اهو استثنا جيڪو توهان پاڻ کي ڏنو

بهار جي موسم ۾، ڪريم هفتي جي آخر ۾ گهر آيو هو، ۽ جمعي جي منجهند پنهنجي پيءُ سان گڏ مسجد ڏانهن روانو ٿيو. کين دير ٿي وئي هئي، ۽ جڏهن پهتا ته خطيب جو آواز لاؤڊ اسپيڪر مان اچي رهيو هو. سندس پيءُ کي پارڪنگ نه ملي. هن مسجد ويجهو سوڙهي گهٽيءَ جي وچ ۾ گاڏي روڪي، جنهن ڪري ٻي ڪنهن به گاڏيءَ جي لنگهڻ لاءِ جاءِ نه بچي. هن انجڻ بند ڪئي ۽ چيو: «بس ڪجهه منٽ، اسان موٽي اچون ٿا». ڪريم کي خبر هئي ته سندس پيءُ جا جمعي وارا «ڪجهه منٽ» خطبي، نماز، ۽ پاڙي جي اڌ ماڻهن سان سلام دعا تائين ڦهلجي ويندا هئا.

هو ٻئي هيٺ لٿا ۽ دروازي ڏانهن هليا. سندس پيءُ جي گاڏيءَ پٺيان هڪ اڇي ڪار اچي بيٺي: سامهون ڪو لنگهه نه هو، ۽ پٺيان ٻي ڪار هئي جنهن کيس پوئتي موٽڻ کان روڪي رکيو هو. ان جي ڊرائيور پهريان هڪ مختصر هارن وڄايو، پوءِ هڪ ڊگهو. ڪريم پٺتي مڙي ڏٺو. سندس پيءُ مسجد جي دروازي وٽ پهچي چڪو هو، ۽ جتي لاهڻ لاءِ جهڪيو پئي.

ڪريم چوڻ چاهيو: «بابا، گاڏي رستو بند ڪري ڇڏيو آهي». پر سندس پيءُ مسجد جي چؤڪٺ تي هو، ۽ خطيب خطبو ڏئي رهيو هو. جيڪڏهن هن هاڻي ائين چيو ها، ته اها ڳالهه گاڏيءَ تي نه، پر خود نماز تي ئي اعتراض لڳي ها. هو خاموش رهيو، ۽ پنهنجي جتي پيءُ جي جتيءَ ڀرسان لاٿي. ۽ گهٽيءَ مان ٽئين ڀيري هارن جو آواز آيو.

شايد توهان کي هن بيچينيءَ جي خبر هجي: توهان ڪنهن عمل کي ٻين کي نقصان پهچائيندي ڏسو ٿا، پر ان جو سبب هڪ سٺو مقصد هوندو آهي، تنهنڪري توهان خاموش رهو ٿا ته متان توهان جو اعتراض ان شيءِ تي لڳي جنهن سان توهان کي پيار آهي. ۽ شايد ڪڏهن توهان خود ان عمل جا مالڪ هجو. گاڏي رستو روڪي بيٺي آهي؛ ڇا دليل ان ماڻهوءَ جو حق بدلائي ڇڏيندو جيڪو پٺيان بيهي انتظار ڪري رهيو آهي، يا اها ڳالهه فقط مالڪ جي پنهنجي نظر ۾ سندس تصوير کي ئي بهتر بڻائي ٿي؟

اهو دليل جنهن سوال ئي بدلائي ڇڏيو

پيءُ هڪ وقت جي پابندي ته رکي ٿو، پر جڏهن پاڻ فائدو حاصل ڪري ٿو ته ٻئي جي حق مان استثنا ڪري وٺي ٿو. هي اهو عمل آهي جنهن کي اسان پرکي رهيا آهيون، بنا ان جي ته اسان سندس سڄي زندگيءَ تي ڪو فيصلو ڏيون.

«هيءَ ته عبادت آهي، تنهنڪري ڪو وڏو معاملو ناهي»: هي خواهش سان جڙيل جواز آهي، يعني پنهنجي چونڊ کي پرکڻ بدران اهڙو عذر ڳولڻ جيڪو ان کي درست ثابت ڪري. هي ماڻهن جي لنگهڻ جي سوال کي نيڪ نيتيءَ جي سوال سان بدلائي ڇڏي ٿو. پر نيڪ نيتي نه رستو کولي سگهي ٿي ۽ نه ئي انتظار ڪندڙ جو وقت موٽائي سگهي ٿي.

