứng trước cánh cửa này còn hỏi câu trước đó: liệu tôi có thật sự tin không? Câu hỏi ấy xứng đáng với việc đọc tìm hiểu thành thật theo một hướng khác, và một cuộc trò chuyện với người có thể đón nhận câu hỏi mà không hoảng sợ hay vội vã. Chương này chỉ có thể tránh nhầm người ấy với người đang viện cớ: người thứ nhất cần câu trả lời, người thứ hai cần một tấm gương.

Một thước đo cho công việc và gia đình

Thứ Bảy, Lina ngủ đến mười giờ. Ba giờ chiều, cô mở cuộc trò chuyện với cha, viết: “Cha ơi, tuần khóa sổ tháng làm con mệt quá. Thứ Bảy tuần sau, nếu Allah muốn.” Trước khi bấm “Gửi”, cô thấy phía trên hai tin nhắn cũ của mình cùng kết thúc bằng câu ấy.

Cô không bấm. Cô mở trang ghi chú mới, viết cả tuần vào một danh sách: mười bốn giờ ngoài giờ làm. Hồ sơ của đồng nghiệp vắng mặt. Sổ tháng được khóa sớm một ngày. Dòng cuối: một giờ bên cha, hoãn lần thứ ba. Nếu đồng nghiệp mang đến một bảng mà phần dư của khoản này che phần thiếu của khoản kia, cô sẽ trả lại trong một phút. Cô vừa làm đúng như vậy với tuần của mình. Rồi cô hỏi: mình còn cần nghỉ không? Cô đã ngủ đến mười giờ. Sự mệt mỏi của cả tuần giờ chỉ còn trong lời kể.

Cô quay lại cuộc trò chuyện, xóa những gì vừa viết, nhắn: “Bốn giờ con đến.” Một phút sau, cha đáp: “Cha đặt nước lên bếp rồi.”

Cha cô lấy bộ cờ backgammon dưới ghế sofa. Hai cha con chưa chơi từ năm đầu cô học đại học. Cô kể chuyện khóa sổ tháng, không kể khóa thiết kế. Điện thoại ở trong xe, giống hôm thứ Bảy dành một giờ đầu tiên cho cha. Khi cô hỏi phần tiếp theo của câu chuyện về công việc đầu tiên của ông, ông gieo xúc xắc, nói: “Chuyện ấy cần một thứ Bảy dài hơn một giờ.” Cô thua ván đầu. Cha cười: “Làm kế toán mà không biết đếm à?”

Khi cha cất bộ cờ lại dưới ghế sofa, trọn một giờ đã qua. Ông thắng hai ván, cô thắng một. Ra đến cửa, ông nói: “Thứ Bảy tuần sau, bốn giờ.” Trong xe, cô thấy tin nhắn của đồng nghiệp trong phòng hỏi về một hồ sơ. Cô viết: “Sáng mai.” Rồi cô mở danh sách, xóa chữ “hoãn” ở dòng cuối, thay bằng: “Trọn một giờ. Thua hai ván.”

Lời hứa còn lại

Tối nay, hãy viết một lời hứa bạn còn nợ. Bên cạnh, ghi một việc tốt bạn dùng để biện hộ cho việc trì hoãn. Tách chúng ra. Chọn hành động đầu tiên và giờ thực hiện trong một tuần. Đến hẹn, ghi điều bạn đã làm, thay vì điều bạn cảm thấy mình xứng đáng được nhận.

Ở ký túc xá, Karim nói lớn với đội chơi game. Bạn cùng phòng từ trên giường vừa cất lời: “Cậu nói nhỏ…” thì Karim đáp: “Vâng”, trước khi bạn nói hết. Người bạn cười: “Tớ đâu phải cha cậu.” Karim hạ giọng, không cười.