तुम्ही स्वतःला दिलेली सूट

वसंत ऋतूत करीम शनिवार-रविवारच्या सुट्टीसाठी घरी आला होता, आणि शुक्रवारी दुपारी तो वडिलांसोबत गाडीतून मशिदीत गेला. त्यांना उशीर झाला होता, आणि ते पोहोचले तेव्हा वक्त्याचा आवाज आधीच लाऊडस्पीकरवरून येत होता. वडिलांना पार्किंगसाठी जागा सापडली नाही. त्यांनी मशिदीजवळील अरुंद रस्त्याच्या मध्यभागी गाडी थांबवली, ज्यामुळे बाजूने दुसरी गाडी जाण्यासाठी रस्ताच उरला नाही. त्यांनी इंजिन बंद केले आणि म्हणाले: “काही मिनिटांत आपण परत येऊ.” आणि करीमला माहीत होते की शुक्रवारच्या दिवशी वडिलांच्या त्या “काही मिनिटांत” भाषण, नमाज आणि अर्ध्या परिसरातील लोकांना सलाम करणे समाविष्ट असायचे.

ते खाली उतरले आणि दरवाजाकडे चालू लागले. तेवढ्यात एक पांढरी गाडी वडिलांच्या गाडीजवळ आली आणि थांबली: तिच्या पुढे जायला रस्ता नव्हता, आणि तिच्या मागे असलेल्या दुसऱ्या गाडीमुळे तिला मागेही जाता येत नव्हते. तिच्या चालकाने आधी छोटा हॉर्न वाजवला, मग एक लांब हॉर्न दिला. करीम मागे वळला. त्याचे वडील मशिदीच्या दारापाशी पोहोचले होते आणि बूट काढण्यासाठी वाकले होते.

करीमला म्हणायचे होते: “बाबा, गाडीने रस्ता अडवला आहे.” पण त्याचे वडील मशिदीच्या उंबरठ्यावर होते, आणि उपदेशक बोलत होते. जर त्याने आता तसे म्हटले असते, तर तो गाडीवर घेतलेला आक्षेप न वाटता प्रत्यक्ष नमाजवर घेतलेला आक्षेप वाटला असता. तो शांत राहिला, आणि वडिलांच्या बुटां शेजारी स्वतःचे बूट काढले. आणि रस्त्यावरून तिसऱ्यांदा हॉर्नचा आवाज आला.

हा त्रास कदाचित तुम्हालाही माहीत असेल: तुम्ही दुसऱ्याला इजा पोहोचवणारी कृती पाहता, जिचे कारण उदात्त असते, म्हणून तुम्ही शांत राहता जेणेकरून त्या कृतीवरील तुमचा आक्षेप तुम्हाला प्रिय असलेल्या गोष्टीवरील आक्षेप वाटू नये. आणि कदाचित तुम्ही स्वतःच ती कृती करणारे असाल. गाडीने रस्ता अडवला आहे; मग युक्तिवादामुळे मागे थांबलेल्या लोकांचा हक्क बदलतो का, की केवळ गाडी मालकाची स्वतःबद्दलची प्रतिमा सुधारते?

प्रश्न बदलणारा युक्तिवाद

वडील एका वेळेचे पालन करतात, आणि जेव्हा स्वतःचा फायदा असतो तेव्हा दुसऱ्याच्या हक्काला अपवाद करतात. हीच ती कृती आहे जी आपण तपासत आहोत, त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यावर निकाल देण्याची आपल्याला गरज नाही.

“ही तर उपासना आहे, मग काही हरकत नाही”: हा इच्छेने प्रेरित झालेला युक्तिवाद आहे, जो आपल्या निवडीची तपासणी करण्याऐवजी तिचे समर्थन करणारे कारण शोधतो. हा प्रश्न लोकांच्या जाण्या-येण्यावरून तुमच्या हेतूच्या चांगुलपणाकडे वळवतो. चांगल्या हेतूमुळे रस्ता मोकळा होत नाही किंवा थांबलेल्या व्यक्तीचा वेळ परत मिळत नाही.

आणि नैतिक सवलत म्हणजे स्वतःला महत्त्व वाटणाऱ्या एखाद्या कृतीच्या जमापुंजीचा वापर करून स्वतःला दुसऱ्या चुकीची परवानगी देणे: “मी नमाज पढतो, म्हणून मला अधिकार आहे…” हे वडिलांचे किंवा प्रत्येक नमाज पढणाऱ्याचे निदान नाही; आपण फक्त एवढेच तपासत आहोत की त्यांनी या परिस्थितीत दुसऱ्याच्या हक्काचा विचार केला की नाही.

आणि वकील कदाचित म्हणेल: सगळेच असे करतात, किंवा जागा अरुंद आहे. वारंवार घडण्याने परवानगी मिळत नाही, आणि जागेच्या कमतरतेमुळे दुसऱ्या चालकाने स्वतःचा वेळ देऊन समस्या सोडवली पाहिजे असे होत नाही. सुधारण्याजोगा भाग म्हणजे गाडीची जागा आणि निघण्याची वेळ.

जेव्हा कृती करणारा बदलतो

विचारा: “जर दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीने ऐहिक कारणासाठी असे केले असते, तर मी ते स्वीकारले असते का?” कल्पना करा की तीच गाडी एका दुकानासमोर उभी आहे, आणि तिचा मालक म्हणतो की सामान खरेदी करायला त्याला वेळ लागणार नाही. जर तुम्ही आक्षेप घेतला असता, तर तुम्ही स्वतःबद्दल सांगत असलेल्या कथेव्यतिरिक्त इथे आणखी काय बदलले आहे? युक्तिवादाने झाकून टाकलेला हक्क हा प्रश्न पुन्हा समोर आणतो.

