“Haddii”… ereyga hurdada kaa xada — Ka tanaasulidda naftaada

Magac labada habeennimo

Labadii habeennimo, saacado ka hor waraysi shaqo naqshadeyn ah, Lina waxay taleefankeeda ku dul martay magacyada dadka ay taqaan iyadoo raadinaysa qof ay la hadasho, waxayna ku joogsatay hal magac oo aysan wici karin. Wuxuu ahaa magaca aabbaheed. Haddii ay wici lahayd saacaddan, wuxuu weydiin lahaa waxa dhacay, waxayna ku qasbanaan lahayd inay uga sheekeyso waraysi uusan xataa waxba ka ogayn.

Liiskii magacyada ayay xirtay. Albaabka agtiisa kabaha ayaa u yaallay, boorsada dushoodana faylkii shaqada koorsada, oo uu ku jiro astaan ay lix jeer dib u sawirtay. Hay'adda wax bay ka akhrisatay, taariikh-nololeedkeeda dib ayay u eegtay, jawaabaheedana muraayadda horteeda ayay ku tijaabisay.

Waxay baadigoobka ku qortay su'aal la filayo: Maxaad u rabtaa inaad xisaabaadka uga tagto? Jawaab ayay akhrisatay, hadalkeeda ayay ku dhowaysay, dabadeed tirtirtay. Waxay bilowday inay isweydiiso: Maxaa dhacaya haddii aan hadalka ku turunturoodo? Maxaa dhacaya haddii ay timaaddo qof shaqooyin ka fiican haysata?

Ninkeeda ayaa dhinaca kale ee sariirta ka dhaqaaqay: “Immisaa habeenka ka hartay?”. Waxay tiri: “Hadda ayaan seexanayaa”. Taleefankii ayay wejiga u rogtay. Mugdigii dhexdiisa waxay bilowday inay ku celceliso jawaabtii ay tirtirtay, eray eray. Waxay maqashay dhawaaq ogeysiis oo daciif ah, gacanteeduna waxay gaartay geeska taleefanka ka hor inta aysan garan waxa ay raadinayso.

Saddexdii habeennimo bog cusub oo su'aalo ah ayaa soo baxay. Waxay xafidday laba su'aalood oo aan liiskeeda ku jirin, waxayna baartay jawaabahooda. Faylkii ay ku jirtay astaanteedu, hal marna ma aysan furin saacaddaas dhexdeeda. Wax kasta oo ay qaban karto waxay diyaar ku ahaayeen albaabka agtiisa, wax kasta oo ay taleefanka ka raadinaysayna ma lahayn dhammaad.

Jirkaagu wuxuu yaal sariirta, maskaxdaaduna waxay ku jirtaa qol aadan weli gelin. Jawaabaha waad taqaannaa, dabadeed waad ku celcelisaa adoo raadinaya jawaab dammaanad qaadaysa berrito. Immisa habeen ayaad siisay sheeko aan weli dhicin? Qaybteese ka mid ah sheekadaas ayaad dhab ahaan gacanta ku haysaa saacaddan?

Marka waxa aadan ogayn ay ku welweliyaan

Maxaad dhab ahaan ka baqaysaa? Waxaa laga yaabaa inaadan helin jawaab cad, inkasta oo welwelku uusan degayn.

Daraasad hordhac ah oo yar, Michel Dugas iyo asxaabtiisu waxay ku barbardhigeen afar iyo labaatan qof oo qaba cilladda welwelka guud iyo labaatan qof oo aan xanuunka qabin¹. Dulqaad-la'aanta hubanti-la'aanta ayaa ka mid ahayd waxyaabihii ugu muhiimsanaa ee labada kooxood kala saaray. Natiijadani waxay gacantaada saaraysaa su'aal faa'iido leh: Sideed ula dhaqmaysaa weedha “Ma aqaan”?

Markaad sugayso natiijada baaris caafimaad, ama jawaabta farriin, waxaa sidoo kale ku mashquuliya inaadan jawaabta ogayn. Markaas ayaad meesha bannaan ku buuxisaa suurtogalnimo, ka dibna mid ka sii daran. Waxa aan la garanayn laftiisa ayaa miisaan ku leh welwelkaaga.

“Haddii” waxay u shaqaysaa laba jiho

U fiirso ereyga ku soo noqnoqday maskaxda Lina: haddii. Maxaa dhacaya haddii waxaas dhacaan? Isla ereygan wuxuu u shaqeeyaa jiho kale, ka dib marka arrintu dhacdo: haddii aan sidaas samayn lahaa.

