Салаттан кейінгі тәтті

Лина – компаниясында бүкіл есеп бөлімі арқа сүйейтін қызметкер. Айдың есебін мерзімінен бір күн бұрын жапқан аптада ол әкесіне баратын сенбі күнгі бір сағатты үшінші рет кейінге шегерді.

Дүйсенбі күні ол есептен бір кесе кофенің бағасынан аспайтын екі санның арасындағы айырмашылықты тапты. Оны одан басқа ешкім байқамаған еді, бірақ ол оны таңертеңге қалдыруға көнбей, түнгі сағат он бірге дейін кеңседе қалды. Сейсенбі күні бөлімдегі әріптесі келмей қалды, сөйтіп Лина оның құжаттарын өз үстеліне алып келді. Ал бейсенбіде бастығы бүкіл бөлімнің көзінше: «Егер Лина болмаса, біз бұл айды жаба алмас едік», – деді. Компьютерін өшірмес бұрын, ол жұмыс уақытынан тыс компанияға берген сағаттарын есептеді: он төрт сағат.

Бейсенбі күні кешке телефонының күнтізбесін ашты. Сенбіде «Әкем» деп аталған бір сағат тұрды, оны бұған дейін екі рет жылжытқан еді, екінші рет не үшін жылжытқаны енді есінде жоқ. Саусағымен басып, келесі сенбіге сүйреп апарды. Өзіне: «Осы аптада көп жұмыс істедім, өзіме арналған сенбіге лайықпын», – деді. Бірақ әкесіне әлі ештеңе жазбаған еді.

Дәл осындай есеп сенің өз дастарқаныңда да орын алады.

Бүгін тәтті жемеймін деп шештің. Нансыз, үлкен бір тәрелке салатқа тапсырыс бересің. Өзіңе кішкентай бір ризашылық сезінесің. Содан кейін біреу бір тілім тәтті қалайсың ба деп сұрайды. Екі рет ойланбастан келісе кетесің. Кінә сезінбейсің. Керісінше, оған лайықпын деп санайсың, салат саған одан кейін қалағаныңды жеуге рұқсат алып бергендей болады.

Жақсы бір іс жасағаннан кейін, біз кейінгі кемшіліктерімізге жұмсайтын жинақ тапқандай боламыз. Жақсылығымызды сылтауға айналдырамыз, біріншісі екіншісінің орнын толтыратындай көрінеді. Психологтар бұл тетікті «моральдық рұқсат беру» деп атайды¹.

Бұл ешқандай қайшылықты сезінбей қалай орын алады?

Роберт Курзбан «Неліктен сенен басқаның бәрі екіжүзді?» атты кітабында ақыл-ойды бір-бірінің жұмысын үнемі тексеріп отырмайтын ішкі жүйелер ретінде сипаттайды²; бұл мүшелері ешқашан бас қоспайтын директорлар кеңесі сияқты.

Өзіміз ойлап тапқан жинақ

Бір зерттеуде қатысушылар ашық кемсітушілік сөздерді қабылдамады, содан кейін әдетте ер адамдарға телінетін жұмыс орнының сипаттамасын оқыды. Алдымен өздерінің «кінәсіздігін» дәлелдеген ер адамдар бұл қызметке ер адамды таңдауға басқаларға қарағанда көбірек бейім болды; ал әйелдерде бұл айырмашылық байқалмады³.

Кейінгі ондаған зерттеулерді қамтыған талдау әртүрлі деңгейдегі шағын әсерді анықтады⁴. Кейбіреуімізде және белгілі бір жағдайларда жақсы іс сылтауға айналып кетуі мүмкін.

Тынығу: «Істі тындырдым, енді демаламын», – дейді. Ал моральдық рұқсат: «Ана жақта жақсылық жасадым, сондықтан мына жақта кемшілік жіберуге құқылымын», – дейді. Мәселе – сенің жетістігің уәдені бұзуға немесе біреудің ақысын елемеуге рұқсат қағазына айналған кезде басталады.

Уәдеге беріктік екі бөлек есепке бөлінбейді. Уәдені орындау туралы бұйрықта былай делінген: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Әй, иман келтіргендер! Уәделеріңді толық орындаңдар. («Мәида» сүресі: 1)⁵. Жасаған бір жақсылығыңды орындамаған екінші уәдеңнің жауабы қылма.

«Әлі күнге дейін қателесіп жүрсем, қалай намаз оқимын?»

Бұл кітапты бастаған кездегі уағдаластық есіңде ме? Жұмыста не университетте күн сайын жібермейтін он бес минут. Енді соған сәйкес келетін басқа мезгілді атайық: күніне бес мезгіл намаз. Ол он бес минуттың белгіленген уақыты бар, сені күтіп отырған жандар бар және қатысуды белгілейтін адам бар. Ал намаз уақытында қатыспағаныңды түртіп алатын бастық күтіп тұрмайды. Бұл бақылаудағы айырмашылық қана, барлық қалыс қалудың түсіндірмесі емес; өйткені тіпті анық белгіленген уақыттың өзі ішіңде болып жатқан жайттардың кесірінен бұзылуы мүмкін.

Лина жұмыстағы жақсылығын пайдаланып, әкесінің алдындағы міндетін орындамауға өзіне рұқсат берді. Ал енді біреулер керісінше істейді: басқа бір қателігін әлі түземегені үшін өзі қалаған жақсылықтан бас тартады. «Осындай іс жасап жүріп, қалай намаз оқимын?» – дейді.

