Özünə verdiyin istisna

Yazda Karim həftəsonu üçün evdə idi. Cümə günü günorta atası ilə birlikdə məscidə getmək üçün maşına mindi. Gecikmişdilər; çatanda xətibin səsi artıq səsgücləndiricidən gəlirdi. Atası maşın saxlamağa yer tapmadı. Maşını məscidin yaxınlığındakı dar küçənin tən ortasında saxladı, yanından başqa bir avtomobilin keçməsi üçün yer qalmadı. Mühərriki söndürüb dedi: «Bir neçə dəqiqə, qayıdırıq». Karim isə bilirdi ki, atasının cümə günlərindəki «bir neçə dəqiqəsi» xütbəyə, namaza və bütün məhəllənin yarısı ilə salamlaşmağa bəs edər.

Düşüb qapıya doğru yeridilər. Atasının maşınının yanına ağ bir avtomobil gəlib dayandı: qarşısında keçməyə yol yox idi, arxasında isə geri qayıtmasına mane olan başqa bir maşın dayanmışdı. Sürücü əvvəlcə qısa, sonra isə uzun siqnal verdi. Karim çevrildi. Atası artıq məscidin qapısına çatmışdı və ayaqqabılarını çıxarmaq üçün əyilmişdi.

Karim: «Ata, maşın yolu kəsir», — demək istədi. Lakin atası məscidin astanasında idi və xətib danışırdı. Bunu indi desəydi, maşına yox, namazın özünə etiraz kimi görünərdi. Susdu və ayaqqabılarını atasının ayaqqabılarının yanında çıxardı. Küçədən isə üçüncü dəfə siqnal səsi gəldi.

Bəlkə də bu narahatlığı tanıyırsan: başqasına zərər verən bir hərəkət görürsən, lakin səbəbi nəcib olduğundan susursan ki, bu hərəkətə etirazın sevdiyin bir şeyə etiraz kimi görünməsin. Hətta bu hərəkəti edən şəxs elə sən özün də ola bilərsən. Maşın yolu bağlayır; bəs gətirilən dəlil arxada gözləyənin haqqını dəyişirmi, yoxsa sadəcə sahibinin özü haqqındakı təsəvvürünü yaxşılaşdırır?

Sualı dəyişən dəlil

Ata bir görüşü qoruyur, lakin faydalanan tərəf özü olanda başqa bir haqqı istisna edir. Bütün həyatı barədə hökm çıxarmağa ehtiyac duymadan araşdırdığımız hərəkət məhz budur.

«İbadətdir, eybi yoxdur»: bu, istəklə idarə olunan əsaslandırmadır — seçimini yoxlamaq əvəzinə, ona haqq qazandıracaq şey axtarmaqdır. Bu, sualı insanların keçməsindən çıxarıb məqsədinin gözəlliyinə yönəldir. Məqsədin gözəlliyi isə nə yolu açır, nə də gözləyən insanın vaxtını geri qaytarır.

Əxlaqi icazə — dəyər verdiyin bir əməlin hesabından istifadə edərək başqa bir xətaya özünə icazə verməkdir: «Mən namaz qılıram, deməli, haqqım var ki…». Bu, nə ataya, nə də hər namazqılana qoyulan bir diaqnozdur; biz sadəcə bu vəziyyətdə onun başqasının haqqını nəzərə alıb-almadığını araşdırırıq.

Vəkil deyə bilər: hamı belə edir, yaxud yer dardır. Təkrar icazə vermir, yerin darlığı isə digər sürücünün bu problemi öz vaxtı hesabına həll etməli olduğu anlamına gəlmir. Düzəldilə biləcək tərəf isə maşının saxlanıldığı yer və evdən çıxma vaxtıdır.

Əməl sahibi dəyişəndə

Soruş: «Başqası bunu dünyəvi bir səbəblə etsəydi, qəbul edərdimmi?». Təsəvvür et ki, eyni maşın bir mağazanın qarşısındadır və sahibi deyir ki, lazım olanı alıb tez qayıdacaq. Əgər etiraz edərdinsə, özün haqqında danışdığın əhvalatdan başqa burada nə dəyişdi? Sual dəlilin örtdüyü haqqı yenidən öz həcminə qaytarır.