۽ اخلاقي اجازت نامو اها شيءِ آهي جنهن ۾ توهان پنهنجي ڪنهن ساراهيل عمل مان رخصت حاصل ڪري پاڻ کي ڪنهن ٻي غلطيءَ جي اجازت ڏيو ٿا: «مان نماز پڙهي رهيو آهيان، تنهنڪري مون کي اها اجازت آهي ته…». هي پيءُ يا هر نمازيءَ جي تشخيص ناهي؛ پر اسان اهو ڏسي رهيا آهيون ته ڇا هن ان موقعي تي ٻين جي حق کي به ڳڻپ ۾ آندو هو.

۽ وڪيل شايد چئي: هرڪو ائين ڪري ٿو، يا جاءِ سوڙهي هئي. پر بار بار ائين ٿيڻ ڪا اجازت نٿو ڏئي، ۽ جاءِ جي سوڙهه ڊرائيور کي ان ڳالهه جي اجازت نٿي ڏئي ته هو ٻين جي وقت جو نقصان ڪري ان جو حل ڪڍي. سڌاري لاءِ موجود حصو رڳو گاڏيءَ بيهارڻ جي جاءِ ۽ نڪرڻ جو وقت هو.

جڏهن عمل ڪندڙ بدلجي وڃي

پڇو: «جيڪڏهن منهنجي جاءِ تي ڪو ٻيو دنياوي مقصد لاءِ ائين ڪري ها، ته ڇا مان ان کي قبول ڪريان ها؟». تصور ڪريو ته ساڳي گاڏي ڪنهن دڪان سامهون بيٺي هجي، ۽ مالڪ چئي ته کيس سودو وٺڻ ۾ دير نه ٿيندي. جيڪڏهن توهان ان تي اعتراض ڪريو ها، ته پوءِ هتي ڇا بدلجي ويو سواءِ ان ڪهاڻيءَ جي جيڪا توهان پاڻ کي ٻڌائي رهيا آهيو؟ هي سوال حق کي وري ان جي اصل ماپ ڏانهن موٽائي ٿو، جڏهن دليل ان کي ڍڪي ڇڏيو هو.

شايد توهان ڪنهن ٻئي جو وارو کسي وٺو ڇاڪاڻ ته توهان جو وقت اهم آهي، يا ڪنهن جو قرض موٽائڻ ۾ دير ڪريو ۽ پوءِ پنهنجي ڏنل صدقي جي ڳالهه ياد ڏياريو. هر حالت جا پنهنجا رُخ هوندا آهن، پر بنيادي سوال اڃا به باقي رهي ٿو: منهنجي چونڊ جو بار ڪير کڻي رهيو آهي، ۽ ڇا هو ان تي راضي ٿيو هو؟

توهان ڪنهن عمل تي بنا ان جي اعتراض ڪري سگهو ٿا ته عمل ڪندڙ جي ايمان تي شڪ ڪيو وڃي، ۽ هو ان کي بنا ان جي درست ڪري سگهي ٿو ته پنهنجي پسنديده عبادت کان انڪار ڪري. سڄي سڃاڻپ جو بچاءُ اڪثر هڪ اهڙي ننڍي غلطيءَ کي لڪائي ڇڏيندو آهي جنهن کي سڌاري سگهجي ها.

اهو هنڌ جتي ماڻهو ويهندا آهن

حضرت ابو سعيد خدري روايت ڪري ٿو ته نبي ڪريم ﷺ رستن تي ويهڻ کان منع فرمايو. صحابه ڪرام عرض ڪيو ته اسان وٽ ان کانسواءِ ٻيون جايون ناهن جتي اسان ويهي ڳالهيون ڪريون، ته پاڻ فرمايائون: «جيڪڏهن توهان ويهڻ کانسواءِ نٿا رهي سگهو ته پوءِ رستي کي ان جو حق ڏيو». هنن پڇيو ته ان جو حق ڇا آهي؟ فرمايائون: نگاهه هيٺ رکڻ، تڪليف کان روڪڻ، سلام جو جواب ڏيڻ، چڱائيءَ جو حڪم ڏيڻ، ۽ برائيءَ کان روڪڻ¹.

