«جے»… اوہ لفظ جو تہاڈی نِندرا کھوہ لیندا ہے — اپنے آپ توں استعفیٰ

دو وجے دا ناں

صبح دے دو وجے، ڈیزائن دی نوکری دی انٹرویو توں گھنٹیاں پہلاں، لینا نے اپنے فون وچ اوہناں ناواں نوں پھرولیا جنہاں نوں اوہ جاندی سی، کسے نوں لبھدی ہوئی جس نال گل کر سکے۔ اوہ اک ناں اتے رک گئی جس نوں فون کرن دی ہمت نہیں سی۔ ایہ اوہدے پیو دا ناں سی۔ جے اوہ اس ویلے فون کردی تاں اوہ پچھدا کہ کیہ ہویا، تے اوہنوں اک ایسی انٹرویو بارے دسنا پیندا جس بارے اوہنوں پتہ ای نہیں سی۔

اوہنے ناواں دی فہرست بند کیتی۔ دروازے کول اوہدی جوتی ٹکی ہوئی سی، تے بیگ دے اتے کورس دی فائل سی، جس وچ اوہ لوگو سی جو اوہنے چھے واری دوبارہ بنایا سی۔ اوہنے ادارے بارے پڑھیا، اپنا سی وی ورجیا، تے جوابات نوں شیشے دے سامنے آزمایا۔

اوہنے اک متوقع سوال لکھیا: تسیں اکاؤنٹنگ کیوں چھڈنا چاہندیاں او؟ اک جواب پڑھیا، اوہنوں اپنی گل دے نیڑے لیایا، فیر مٹا دتا۔ پچھن لگی: جے میں اٹک گئی تاں؟ جے کوئی ایسی آ گئی جس کول بہتر کم سن؟

اوہدا خاوند بستر دی دوجی پاسے ہلیا: «ابھی کنی رات باقی ہے؟»۔ اوہنے آکھیا: «ہن سوندی آں»۔ فون نوں منہ ہیٹھ کر دتا۔ ہنیرے وچ اوہ اوہ جواب دوبارہ دہرانے لگی جو مٹایا سی، لفظ بہ لفظ۔ اک ہلکی جیہی اطلاع دی آواز آئی، تے اوہدا ہتھ فون دے کنارے ول ودھیا، اس توں پہلاں کہ اوہ جاندی کہ کیہ لبھدی ہے۔

تیجے وجے نویں سوالاں دا اک صفحہ آیا۔ اوہنے دو سوال یاد کیتے جو اوہدی فہرست وچ نہیں سن، تے اوہناں دے جواب لبھے۔ جس لوگو والا فولڈر سی، اوہنوں اوس ساری رات اک واری وی نہیں کھولیا۔ جو کجھ اوہ کر سکدی سی، اوہ دروازے کول تیار سی، تے جو کجھ اوہ فون وچ لبھدی سی، اوہ کدے ختم نہیں ہوندا سی۔

تہاڈا جسم بستر وچ ہے، تے تہاڈا ذہن اوس کمرے وچ جس وچ تسیں اجے داخل نہیں ہوئے۔ تسیں جواب جاندے او، فیر اوہناں نوں اس جواب دی تلاش وچ دوبارہ کھوجدے او جو کل دی ضمانت دے سکے۔ تسیں کنیاں راتاں اوس گل بات نوں دتیاں جو ہوئی ہی نہیں؟ تے اوس گل بات دا کیہڑا حصہ تسیں اس ویلے اصل وچ اپنے قابو وچ رکھدے او؟

جدوں تہانوں اوہ فکر ستاؤے جو تسیں نہیں جاندے

تسیں ٹھیک ٹھیک کس گل توں ڈردے او؟ ہو سکدا ہے کہ تسیں کوئی واضح جواب نہ لبھو، حالانکہ فکر ٹھہردی نہیں۔

اک ابتدائی چھوٹی تحقیق وچ مشیل ڈوگاس تے اوہدے ساتھیاں نے چوبیس اوہ لوک جو عام اضطراب دی بیماری نال جوجھدے سن، ویہہ اوہناں لوکاں نال موازنہ کیتا جو مریض نہیں سن¹۔ غیر یقینی نوں برداشت نہ کر سکنا اوہ اہم عنصر سی جس نے دوہاں گروہاں نوں وکھ کیتا۔ ایہ نتیجہ تہانوں اک کارآمد سوال ول لیاندا ہے: تسیں «میں نہیں جاندا» والے جملے نال کینج نبڑدے او؟

