Suɓagol ngol ndokku-ɗaa hoore maa

E ndungu, Karim ruttake galle ngam timmoode yontere, tee ñalnde Jumaa o jooɗii e montor e baaba makko ngam yahugo e juulirde. Ɓe ɓoyyii, nde ɓe yottii daande huɗuba wuurnoo e makko. Baaba makko tawaano nokku ngam ƴettude montor. O dari e hakkunde laawol dañeejo ɓadiingo juulirde, haa heddaano laawol ngam montor goɗngo e bannge maggo. O wuri moota, o wi’i: «Minti famɗi, en ruttoto». Karim anndi wonde «minti famɗi» baaba makko ñalnde Jumaa ina naata huɗuba, e julde, e salaami feccere wuro.

Ɓe jippii, ɓe njadi feewde damal. Montor daneejo yottii e montor baaba makko, ndu dari: alaa laawol yeeso maggu, e caggal maggu montor goɗngo ina haɗa ndu ruttude. Joom ndu fiyi klaksoon laabi gootiri famɗo, caggal ɗuum laabi gootiri juutndo. Karim ɓamti hoore. Baaba makko yottiino damal juulirde, o ɓaaɗi o yaltini paɗe makko.

Karim yiɗi wi’ude: «Baaba, montor ndu ina uddi laawol». Kono baaba makko ina dari e damal juulirde, tee mo haalata huɗuba ina haala. So wi’i ɗum jooni, ɗum feeñoto hono yeddugol e julde tigi, wonaa e montor. O daari, o yaltini paɗe makko ɓadiinde paɗe baaba makko. E laawol klaksoon yottii laabi tataɓe.

Foti a anndi ndee nyiifaare: aɗa yi’i gollal ina naawna goɗɗo, tee sabu makko ko moƴƴuɗum, aɗa daara mo, ngam woto yeddugol maa e gollal ngal feeñu hono yeddugol e ko yiɗ-ɗaa. Foti ko aan woni joom gollal ngal. Montor ndu ina uddi laawol; mbele daliilu ina waylitii hakke mo ɗon ndaara caggal maggu, walla ina moƴƴina natal joom ndu e hoore mum tan?

Daliilu ngu waylii naamnal ngal

Baaba ina reena saanga, caggal ɗuum o accata hakke goɗngo nde kanko woni mo nafa. Ndee ko gollal ngal en ƴeewata, tawa en ngaɗaaki ñaawoore e dow nguurndam makko fof.

«Ko julde, alaa aybe»: ndee ko «miijo duñoraango yiɗde», hono wiɗtude ko tiimata suɓagol maa, wonaa ƴeewtude ɗum. Ɗum waylita naamnal ngal gila e rewugol yimɓe haa e moƴƴere yaadugol maa. Moƴƴere yaadugol udditaa laawol, tee ruttintaa waktu ɓen ndaaroowo.

Kadi yerdugol neydi ko huutorgol keɓal gollal mo teddini-ɗaa ngam hokkude hoore maa yamiroore ngam juumre goɗɗere: «Miɗo julde, ngam ɗuum mi haani…». Ndee wonaa ƴeewtugol baaba walla kala juulɗo; en ƴeewta mbele o naatini hakke goɗɗo e limoore ndee nokku.

Awooka foti wi’a: kala gooto ɗon waɗa ɗuum, walla nokku ɗon dañii. Ruttugol ngol hokkaa yamiroore, tee dañugol nokku ngol waɗataa joom montor ndu fotaa yaltinde ɗum e waktu mum. Feccere waawi moƴƴineede ko nokku montor e waktu yaltugol.

Nde joom gollal ngal waylitii

Naamno: «So goɗɗo waɗi ɗum ngam sabu duniyaaru, mbele mi jaɓat?». Miijo montor gootol ɓadiinde dukkaan, tee joom ndu ina wi’a o ɓoyyataa e soodude ko o ɗaɓɓi. So yedd-ɗaa, hol ko waylii ɗoo si wonaa daartol ngol aɗa haalata e dow hoore maa? Naamnal ngal ruttinta hakke e mawnugol mayre, caggal nde daliilu ngu suuɗi ɗum.

