«که»… هغه کلمه چې ستا خوب غلا کوي — له ځانه استعفا

په دوو بجو یو نوم

د سهار په دوو بجو, د ډیزاین د یوې دندې له مرکې څو ساعته مخکې, لینا په ټیلیفون کې د خپلو پېژندلو کسانو نومونه کتل. داسې څوک یې لټاوه چې خبرې ورسره وکړي. پر یوه نوم ودرېده چې زنګ یې نه شو ورته وهلای. د پلار نوم یې و. که په دې وخت کې یې زنګ ورته وهلی وای, پوښتلي به یې وو چې څه پېښ شوي. او اړ شوې به وه چې د داسې مرکې خبره ورته وکړي چې هغه لا پرې خبر نه و.

د نومونو لړ یې وتاړه. بوټان یې د دروازې څنګ ته وو. پر کڅوړه یې د کورس د کارونو دوسیه پرته وه. یو نښان پکې و چې شپږ ځله یې بیا رسم کړی و. د ادارې په اړه یې لوستي وو, خپله سوانح یې کتلي وو او د هندارې مخې ته یې ځوابونه تمرین کړي وو.

په لټون کې یې یوه احتمالي پوښتنه ولیکله: ولې غواړې حسابداري پرېږدې? یو ځواب یې ولوست, خپلو خبرو ته یې ورنږدې کړ او بیا یې ړنګ کړ. پوښتنې یې پیل کړې: که خبرې مې بندې شي, نو? که داسې څوک راشي چې تر ما ښه کارونه لري, نو?

مېړه یې د بستر په بل اړخ کې وخوځېد: «له شپې څومره پاتې دي?» هغې وویل: «اوس به ویده شم». ټیلیفون یې پر مخ واړاوه. په تیاره کې یې ړنګ کړی ځواب کلمه په کلمه بیا تکراراوه. د یوې خبرتیا کمزوری ټک یې واورېد او لا نه پوهېده چې څه لټوي چې لاس یې د ټیلیفون څنډې ته وغځېد.

په درې بجو د پوښتنو نوې پاڼه راښکاره شوه. دوه پوښتنې یې وساتلې چې په لړ کې یې نه وې او ځوابونه یې ورته ولټول. خو هغه دوسیه چې نښان یې پکې و, په هغه ساعت کې یې یو ځل هم نه وه پرانیستې. ټول هغه څه چې ترسره کولای یې شول, د دروازې څنګ ته چمتو وو. او هغه څه چې په ټیلیفون کې یې لټول, پای نه درلود.

بدن دې په بستر کې دی او ذهن دې په داسې کوټه کې چې لا نه یې ورننوتلی. ځوابونه پېژنې, بیا یې تکراروې, د داسې ځواب په لټه چې سبا تضمین کړي. څو شپې دې داسې خبرو ته ورکړې چې شوې لا نه دي? او په دې ساعت کې د هغو خبرو کومه برخه رښتیا ستا په واک کې ده?

کله چې ناپېژندل شوي څه دې اندېښمنوي

په دقیق ډول له څه وېرېږې? ښایي څرګند ځواب ته ونه رسېږې, سره له دې چې اندېښنه نه ارامېږي.

په یوه کوچنۍ لومړنۍ څېړنه کې میشېل دوګاس او همکارانو یې څلورویشت کسان چې د عمومي اضطراب په اختلال اخته وو, له شلو داسې کسانو سره پرتله کړل چې ناروغان نه وو¹. د ناڅرګندتیا نه زغمل د هغو مهمو عواملو له ډلې و چې دواړه ډلې یې بېلولې. دا پایله یوه ګټوره پوښتنه درښيي: له «نه پوهېږم» جملې سره څنګه چلند کوې?

کله چې د طبي معاینې پایلې یا د پیغام ځواب ته منتظر یې, دا خبره هم بوخت ساتي چې په ځواب نه پوهېږې. تشه په یوه احتمال ډکوې, بیا په لا بد احتمال. ناپېژندل شوی حالت په خپله ستا په اندېښنه کې وزن لري.

«که» په دوو لورو کار کوي

هغه کلمې ته پام وکړه چې د لینا په ذهن کې تکرارېده: که. که داسې څه پېښ شي, نو? همدا کلمه په بل لوري هم کار کوي, د کار له پېښېدو وروسته: که مې داسې کړي وای.