Егер мінсіздік бастаудың шарты болса, ешкім ешқашан ештеңе бастамас еді. Сен намаз уақытын сақтай отырып, қателігіңді түзей аласың. Алғашқы іс екіншісінің орнын толтырмайды, ал екіншісі біріншісінен айыруға тиіс емес. Бұл өзіңе үкім шығару емес, екі бөлек есепті қатар қарау.

Құранда: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Шын мәнінде, жақсылықтар жамандықтарды жояды. («Һуд» сүресі: 114)⁶. Бұл аят намазды толық орындау бұйрығымен бірге келеді. Жақсылық – сен жасайтын қадам, мінсіз болғаннан кейін күтіп алатын сыйлық емес.

Тағы бір үшінші есік бар, бірақ оны бұл кітаптың құралдары аша алмайды. Кейбір адамдар бақылаудың жоқтығынан немесе екіжүзділіктен қорыққандықтан емес, күмәнданғандықтан намазды тоқтатқан. Бұл шынайы себеп, адвокаттың сылтауларының бірі емес, оған сылтау ретінде қарауға да болмайды. Бұл кітаптың құралдары «Өзім сенетін нәрсені неге кейінге қалдырамын?» деген сұраққа жауап береді. Ал бұл есіктің иесі одан бұрын: «Мен оған әу баста сенемін бе?» деп сұрайды. Оның бұл сұрағы басқаша шынайы көзқарасты және шошымай, асықпай сұрақты қабылдай алатын адаммен әңгімелесуді талап етеді. Бұл тараудың қолынан келетіні – оны сылтау айтушымен шатастырмау: біріншісіне жауап керек, ал екіншісіне айна керек.

Жұмыс пен үйге ортақ бір таразы

Сенбі күні Лина сағат онға дейін ұйықтады. Сағат үште әкесімен хат-хабарды ашып: «Әке, айды жабу аптасы мені қатты шаршатты. Келесі сенбіде иншааллаһ келемін», – деп жазды. «Жіберу» батырмасын басар алдында өзінің осы сөйлеммен аяқталатын бұрынғы екі хабарламасын көрді.

Ол батырманы баспады. Жазбаларда жаңа бет ашып, аптасын бір тізімге түсірді: жұмыс уақытынан тыс он төрт сағат. Келмеген әріптесінің құжаттары. Мерзімінен бір күн бұрын жабылған ай. Ал соңғы жолда: әкесінің бір сағаты, үшінші рет кейінге қалдырылды. Егер қандай да бір әріптесі бір баптағы артықшылық екінші баптағы тапшылықты жабатын кестемен оған келсе, ол оны бір минутта қайтарып берер еді. Ал ол өз аптасына дәл осылай қараған еді. Содан кейін ол өзінен сұрады: ол әлі де демалуға мұқтаж ба? Сағат онға дейін ұйықтады, енді аптаның шаршауынан тек ол туралы сөз ғана қалған еді.

Ол хат-хабарға қайта оралып, жазғанын өшірді де: «Сағат төртте барамын», – деп жазды. Бір минуттан соң әкесі: «Шәйнекке су қойдым», – деп жауап қатты.

Әкесі диванның астынан нарды тақтасын алып шықты; олар университеттегі бірінші курстан бері ойнамаған еді. Лина оған дизайн курсы туралы емес, айдың қалай жабылғаны туралы айтып берді. Телефоны дәл сол алғашқы сенбідегідей көлікте қалған еді. Әкесінен алғашқы жұмысы туралы әңгіменің жалғасын сұрағанда, ол сүйекті тастап: «Ол үшін бір сағаттан ұзағырақ сенбі керек», – деді. Лина бірінші ойында ұтылды, әкесі күліп: «Бухгалтерсің, бірақ есептей алмайсың ба?», – деді.

Әкесі нарды тақтасын диванның астына қайта қойғанда, толық бір сағат өтіп кеткен еді, есеп оның пайдасына екі-бір болды. Есік алдында ол: «Келесі сенбіде, сағат төртте», – деді. Көлікте бөлімдегі әріптесінің құжат туралы сұраған хабарламасын көрді де: «Ертең таңертең», – деп жазды. Содан соң тізімді ашып, соңғы жолдағы «кейінге қалдырылды» деген сөзді өшіріп, оның орнына: «Толық бір сағат. Екі ойында ұтылдым», – деп жазды.

Қалған уәде

Бүгін кешке мойныңда қалған бір уәдені және оның қасына кейінге қалдыруды ақтау үшін пайдаланатын жақсылығыңды жаз. Екеуін бір-бірінен ажырат, алғашқы әрекетті және оның бір апта ішіндегі уақытын белгіле. Уақыты келгенде өзіңді не нәрсеге лайық сезінгеніңді емес, не істегеніңді жазып қой.

Жатақханада Кәрім ойындағы командасымен қатты дауыстап сөйлесіп жатты. Төсегінде жатқан бөлмелесі: «Даусыңды сәл бәсеңдете аласың ба…», – деп сөйлей бастағанда, Кәрім ол сөзін аяқтамай тұрып: «Қазір», – деді. Бөлмелесі күліп: «Мен сенің әкең емеспін ғой», – деді. Кәрім даусын бәсеңдетті, бірақ күлмеді.