Cilmi-baare Neal Roese wuxuu ururiyey daraasado tobannaan sano ah oo ku saabsan fikirkan ku salaysan male-awaalka waxa dhici karayay². Muddada dhow waxaan aad uga qoomamaynnaa ficillo aynu samaynay, muddada dherese waxaa aad u soo baxa fursadihii aynu seegnay: jaamacaddii aynu weynay inaan galno, ereygii aynaan dhihin, iyo safarkii aynu dib u dhignay.

“Haddii” ee la soo dhaafay waxay dhalisaa qoomamo. “Haddii” ee mustaqbalkuna waxay dhalisaa welwel. Labaduba waxay kaa soo jiidayaan xilliga aad dhab ahaan hadda gacanta ku hayso.

Waxa gacanta ugu haray

Abu Bakr wuxuu la joogay Nebiga ﷺ godka dhexdiisa. Abu Bakr wuxuu werinayaa inuu Nebiga ﷺ ku yiri: “Haddii midkood cagahiisa hoostooda eegi lahaa, hubaal wuu na arki lahaa”. Nebiguna ﷺ wuxuu ugu jawaabay: “Maxaad u malaynaysaa, Abu Bakrow, labo uu Eebbe kooda saddexaad yahay?” (Al-Bukhaari 3653)³.

Ereyga “haddii” wuu ku jiraa tilmaanta Abu Bakr ee waxa dhici kara. Qofku wuxuu awoodaa inuu magacaabo waxa welwelinaya, ka dibna u jeedsado waxa taageeraya xilligaas. Laakiin suurtogalnimo kasta oo loo rogo silsilad aan dhammaad lahayn, waa waxa aynu ku baarayno qalabka cutubkan.

Su'aasha Lina ee waraysiga way ka duwan tahay xaaladdii godka, laakiin su'aasha dhabta ahi waa isku mid: Maxaa ku jira xadka waxa ay hadda gacanta ku hayso? Way diyaarisay jawaabaheedii, waxayna awoodaa inay taleefanka dhinac dhigto oo seexato. Laakiin fikradda qofka waraysanaya, iyo qofka kale ee codsanaya ee ka dambayn karta, ma aha shaqo ay qaban karto saddexdii habeennimo.

Xadka waxa aad maamuli karto

Daaweeye Robert Leahy buuggiisa The Worry Cure⁴ wuxuu ku kala saaraa laba nooc oo welwel ah. Welwel wax-soo-saar leh, oo kuu horseedaya diyaar-garow ama tallaabo aad qaadi karto. Iyo welwel aan wax-soo-saar lahayn, oo kugu wareejiya isla suurtogalnimada iyadoo aan kuu furayn albaab aad wax ku qabato.

Lina waxay u baahnayd diyaar-garow, ee uma baahnayn in isla diyaar-garowgii mar tobnaad lagu celiyo saqda dhexe ka dib.

Daraasad la daabacay sannadkii 2020, cilmi-baarayaasha Lucas LaFreniere iyo Michelle Newman waxay ka codsadeen sagaal iyo labaatan qof oo qaba cilladda welwelka guud, intii lagu guda jiray daaweyntooda, inay maalin kasta qoraan waxa ay ka welwelsan yihiin muddo toban maalmood ah⁵. Waxayna la socdeen natiijooyinka cabsiyadaas muddo soddon maalmood ah. Qiyaastii 91% saadaashii la diiwaangeliyey ma aysan rumoobin intii dabagalku socday. Ka-qaybgalayaashan, welwelku wuxuu si xad-dhaaf ah u buunbuuniyey waxa dhici doona.

Habeenkaas, saddexdii ka dib, Lina waxay qoraallada taleefanka ku qortay: “Hadda seexo”. Ka dibna hoosteeda waxay ku qortay: “Hubi inaan waraysiga galo anigoo deggan”. Hal sadar oo gacanteeda ku jira, iyo hal sadar oo aysan dammaanad qaadi karin, oo ku wada jira hal liis. Si ay kan labaad u dammaanad qaaddona waxay ku noqotay boggii su'aalaha, mana seexan ilaa waaberigii ku dhowaaday.

Goorta aad isticmaasho: Marka welwelku ku wareego natiijo aadan gacanta ku hayn. Muddada: Toban daqiiqo oo la soo jeediyey tiirka koowaad, ka dibna warqadda xir ilaa waqtiga tallaabada qoran.