جدوں تسیں کسے طبی ٹیسٹ دے نتیجے یا کسے پیغام دے جواب دی اڈیک کردے او، تاں تہانوں ایہ وی پریشان کردا ہے کہ تسیں جواب نہیں جاندے۔ تے تسیں خالی تھاں کسے امکان نال بھردے او، فیر اس توں وی بدتر امکان نال۔ اس نامعلوم حالت دا اپنا ہی وزن ہے تہاڈی فکر وچ۔

«جے» دو سمتاں وچ کم کردا ہے

لینا دے ذہن وچ دہرائے جان والے لفظ نوں غور نال ویکھو: جے۔ کیہ ہووے جے ایہ ہو جاوے؟ ایہو لفظ اک ہور سمت وچ وی کم کردا ہے، جدوں معاملہ ہو چکیا ہووے: جے میں ایہ کر لیندا۔

محقق نیل روز نے ایس فرضی سوچ اتے دہائیاں دی تحقیق اکٹھی کیتی²۔ چھوٹی مدت وچ اسیں اوہناں کماں اتے زیادہ پچھتاندے آں جو اسیں کیتے، تے لمبی مدت وچ سبھ توں ودھ اوہ موقعے ابھردے نیں جو اسیں ہتھوں گواہ دتے: اوہ یونیورسٹی جس وچ داخلہ نہ لیا، اوہ گل جو نہ آکھی، تے اوہ سفر جو ٹالیا۔

«جے» جو ماضی وچ ہووے پچھتاوا پیدا کردا ہے۔ تے «جے» جو مستقبل وچ ہووے فکر پیدا کردا ہے۔ تے دوہاں تہانوں اس پل توں کھچ لیندے نیں جس اتے تہاڈا اصل وچ اختیار ہے۔

جو ہتھ وچ رہ گیا

ابو بکر نبی ﷺ دے نال غار وچ سن۔ ابو بکر دسدے نیں کہ اوہ نبی ﷺ نوں آکھیا: «جے ان وچوں کوئی اپنے پیراں ہیٹھ جھات مارے تاں ساڈے تائیں ویکھ لوے گا»۔ تے نبی ﷺ نے اوہنوں جواب دتا: «ابو بکر، تیرا کیہ خیال ہے اوہناں دو بندیاں بارے جنہاں دا تیجا اللہ ہے؟» (بخاری 3653)³۔

تے ایتھے «جے» وی ہے، پر ابو بکر دے بیان وچ۔ انسان ایہ ناں لے سکدا ہے جو اوہنوں فکر کر رہیا ہے، فیر اوس سہارے ول دیکھ سکدا ہے جو اوس پل وچ اوہدے کول ہے۔ پر ہر امکان نوں لڑی وچ بدل دینا جو کدے ختم نہ ہووے، اوہ اوہ شے ہے جس نوں اسیں فصل دے اوزار وچ جانچدے آں۔

لینا دا سوال انٹرویو بارے سی، جو غار دی گل توں مختلف ہے، پر عملی سوال اک ہی ہے: کیہ چیز اوس دے ہتھ دی حد وچ اس ویلے ہے؟ اوہ اپنے جواب تیار کر چکی ہے، تے اوہ فون رکھ کے سون دی سکت رکھدی ہے۔ پر اوہ بندہ جو اوہنوں انٹرویو دیندا ہے، تے جو امیدوار اوہدے بعد آؤندی ہے، اوہ اوہ کم نہیں جو اوہ تیجے وجے کر سکدی ہے۔

تہاڈے وس دی حد

معالج رابرٹ لیہی اپنی کتاب The Worry Cure⁴ وچ فکر دی دو قسماں وچ فرق کردا ہے۔ اک پیداواری فکر ہے، جو تہانوں کسے تیاری یا قدم ول لیجاندی ہے جو تسیں کر سکدے او۔ تے اک غیر پیداواری فکر ہے، جو تہانوں اوہناں ای امکاناں دے گرد گھماندی رہندی ہے، بناں کسے کم دا دروازہ کھولے۔