څېړونکي نیل روز د دې فرضي فکر په اړه د څو لسیزو څېړنې راغونډې کړې². په لنډ مهال کې پر هغو کارونو ډېر پښېمانېږو چې کړي مو دي. په اوږد مهال کې هغه فرصتونه ډېر راڅرګندېږي چې نه مو دي کارولي: هغه پوهنتون چې نه یو ورغلي, هغه خبره چې نه مو ده کړې او هغه سفر چې ځنډولی مو دی.

د تېر وخت «که» پښېماني جوړوي. د راتلونکي «که» اندېښنه جوړوي. او دواړه دې له هغې شېبې راکاږي چې اوس یې رښتیا په واک کې لرې.

هغه څه چې په لاس کې پاتې وو

ابوبکر له نبي ﷺ سره په غار کې و. ابوبکر روایت کوي چې نبي ﷺ ته یې وویل: «که له هغوی یو تن د خپلو پښو لاندې وګوري, موږ به وویني». نبي ﷺ ځواب ورکړ: «ابوبکره! د هغو دوو کسانو په اړه څه ګومان کوې چې درېیم یې الله دی?» (بخاري 3653)³.

د ابوبکر په هغه بیان کې چې څه پېښېدای شي, «که» کلمه شته. انسان کولای شي هغه څه ونوموي چې اندېښمنوي یې, بیا هغه څه ته پام واړوي چې په هماغه شېبه کې یې ملاتړ کوي. خو د هر احتمال په نه ختمېدونکي ځنځیر بدلول هغه څه دي چې د څپرکي په وسیله کې یې څېړو.

د مرکې په اړه د لینا پوښتنه د غار له حالت سره توپیر لري. خو عملي پوښتنه یوه ده: اوس د هغې د واک په پولو کې څه دي? خپل ځوابونه یې چمتو کړي او کولای شي ټیلیفون څنګ ته کېږدي او ویده شي. خو د مرکه کوونکي نظر او هغه نومانده چې ښایي وروسته ترې راشي, داسې کارونه نه دي چې د سهار په درې بجو یې ترسره کولای شي.

ستا د واک پولې

معالج رابرټ لیهي په خپل کتاب The Worry Cure⁴ کې د اندېښنې دوه ډولونه بېلوي. ګټوره اندېښنه, چې چمتووالي یا داسې ګام ته دې بیایي چې اخیستلای یې شې. او بې ګټې اندېښنه, چې پر هماغو احتمالونو دې تاووي, بې له دې چې د کار دروازه درته پرانیزي.

لینا چمتووالي ته اړتیا لرله, نه له نیمې شپې وروسته د لسم ځل لپاره د هماغه چمتووالي تکرار ته.

په یوه څېړنه کې چې په 2020 کال خپره شوه, څېړونکو لوکاس لافرېنیېر او میشېل نیومن له نهه ویشتو کسانو چې د عمومي اضطراب په اختلال اخته وو وغوښتل چې د درملنې په ترڅ کې هره ورځ د لسو ورځو لپاره خپلې اندېښنې ثبت کړي⁵. د دغو وېرو پایلې یې تر دېرشو ورځو وڅارلې. د څارنې په موده کې شاوخوا 91% ثبت شوې وړاندوینې رښتیا نه شوې. د دغو ګډونوالو اندېښنې د راتلونکو پېښو په وړاندوینه کې مبالغه کړې وه.

په هغه شپه, له درې بجو وروسته, لینا د ټیلیفون په یادښتونو کې ولیکل: «اوس ویده کېږم». بیا یې لاندې ولیکل: «تضمین کوم چې مرکې ته ارامه ورننوځم». په یوه لړ کې یوه کرښه د هغې په واک کې وه او بله یې تضمینولای نه شوه. د دویمې د تضمین لپاره د پوښتنو پاڼې ته ستنه شوه او تر سهار نږدې ویده نه شوه.

کله یې وکاروې: کله چې اندېښنه د داسې پایلې شاوخوا ګرځي چې ستا په واک کې نه ده. وخت: د لومړي ستون لپاره لس دقیقې وړاندیز کېږي. بیا پاڼه د لیکلي ګام تر وخت پورې وتړه.