Ku noqo layligan mar kasta oo ay “haddii” cusubi ku soo booqato:

Qor labada liis: Hal warqad, laba tiir. Kan koowaad: tallaabooyin aad hadda qaadi karto, sida diyaar-garowgaaga iyo dejinta waqtiga hurdadaada caawa. Kan labaad: natiijooyin aadan dammaanad qaadi karin, sida ra'yiga qofka ku waraysanaya, ama jiritaanka qof kale oo tartamaya.
Mid kasta oo “haddii” ah dhig tiirkeeda: Weedh kasta oo ku bilaabata “Maxaa dhacaya haddii” ama “Haddii aan”, weydii: Xaggee bay meesheedu tahay? Haddii ay ku jirto tiirka labaad, u fiirso adigoon muran la gelin, ka dibna dareenkaaga u leexi tallaabo la qaadi karo oo ku jirta tiirka koowaad.
Beddel weedha, ee ha beddelin dareenka: Halkii aad ka dhihi lahayd “Maxaa dhacaya haddii ay i diidaan?”, dheh: “Waxa gacantayda ku jira waan diyaariyey. Inta kale gacantayda kuma jirto.” Xaq baad u leedahay inaad welwel dareento, laakiin ha u furin xaalad cusub mar kasta.
Waqti gooni ah u qoondee welwelka wax-soo-saarka leh: Toban daqiiqo oo keliya, si aad u diyaariso tallaabo la qaadi karo, ee ma aha inaad isla xaaladdii ku celiso. Qor tallaabadaada iyo waqtigeeda, ka dibna xir faylka.

Haddii aad dhacdo: Markaad ku noqoto isla xaaladdii, dhig “haddii” cusub tiirkeeda oo ka dooro hal ficil tiirkaaga koowaad.

Habeen ka gaaban

Subaxdii waraysiga, ka dib saddex saacadood oo hurdo ah, waxay Lina weydiiyeen su'aashii ay u soo jeedday: Maxaad u rabtaa inaad xisaabaadka uga tagto? Waxay tiri: “Tirooyinka ayaan ka daalay”, dabadeed hadalkii ayay ku turunturootay iyadoo saxaysa weedha. Ka dibna waxay furtay faylkeedii waxayna tustay astaantii ay lixda jeer dib u sawirtay, codkeediina wuu degay.

Fiidkii waxay fariisatay miiska jikada, jawaabtaasina waxay ku wareegaysay maskaxdeeda: Maxaa dhacaya haddii ay si qaldan u fahmeen? Maxaa dhacaya haddii ay u maleeyeen inay shaqadeedii ka caajistay, ayna tan oo kalena ka caajisi doonto?

Waxay qaadatay warqad, waxayna xariiq ugu qaybisay laba tiir: “Waxa gacantayda ku jira” iyo “Waxa aan gacantayda ku jirin”. Kan koowaad waxay ku qortay: farriin mahadnaq oo gaaban oo ku socota kuwii waraystay, iyo hurdo ka hor saqda dhexe. Kan labaadna waxay ku qortay: go'aankooda, dabadeed su'aasheeda: “Maxaa dhacaya haddii ay jawaabtayda si qaldan u fahmeen?”; waayo jawaabtii mar horeba waa la yiri, fahamkeeduna hadda gacantooda ayuu ku jiraa ee kuma jiro gacanteeda. Waxay qortay farriin mahadnaq ah oo saddex sadar ah, way dirtay, waxayna ka masaxday tiirkii koowaad. Ka dibna taleefanka waxay dhigtay khaanadda jikada, waxayna qolka hurdada gashay iyadoon wadan.

Sariirta dhexdeeda “haddii” waxay ku soo noqotay su'aal cusub: “Maxaa dhacaya haddii ay weedhaas darteed ii diidaan?”. Waxay damacday inay jikada u kacdo si ay u eegto inay soo jawaabeen. Dabadeed su'aashii maskaxdeeda ku jirtay waxay dib ugu celisay meesheedii: tiirkii labaad, oo ay weheliyaan go'aankoodu. Tiirkii koowaadna waxba ugama harin hurdada mooyaane. Waxay faqday: “Wixii gacantayda ku jiray waan diray, inta kalena gacantayda kuma jirto.” Ninkeeda ayaa isagoo lulmoonaya weydiiyey: “Maxaad tiri?”. Waxay tiri: “Hadda ayaan seexanayaa”, waxayna seexatay ka hor saqda dhexe.

Habeen aan lahayn haddii

Hal su'aal caawa, ee ma aha berrito: Labada tiir kee bay ku jirtaa “haddii” kugu haysay soo-jeedka in ka badan hal mar bishan?

Ka dibna dhammaystir weedhan ka hor inta aadan damin nalka: “Waxa ugu horreeya ee gacantayda ku jira berrito subaxdii waa…”

Subaxdii xigtay waraysiga, Lina waxay faylkii shaqada gelisay khaanadda, waxayna taleefankeeda wejiga u rogtay miiska dushiisa. Ka hor inta aysan shaqadeeda u bixinna waxay rogtay saddex jeer si ay u aragto in jawaab timid, ka dibna boorsadeeda ayay gelisay oo baxday.