۽ اها ڳالهه رڳو ويهندڙن جي ويهڻ جي ضرورت تائين محدود ناهي رهندي. اها لنگهندڙن جي حق ڏانهن منتقل ٿي وڃي ٿي. ويهڻ وارن لاءِ ان جاءِ جو پنهنجو فائدو هو، پر رستي وارا ان فائدي سبب رستي جا مالڪ نٿا بڻجي وڃن.

ويهڻ ۽ گاڏي الڳ معاملا آهن، پر جيڪا ڳالهه انهن کي ڳنڍي ٿي اها اها نظر آهي جيڪا متاثر ٿيندڙ ماڻهوءَ جي طرفان ڏسي ٿي. عبادت ماڻهن جي حق کي ختم نٿي ڪري، ۽ رستي تان تڪليف هٽائڻ خود ايمان جي شاخن مان آهي: «۽ ان جو سڀ کان گهٽ درجو رستي تان تڪليف ڏيندڙ شيءِ هٽائڻ آهي»².

ابتڙ سوال

نماز کان پوءِ سندس پيءُ پاڙي جي اڌ ماڻهن سان سلام ورايو، جيئن ڪريم سمجهيو هو، پوءِ اهي ٻاهر نڪتا. اڇي ڪار اڃا تائين اتي بيٺي هئي، ۽ ان جو ڊرائيور کليل دروازي وٽ بيٺو هو. نماز پوري ٿي چڪي هئي، پر رستو اڃا تائين بند هو. ڪريم پنهنجي پيءُ ڀرسان هليو، ۽ آهستي پڇيائين: «جيڪڏهن ڪو ٻيو دڪان تان سودو وٺڻ لاءِ پنهنجي گاڏي ائين بيهاري ها، ته ڇا اوهان ان مان اها ڳالهه قبول ڪريو ها؟». سندس پيءُ ڪو جواب نه ڏنو. هن ڪنجي ڪڍي، معافي گهرندي ڊرائيور ڏانهن هٿ مٿي کنيو، ۽ پوءِ گاڏي گهٽيءَ جي هڪ ڪنڊ ڏانهن هٽائي ڇڏي. اڇي گاڏي لنگهي وئي، ۽ ان جي پٺيان ڦاٿل باقي گاڏيون به گذري ويون. ڪريم پنهنجي پيءُ جي ڀرسان ويٺو، ۽ گهر پهچڻ تائين ٻنهي مان ڪنهن به ڪجهه نه ڳالهايو.

۽ ڪريم جي ايندڙ زيارت ۾، جمعي جي ڏينهن، سندس پيءُ اذان کان اڌ ڪلاڪ اڳ سندس دروازو کڙڪايو: «هل». هن گاڏي تندور جي پٺيان، سوڙهي گهٽيءَ کان پري هڪ پارڪنگ ۾ روڪي، انجڻ بند ڪئي ۽ چيو: «پنجن منٽن جو پنڌ آهي». اهي مسجد ڏانهن پيادل هليا، ۽ خطيب جي منبر تي چڙهڻ کان اڳ ئي اتي پهچي ويا.

جڏهن توهان ڪو واعدو ڪريو ٿا ته توهان ڪير هوندا آهيو؟ ڇا توهان صرف انهن جي وقت جو خيال رکو ٿا جن کي توهان سڃاڻو ٿا، يا ان شخص جي وقت جو به جنهن جو نالو به توهان کي معلوم ناهي؟ ايندڙ ملاقات کان اڳ، هڪ اهڙي شيءِ طئي ڪريو جنهن کي ٻيا توهان جي رڪاوٽ کانسواءِ استعمال ڪري سگهن. ۽ ياد رکو ته ٻئي جو حق توهان جي دليل سان ڪڏهن به نٿو بدلجي.

۽ جڏهن ڇنڇر جي شام ڪريم هاسٽل واري پنهنجي ڪمري ڏانهن موٽي آيو، تڏهن هن پنهنجي آڱر دراز جي ڪنڊ تان ڦيري. لفافو اندر ائين ئي پيل هو جيئن هن ڇڏيو هو، ۽ پهريون ڀيرو کيس ان مان خوف نه آيو. هن دراز نه کولي، ۽ پنهنجو ٿيلهو خالي ڪرڻ لڳو.