«Wat als»… het woord dat je slaap rooft — Ontslag nemen van jezelf

Een naam om twee uur 's nachts

Om twee uur 's nachts, enkele uren voor een sollicitatiegesprek voor een ontwerpfunctie, scrolde Lina door de namen op haar telefoon om iemand te zoeken om mee te praten, en bleef ze stilstaan bij één naam die ze niet kon bellen. Het was de naam van haar vader. Als ze hem op dit uur zou bellen, zou hij vragen wat er was gebeurd, en dan moest ze hem vertellen over een gesprek waarvan hij het bestaan niet eens kende.

Ze sloot de lijst met namen. Naast de deur stond haar schoen, en boven op de tas lag het portfolio van de cursus, met daarin een logo dat ze zes keer had herhaald. Ze las over het bedrijf, nam haar cv door en oefende haar antwoorden voor de spiegel.

Ze typte een vraag die waarschijnlijk zou komen: waarom wil je de accountancy verlaten? Ze las een antwoord, schoof het dichter naar haar eigen woorden, en wiste het weer. Ze vroeg zichzelf: wat als ik hakkel? Wat als er iemand komt met betere portfolio's?

Haar man bewoog aan de andere kant van het bed: «Hoeveel van de nacht is er nog over?». Ze zei: «Ik ga nu slapen». Ze keerde de telefoon om. In het donker begon ze het antwoord dat ze had gewist, woord voor woord opnieuw te herhalen. Ze hoorde een zacht meldingsgeluid, en haar hand schoof naar de rand van de telefoon voordat ze wist wat ze zocht.

Om drie uur verscheen er een nieuwe pagina met vragen. Ze onthield twee vragen die niet op haar lijst stonden, en zocht naar het antwoord erop. Het bestand met haar logo opende ze in dat uur geen enkele keer. Alles wat ze kon doen, stond al klaar bij de deur, en wat ze op de telefoon zocht, had geen einde.

Je lichaam ligt in bed, en je geest is in een kamer waar je nog niet binnen bent geweest. Je kent de antwoorden, en toch herhaal je ze, op zoek naar een antwoord dat de volgende dag zeker maakt. Hoeveel nachten heb je gegeven aan een gesprek dat niet plaatsvond? En welk deel van dat gesprek heb je in dit uur werkelijk in handen?

Wanneer je zorgen maakt over wat je niet weet

Waar ben je precies bang voor? Misschien kom je niet tot een duidelijk antwoord, en toch houdt de zorg niet op.

In een klein voorafgaand onderzoek vergeleken de onderzoekers Michel Dugas en collega's vierentwintig mensen met een gegeneraliseerde angststoornis met twintig mensen zonder die aandoening¹. Het niet kunnen verdragen van onzekerheid was een van de belangrijkste factoren die de twee groepen onderscheidden. En dit resultaat legt je een nuttige vraag voor: hoe ga je om met de zin «Ik weet het niet»?

Wanneer je wacht op de uitslag van een medisch onderzoek of op een antwoord op een bericht, bezighoudt het je ook dat je het antwoord niet weet. Dan vul je de leegte met een mogelijkheid, en daarna met een ergere mogelijkheid. Het onbekende zelf heeft gewicht in je zorgen.

«Als» werkt in twee richtingen

Let op het woord dat in Lina's hoofd bleef rondgaan: als. Wat als dit gebeurt? Dat woord werkt ook in de andere richting, nadat iets is gebeurd: had ik maar… gedaan.

De onderzoeker Neal Roese bundelde decennia aan onderzoek naar dit gedachte-experimenteren². Op korte termijn hebben we meer spijt van handelingen die we hebben verricht, en op lange termijn springen de kansen die we niet hebben benut het meest in het oog: de universiteit die we niet kozen, het woord dat we niet zeiden, de reis die we uitstelden.

«Had ik maar» uit het verleden brengt spijt voort. «Wat als» uit de toekomst brengt zorgen voort. En beide trekken je weg van het moment dat je werkelijk in handen hebt.

Wat in de hand overblijft

Abu Bakr was met de Profeet ﷺ in de grot. Abu Bakr vertelt dat hij tegen de Profeet ﷺ zei: «Als iemand naar zijn voeten keek, zou hij ons zien». De Profeet ﷺ antwoordde hem: «Wat denk je, Abu Bakr, van twee van wie Allah de derde is?» (Al-Bukhari 3653)³.

Het woord «als» komt ook voor in Abu Bakrs beschrijving van wat er zou kunnen gebeuren. Een mens kan benoemen wat hem zorgen baart, en zich daarna richten op wat hem op dat moment steun geeft. Maar het omzetten van elke mogelijkheid in een keten zonder einde, dat onderzoeken we in het gereedschap van dit hoofdstuk.

Lina's vraag over het sollicitatiegesprek verschilt van het moment in de grot, maar de praktische vraag is dezelfde: wat valt nu binnen de grenzen van haar bereik? Ze heeft haar antwoorden voorbereid, en ze kan de telefoon wegleggen en slapen. Maar de mening van wie haar ontvangt, en de kandidate die misschien na haar komt, zijn geen taken die ze om drie uur 's nachts kan afhandelen.

De grenzen van je bereik

De therapeut Robert Leahy maakt in zijn boek The Worry Cure⁴ onderscheid tussen twee soorten zorgen. Productieve zorg leidt je naar een voorbereiding of een stap die je kunt zetten. Onproductieve zorg draait je steeds rond dezelfde mogelijkheden, zonder dat er een deur naar actie opengaat.