لینا نوں تیاری دی لوڑ سی، نہ کہ آدھی رات توں بعد دسویں واری اوسے تیاری نوں دوہرانا۔

2020 وچ شائع ہوئی اک تحقیق وچ محققین لوکاس لافرینیئر تے مائیکل نیومن نے 29 اوہ لوک جو عام اضطراب دی بیماری نال جوجھدے سن، علاج دے دوران، کہیا کہ روزانہ ایہ ریکارڈ کرن کہ اوہناں نوں کیہ فکر ہے، دس دن تک⁵۔ فیر اوہناں تیس دناں وچ اوہناں فکراں دے نتیجے دی پیروی کیتی۔ ریکارڈ شدہ توقعات وچوں تقریباً 91 فیصد متابعت دے دوران پوریاں نہ ہوئیاں۔ ایہناں شرکاواں وچ ہون والی شے دی توقع وچ حد توں ودھ فکر سی۔

اوس رات، تن وجے توں بعد، لینا نے فون دی نوٹس وچ لکھیا: «ہن سوندی آں»۔ فیر اوہدے ہیٹھ لکھیا: «میں یقینی بناناں گی کہ انٹرویو وچ میں ٹھنڈی رہواں»۔ اک سطر اوہدے ہتھ دی، تے اک سطر جس دی ضمانت اوہ نہیں دے سکدی، اک ای فہرست وچ۔ تے اوس دوجی سطر دی ضمانت لئی اوہ سوالاں دے صفحے ول واپس گئی، تے قریب ہی فجر ویلے سوئی۔

کدوں ورتنا ہے: جدوں فکر اوس نتیجے دے گرد گھمے جو تسیں قابو نہیں رکھدے۔ ویلا: پہلے کالم لئی دس منٹ دی تجویز، فیر کاغذ نوں لکھی ہوئی قدم دے ویلے تیک بند کر دیو۔

ہر واری جدوں نواں «جے» آئے، ایس مشق ول واپس آؤ:

دو کالم لکھو: اک کاغذ، دو کالم۔ پہلا: اوہ قدم جو تسیں اس ویلے کر سکدے او، جویں تیاری تے اپنی نیند دا ویلا۔ دوجا: اوہ نتائج جنہاں دی ضمانت تسیں نہیں دے سکدے، جویں انٹرویو لینے والے دی رائے، یا کوئی ہور امیدوار۔
ہر «جے» نوں اس دے کالم وچ رکھو: ہر جملہ جو «کیہ ہووے جے» یا «جے میں» نال شروع ہووے، پچھو: ایہ کتھے جاندا ہے؟ جے دوجے کالم وچ ہے، تاں اسنوں ویکھو بناں اس نال بحث کیتے، تے فیر اپنی توجہ پہلے کالم دے اس موجود قدم ول لیاؤ۔
جملہ بدلو، احساس نہیں: «کیہ ہووے جے مینوں رد کر دتا؟» دی بجائے آکھو: «جو میرے وس وچ سی میں تیار کر لیا، تے باقی میرے وس وچ نہیں»۔ تہانوں فکر ہو سکدی ہے، پر ہر واری اوس لئی نواں منظر نہ کھولو۔
فکر دے پیداواری حصے لئی اک ویلا رکھو: صرف دس منٹ، اک ممکن قدم دی تیاری لئی، نہ کہ اوہی منظر دوبارہ چلانے لئی۔ اپنا قدم تے اوہدا ویلا لکھو، فیر فائل بند کر دیو۔

جے تسیں ڈگ پؤ: جدوں تسیں اوہی منظر ول واپس جاؤ، تاں نواں «جے» اوہدے کالم وچ رکھو، تے اپنے پہلے کالم وچوں اک فعل چنو۔

اک چھوٹی رات

انٹرویو دی صبح، تن گھنٹے سون توں بعد، اوہناں لینا توں اوہ سوال پچھیا جس اتے اوہ رات بھر جاگی سی: تسیں اکاؤنٹنگ کیوں چھڈنا چاہندیاں او؟ اوہنے آکھیا: «میں نمبراں توں تھک گئی آں»، فیر جملہ ٹھیک کرن لگی تے اٹک گئی۔ اس توں بعد اوہنے اپنی فائل کھولی تے اوہ لوگو دکھایا جو اوہنے چھے واری دوبارہ بنایا سی، تے اوہدی آواز ٹک گئی۔