هر ځل چې نوی «که» درشي, دې تمرین ته ستون شه:

دواړه لړونه ولیکه: یوه پاڼه, دوه ستونونه. لومړی: هغه ګامونه چې اوس یې اخیستلای شې, لکه خپل چمتووالی او د نن شپې د خوب وخت برابرول. دویم: هغه پایلې چې تضمینولای یې نه شې, لکه د مرکه کوونکي نظر یا د بل نوماند شتون.
هر «که» په خپل ستون کې کېږده: هره جمله چې په «که داسې وشي» یا «که ما داسې کړي وای» پیل کېږي, وپوښته: ځای یې چېرته دی? که په دویم ستون کې وي, پام ورته وکړه بې له دې چې بحث ورسره وکړې. بیا خپل پام په لومړي ستون کې شوني ګام ته واړوه.
جمله بدله کړه, احساس نه: د «که رد مې کړي, نو?» پر ځای ووایه: «هغه څه مې چمتو کړي چې زما په واک کې دي, پاتې زما په واک کې نه دي». د اندېښنې احساس لرلای شې, خو هر ځل نوې صحنه مه ورته پرانیزه.
ګټورې اندېښنې ته یو وخت ځانګړی کړه: یوازې لس دقیقې, د یوه شوني ګام د چمتو کولو لپاره, نه د هماغې صحنې د تکرار لپاره. خپل ګام او وخت یې ولیکه, بیا دوسیه وتړه.

که ولوېدې: کله چې هماغې صحنې ته ستون شې, نوی «که» په خپل ستون کې کېږده او له لومړي ستون څخه یوه کړنه غوره کړه.

لنډه شپه

د مرکې په سهار, له درې ساعته خوب وروسته, له لینا هغه پوښتنه وشوه چې شپه یې پرې ویښه تېره کړې وه: ولې غواړې حسابداري پرېږدې? ویې ویل: «له شمېرو ستړې شوې یم». بیا یې د جملې د سمولو پر وخت خبرې بندې شوې. وروسته یې دوسیه پرانیسته او هغه نښان یې وښود چې شپږ ځله یې بیا رسم کړی و. غږ یې ثابت شو.

ماښام د پخلنځي مېز ته کښېناسته. هغه ځواب یې په ذهن کې تاوېده: که غلط پرې پوه شوي وي, نو? که یې ګومان کړی وي چې له خپل کاره ستړې شوې او د هغوی له کاره به هم ستړې شي, نو?

یوه پاڼه یې واخیسته او په یوه کرښه یې پر دوو ستونونو ووېشله: «هغه څه چې زما په واک کې دي» او «هغه څه چې زما په واک کې نه دي». په لومړي کې یې ولیکل: مرکه کوونکو ته د مننې یو لنډ پیغام او له نیمې شپې مخکې ویده کېدل. په دویم کې یې ولیکل: د هغوی پرېکړه, بیا یې خپله پوښتنه: «که زما پر ځواب غلط پوه شوي وي, نو?» ځواب ویل شوی و او پوهېدل یې اوس د هغوی په واک کې وو, د دې نه. د مننې پیغام یې په درې کرښو ولیکه, ویې لېږه او له لومړي ستون یې کرښه پرې وایسته. بیا یې ټیلیفون د پخلنځي پر رف کېښود او بې له هغه د خوب کوټې ته لاړه.

په بستر کې «که» له نوې پوښتنې سره راغی: «که د هغې جملې له امله مې رد کړي, نو?» نږدې وه پخلنځي ته پورته شي چې وګوري ځواب یې ورکړی که نه. بیا یې پوښتنه په ذهن کې خپل ځای ته ستنه کړه: دویم ستون ته, د هغوی له پرېکړې سره. په لومړي ستون کې یوازې خوب پاتې و. په ورو یې وویل: «هغه څه مې لېږلي چې زما په واک کې دي, پاتې زما په واک کې نه دي». خوبولي مېړه یې وپوښتل: «څه دې وویل?» هغې وویل: «اوس به ویده شم». او له نیمې شپې مخکې ویده شوه.

له «که» پرته شپه

نن شپه یوه پوښتنه, سبا نه: هغه «که» چې په دې میاشت کې یې له یوه ځله زیات ویښ ساتلی یې, په کوم ستون کې راځي?

بیا د څراغ له مړ کولو مخکې دا جمله پوره کړه: «سبا سهار لومړی شی چې زما په واک کې دی, دا دی…».

د مرکې د بلې ورځې په سهار لینا د کارونو دوسیه په کشو کې کېښوده او ټیلیفون یې پر مېز پر مخ واړاوه. کار ته له تلو مخکې یې درې ځله واړاوه چې وګوري ځواب راغلی که نه. بیا یې په کڅوړه کې ننویست او ووته.