तुमची वेळ महत्त्वाची असल्यामुळे तुम्ही दुसऱ्याची पाळी घेऊ शकता, किंवा कर्ज फेडायला उशीर करून स्वतःच्या दानाचा उल्लेख करू शकता. प्रत्येक परिस्थितीची स्वतःची कारणे असतात, आणि प्रश्न तोच राहतो: माझ्या निवडीचा भार कोण सोसत आहे, आणि त्याने त्यासाठी संमती दिली आहे का?

कृती करणाऱ्या व्यक्तीच्या श्रद्धेवर खटला न चालवता तुम्ही त्या कृतीवर आक्षेप घेऊ शकता, आणि तो स्वतःला प्रिय असलेल्या उपासनेचा इन्कार न करता ती सुधारू शकतो. संपूर्ण अस्तित्वाचा बचाव करण्याच्या नादात दुरुस्त करता येणारी छोटी चूक झाकली जाऊ शकते.

लोक बसतात ती जागा

अबू सईद अल-खुदरी सांगतात की पैगंबर ﷺ यांनी रस्त्यांवर बसण्यास मनाई केली. सहकाऱ्यांनी सांगितले की त्यांच्या अशा बैठका आहेत जिथे ते बोलतात, तेव्हा उत्तर आले: “जर तुम्हाला तिथे बसण्याशिवाय पर्याय नसेल, तर रस्त्याला त्याचा हक्क द्या.” आणि जेव्हा त्यांनी विचारले की त्याचा हक्क काय आहे, तेव्हा नजर खाली ठेवणे, इजा न पोहोचवणे, सलामचा स्वीकार करणे, चांगल्या गोष्टींचा आदेश देणे आणि वाईटापासून रोखणे यांचा उल्लेख करण्यात आला¹.

आणि ही गोष्ट बसणाऱ्यांच्या बैठकीच्या गरजेपाशी थांबत नाही. ती त्यांच्या जवळून जाणाऱ्यांच्या हक्काकडे वळते. त्या बैठकीचे तिच्या सदस्यांसाठी एक महत्त्व असते, परंतु त्या महत्त्वामुळे रस्ता त्यांची खाजगी मालमत्ता बनत नाही.

बैठक आणि गाडी या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, पण दोन्हीमध्ये सामाईक गोष्ट म्हणजे कृतीचा परिणाम ज्याच्यावर होतो त्याच्या दृष्टिकोनातून पाहणे. उपासनेमुळे लोकांचे हक्क नष्ट होत नाहीत, आणि रस्त्यावरील अडथळा दूर करणे ही स्वतःच श्रद्धेची एक शाखा आहे: “आणि त्यातील सर्वांत खालची पायरी म्हणजे रस्त्यावरील त्रासदायक गोष्ट दूर करणे.”².

उलटा प्रश्न

नमाजनंतर वडिलांनी अर्ध्या परिसरातील लोकांना सलाम केला, जशी करीमला अपेक्षा होती, आणि मग ते बाहेर आले. पांढरी गाडी जागेवरच होती, आणि तिचा चालक तिच्या उघड्या दारापाशी उभा होता. नमाज संपली होती, आणि रस्ता अजूनही बंद होता. करीम वडिलांच्या शेजारी चालला आणि त्याने शांतपणे विचारले: “जर दुसऱ्या एखाद्याने दुकानातून सामान खरेदी करण्यासाठी आपली गाडी अशी उभी केली असती, तर तुम्ही ते त्याच्याकडून स्वीकारले असते का?” वडिलांनी काही उत्तर दिले नाही. त्यांनी किल्ली काढली, चालकाकडे माफी मागण्यासाठी हात वर केला, आणि गाडी रस्त्याच्या कोपऱ्यात हलवली. पांढरी गाडी पुढे निघून गेली, आणि तिच्या मागे अडकलेल्या गाड्याही निघून गेल्या. करीम वडिलांशेजारी गाडीत बसला, आणि घरापर्यंत दोघांपैकी कोणीही काही बोलले नाही.

आणि करीमच्या पुढच्या भेटीत, शुक्रवारी, अजानाच्या अर्धा तास आधी वडिलांनी त्याचा दरवाजा ठोठावला: “चल.” त्यांनी बेकरीच्या मागे, अरुंद रस्त्यापासून लांब गाडी उभी केली, इंजिन बंद केले आणि म्हणाले: “पाच मिनिटे चालत जायचे आहे.” ते मशिदीकडे चालत गेले आणि वक्ते व्यासपीठावर चढण्यापूर्वी पोहोचले.

जेव्हा तुम्ही वचन देता तेव्हा तुम्ही कोण असता? तुम्ही ओळखणाऱ्या लोकांचा वेळ जपता की ज्यांचे नाव तुम्हाला माहीत नाही त्यांचाही वेळ जपता? तुमच्या पुढच्या वेळेपूर्वी, अशी एक गोष्ट ठरवा जी दुसरी व्यक्ती तुमच्या अडथळ्याशिवाय वापरू शकेल. आणि तुमचा युक्तिवाद बदलल्याने त्यांचा हक्क बदलत नाही.

आणि शनिवारी संध्याकाळी वसतिगृहातील आपल्या खोलीत परत आल्यावर करीमने ड्रॉवरच्या काठावरून बोट फिरवले. लिफाफा आत जसा ठेवला होता तसाच होता, आणि पहिल्यांदाच त्याला आत काय आहे याची भीती वाटली नाही. त्याने ड्रॉवर उघडला नाही, आणि तो आपली बॅग रिकामी करू लागला.