Lina had voorbereiding nodig, niet dezelfde voorbereiding voor de tiende keer na middernacht.

In een studie uit 2020 vroegen de onderzoekers Lucas LaFreniere en Michelle G. Newman aan negenentwintig mensen met een gegeneraliseerde angststoornis, tijdens hun behandeling, om tien dagen lang elke dag op te schrijven waar ze zich zorgen over maakten⁵. Ze volgden de uitkomsten van die zorgen gedurende dertig dagen. Ongeveer 91% van de voorspellingen die werden opgeschreven, kwam tijdens de follow-up niet uit. Bij deze deelnemers zat de overdreven zorg juist in het voorspellen van wat er zou gebeuren.

Die nacht, na drie uur, schreef Lina in de notities van haar telefoon: «Ik ga nu slapen». Daaronder schreef ze: «Ik zorg ervoor dat ik het gesprek kalm inga». Een regel in haar eigen handschrift, en een regel die ze niet kon garanderen, op één lijst. Om de tweede te garanderen ging ze terug naar de pagina met de vragen, en ze sliep pas vlak voor het aanbreken van de dag.

Wanneer te gebruiken: Wanneer de zorg draait om een uitkomst die je niet in handen hebt. Benodigde tijd: Tien minuten voor de eerste kolom; daarna sluit je het papier tot het moment van de geschreven stap.

Keer naar deze oefening terug telkens wanneer er een nieuw «als» opduikt:

Schrijf de twee lijsten: één blad, twee kolommen. De eerste: stappen die je nu kunt zetten, zoals je voorbereiding en het klaarleggen van je slaaptijd vanavond. De tweede: uitkomsten die je niet kunt garanderen, zoals de mening van wie je ontvangt, of de aanwezigheid van een andere kandidaat.
Plaats elk «als» in de juiste kolom: vraag bij elke zin die begint met «Wat als» of «Als ik maar» waar hij hoort. Staat hij in de tweede kolom, merk hem dan op zonder ermee in discussie te gaan, en richt je aandacht op een beschikbare stap in de eerste kolom.
Vervang de zin, niet het gevoel: in plaats van «Wat als ze me afwijzen?», zeg: «Ik heb voorbereid wat in mijn handen ligt. De rest ligt niet in mijn handen». Je mag je zorgen voelen, maar open er niet elke keer een nieuw scenario voor.
Reserveer één moment voor productieve zorg: tien minuten alleen om een beschikbare stap voor te bereiden, niet om het scenario te herhalen. Schrijf je stap en het moment ervan op, en sluit dan het bestand.

Als je valt: wanneer je terugkeert naar hetzelfde scenario, zet je het nieuwe «als» in zijn kolom en kies je één handeling uit je eerste kolom.

Een kortere nacht

Op de ochtend van het gesprek, na drie uur slaap, vroegen ze Lina de vraag waarop ze de hele nacht had gebroed: waarom wil je de accountancy verlaten? Ze zei: «Ik ben moe van de cijfers», en hakkelde toen terwijl ze de zin verbeterde. Daarna opende ze haar map en liet ze het logo zien dat ze zes keer had herhaald, en haar stem werd vast.

's Avonds zat ze aan de keukentafel, en dat antwoord draaide in haar hoofd: wat als ze het verkeerd begrepen? Wat als ze dachten dat ze het werk zat was, en dat ze ook hun werk zat zou worden?

Ze nam een blad en verdeelde het met een lijn in twee kolommen: «Wat in mijn handen ligt» en «Wat niet in mijn handen ligt». In de eerste schreef ze: een korte dankbrief aan wie haar had gesproken, en slapen vóór middernacht. In de tweede schreef ze: hun besluit, en daaronder haar vraag: «Wat als ze mijn antwoord verkeerd hebben begrepen?»; het antwoord was al gegeven, en hoe het begrepen wordt, ligt nu in hun handen, niet in de hare. Ze schreef de dankbrief in drie regels, verstuurde hem, en streepte hem van de eerste kolom af. Toen zette ze haar telefoon op het aanrecht en ging de slaapkamer in zonder hem.

In bed kwam het «als» terug met een nieuwe vraag: «Wat als ze me hebben afgewezen vanwege die zin?». Ze wilde opstaan om in de keuken te kijken of ze hadden geantwoord. Toen zette ze de vraag terug op zijn plek: de tweede kolom, bij hun besluit. In de eerste kolom bleef alleen de slaap over. Ze fluisterde: «Ik heb verstuurd wat in mijn handen ligt; de rest ligt niet in mijn handen». Haar man vroeg slaperig: «Wat zei je?». Ze zei: «Ik ga nu slapen», en ze sliep nog voor middernacht in.

Een nacht zonder als

Één vraag vanavond, niet morgen: in welke van de twee kolommen valt het «als» dat je deze maand meer dan eens wakker heeft gehouden?

Vul daarna deze zin in voordat je het licht uitdoet: «Het eerste wat morgenochtend in mijn handen ligt, is…».

De ochtend na het gesprek legde Lina haar portfolio in de lade, en keerde ze haar telefoon om op de tafel. Voordat ze naar haar werk vertrok, draaide ze hem drie keer om om te zien of er antwoord was gekomen, en stopte ze hem toen in haar tas en ging ze weg.