Görüşün vacib olduğuna görə başqasının növbəsini ala bilərsən, yaxud borcu gecikdirib sonra verdiyin sədəqəni xatırladarsan. Hər vəziyyətin öz şərtləri var, lakin sual qalır: seçimimin bədəlini kim ödəyir və buna razılıq veribmi?

Hərəkəti edənin inancını mühakimə etmədən də həmin hərəkətə etiraz edə bilərsən; o da sevdiyi ibadəti inkar etmədən xətasını düzəldə bilər. Bütöv bir kimliyi müdafiə etmək düzəldilə bilən kiçik bir səhvi pərdələyə bilər.

İnsanların əyləşdiyi yer

Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir ki, Peyğəmbər ﷺ yollarda oturmağı qadağan etdi. Səhabələr dedilər ki, onların söhbət etdikləri məclisləri var. Cavab belə oldu: «Əgər mütləq oturacaqsınızsa, yolun haqqını verin». Yolun haqqının nə olduğunu soruşduqda gözü haramdan çəkmək, əziyyət verməkdən çəkinmək, salamı almaq, yaxşılığı əmr edib pislikdən çəkindirmək qeyd olundu¹.

Bu rəvayət oturanların məclis ehtiyacı ilə bitmir. Onların yanından ötüb-keçənlərin haqqına keçir. Məclisin oturanlar üçün bir funksiyası var, lakin bu funksiyaya görə yol onların mülkünə çevrilmir.

Məclislə maşın fərqlidir, lakin onları birləşdirən şey hərəkətin təsir etdiyi insanın baxış bucağından baxmaqdır. İbadət insanların haqqını aradan qaldırmır, yoldan əziyyət verən şeyi kənarlaşdırmaq isə imanın şöbələrindəndir: «və ən aşağısı yoldan əziyyət verən şeyi kənarlaşdırmaqdır»².

Tərs sual

Namazdan sonra atası Karimin gözlədiyi kimi məhəllənin yarısı ilə salamlaşdı, sonra çıxdılar. Ağ maşın yerində idi və sürücüsü açıq qapısının yanında dayanmışdı. Namaz bitmişdi, yol isə hələ də bağlı idi. Karim atasının yanında yeriyir və aramla soruşdu: «Başqası nə isə almaq üçün dükanın qabağında maşınını belə saxlasaydı, bunu ondan qəbul edərdinmi?». Atası cavab vermədi. Açarı çıxardı, üzrxahlıqla əlini sürücüyə tərəf qaldırdı, sonra maşını küçənin tininə çəkdi. Ağ maşın keçdi, ardınca isə arxasında ilişib qalan digər maşınlar ötüb getdi. Karim atasının yanında oturdu və evə çatana qədər heç biri bir kəlmə də danışmadı.

Karimin növbəti gəlişində, cümə günü atası azandan yarım saat əvvəl onun qapısını döydü: «Getdik». Maşını dar küçədən uzaqda, çörəkxananın arxasındakı dayanacaqda saxladı, mühərriki söndürüb dedi: «Piyada beş dəqiqəlik yoldur». Məscidə tərəf yeridilər və xətib minbərə çıxmamışdan əvvəl çatdılar.

Vəd verəndə sən kimsən? Yalnız səni tanıyanların vaxtını qoruyursan, yoxsa adını belə bilmədiyin insanların da? Növbəti görüşündən əvvəl mane olmadan başqasının istifadə edə biləcəyi bircə şeyi müəyyənləşdir. Və onun haqqı sənin dəlilinlə dəyişmir.

Şənbə axşamı yataqxanadakı otağına qayıdanda Karim barmağını siyirmənin kənarında gəzdirdi. Zərf içəridə qoyduğu kimi idi və ilk dəfə idi ki, içindəkindən qorxmadı. Siyirməni açmadı və çantasını boşaltmağa başladı.