Foti a ƴetti tuur goɗɗo sabu saanga maa tiiɗi, walla aɗa ɓoyyini bere nde aɗa siftora sadaka maa. Kala nokku ina woodi duruufuuji mum, tee naamnal ngal heddi: hol mo ɓamta njoɓdi suɓagol am, tee mbele o jaɓii ɗum?

Aɗa waawi yeddude gollal ngal tawa a ñaawaa goongɗinal joom ɗum, tee kanko waawi moƴƴinde ɗum tawa o yeddaa ko o yiɗi e julde. Wujjude hoore fof e kooɗal ina waawi uddude juumre famɗere waawi moƴƴineede.

Nokku ɗo yimɓe njooɗotoo

Abu Sa’id al-Khudri jaabii wonde Nelaaɗo ﷺ haɗi jooɗude e laawe. Sehilaaɓe ɓe mbi’i ɓe ngoodi jooɗorde ɓe kaalatoo heen, caggal ɗuum jaabawol ari: «So on yiɗi tan jooɗugo, ndokkee laawol ngol hakke mayre». Ɓe ɗaɓɓi hakke mayre, tee ɓe cifaa wuudugol gite, e haɗugol naawnugol, e jaabugol salaam, e yamirgol moƴƴere, e haɗugol bonnere¹.

Daartol ngol ndarataa e ɗaɓɓal ɓen jooɗotooɓe e jooɗorde maɓɓe. Ngol naata e hakke ɓen yaadotoowo e maɓɓe. Jooɗorde ina woodi gollal e joomiraaɓe mayre, kono laawol wontaa jawdi maɓɓe sabu gollal ngal.

Jooɗorde e montor ceerti, kono ko hawta majji ko ndaarde e bannge mo kuuwoore ngoo fooɗa. Julde ittataa hakke yimɓe, kadi ittugol naawnugol e laawol ko feccere e feccere goongɗinal: «E ɓurɗo famɗude heen ko ittugo naawnugol e laawol»².

Naamnal waylitiingal

Caggal julde baaba makko salaami e feccere wuro, no Karim hoolni, caggal ɗuum ɓe njaltii. Montor daneejo ina e nokku mayre, tee joom ndu ina dari e damal ndu udditii. Julde timmi, kono laawol ina uddaama. Karim yaadi e bannge baaba makko, o naamni mo e deeƴre: «So goɗɗo ƴetti montor makko nii e yeeso dukkaan ngam soodude ko o ɗaɓɓi, mbele a jaɓoto ɗum e makko?». Baaba makko jaabaano. O wurti caabi, o ƴetti juŋngo makko feewde joom ndu ina yerdoo, caggal ɗuum o yaadini montor ndu feewde cakkitiire laawol. Montor daneejo yaadii, tee montor ɗe njoɗɗi caggal maggu ngaddi e makko. Karim jooɗii e bannge baaba makko, tee hay gooto e maɓɓe haalaaki huunde haa galle.

E nde Karim ruttake garoonde, ñalnde Jumaa, baaba makko tuppi damal makko hade aadaan ɓadii waktu hakkunde-hakkunde: «Yo en ndilla». O dari montor e nokku caggal bakkeri, woɗɗa e laawol dañeejo, o wuri moota, o wi’i: «Minti joy e koyɗe». Ɓe ndilli feewde juulirde, ɓe nyottii hade mo haala huɗuba ummude e minbar.

Hol ko ngoni-ɗaa nde aadi-ɗaa? Mbele aɗa reena waktu mo anndi ma, walla waktu mo anndaa-ɗaa hay innde makko kadi? Hade saanga maa garoowo, suɓo huunde gootere goɗɗo waawi kuutorde tawa a haɗaa mo. Hakke makko waylitaa sabu daliilu maa.

Nde o ruttake jemma Aset to suudu makko e nder suudu almudɓe, Karim yaadi kollere makko e bangal drower. Bataake ina heddii e nder mum no o accunoo, tee e laabi aranndeere o kulaano ko woni heen. O udditaaki drower, o fuɗɗi yaltinde ko woni e jiiba makko.