شام نوں اوہ میز اتے بیٹھی سی، تے اوہ جواب اوہدے سر وچ گھوم رہیا سی: کی ہووے جے اوہناں اسنوں غلط سمجھیا؟ کیہ ہووے جے اوہناں سمجھیا کہ اوہ اپنی نوکری توں تھک گئی اے، تے ہن اوہ اوہناں دی نوکری توں وی تھک جاوے گی؟

اوہنے کاغذ لیا تے اسنوں اک لکیر نال دو کالماں وچ ونڈیا: «جو میرے وس وچ ہے» تے «جو میرے وس وچ نہیں»۔ پہلے کالم وچ لکھیا: اوہناں لوکاں نوں شکریے دا چھوٹا جیہا پیغام، تے آدھی رات توں پہلاں سون۔ دوجے کالم وچ لکھیا: اوہناں دا فیصلہ، فیر اپنا سوال: «کیہ ہووے جے اوہناں میرا جواب غلط سمجھیا؟»؛ کیوں جے جواب دتا جا چکیا سی، تے اوہدا سمجھنا ہن اوہناں دے ہتھ وچ سی، نہ کہ اوہدے۔ اوہنے شکریے دا پیغام تن سطراں وچ لکھیا، بھیجیا، تے پہلے کالم وچوں کاٹ دتا۔ فیر فون شیلف اتے رکھیا، تے بناں فون دے سون والے کمرے وچ گئی۔

بستر وچ «جے» نے نواں سوال پچھیا: «کیہ ہووے جے اوس جملے دی وجہ توں رد کر دتی جاواں؟»۔ اوہ اٹھن لگی سی کہ رسوئی وچ جا کے ویکھے کہ جواب آیا ہے یا نہیں۔ فیر اوہنے سوال نوں اوہدی تھاں تے رکھ دتا: دوجے کالم وچ، اوہناں دے فیصلے دے نال۔ پہلے کالم وچ ہن صرف سون بچیا سی۔ اوہ ہولی جہی بولی: «میں اپنا جو بھیجنا سی بھیج دتا، تے باقی میرے وس وچ نہیں»۔ اوہدے خاوند نے نیند وچ پچھیا: «کیہ کہیا؟»۔ اوہنے آکھیا: «ہن سوندی آں»، تے آدھی رات توں پہلاں سوں گئی۔

مدد کدوں منگو؟

اک یا دو راتاں بناں نیند دے کسے اہم موقعے توں پہلاں عام گل ہے۔ پر جدوں مسلسل فکر تہاڈی نیند یا زندگی نوں رکاوٹ پاوے، تاں اوہ کسے ماہر دی جانچ دا حقدار ہے۔ ایہ اک اضطراب دی بیماری نال جڑی ہو سکدی ہے، یا کسے ہور مسئلے نال؛ عام اضطراب دی بیماری اوہناں احتمالاں وچوں اک ہے، ہر لمبی بے خوابی دا ناں نہیں۔ جو کجھ اوپر دسیا گیا اوہ مدد دے قدم ہن، تشخیص نہیں، تے نہ ای اوس علاج دا بدل جو تہاڈی حالت نال میل کھاوے۔ تے مدد منگنا عقل مندی دا قدم ہے، کمزوری دا اقرار نہیں۔

«جے» توں بناں اک رات

اک سوال اج رات، کل دا نہیں: کیہڑے کالم وچ اوہ «جے» آندی ہے جس نے اس مہینے وچ کئی واری تہانوں جاگدا رکھیا؟

تے فیر ایہ جملہ سون توں پہلاں مکمل کرو: «میرے ہتھ وچ کل صبح پہلی چیز ہے…»۔

انٹرویو توں اگلی صبح، لینا نے فائل دراز وچ رکھی، تے فون میز اتے اوندھا کر دتا۔ کم اتے جان توں پہلاں اوہنے اوہنوں تن واری پلٹ کے ویکھیا کہ کیہ کوئی جواب آیا ہے، فیر اسنوں بیگ وچ پا کے باہر نکل گئی۔