Msamaha wa Kanuni Uliojipa

Katika majira ya kuchipua, Karim alikuwa nyumbani kwa mapumziko ya mwisho wa wiki. Ijumaa adhuhuri alipanda gari na baba yake kwenda msikitini. Walichelewa. Walipofika, sauti ya khatibu ilikuwa ikitoka kwenye kipaza sauti. Baba yake hakupata maegesho. Akaegesha gari katikati ya barabara nyembamba karibu na msikiti, bila kuacha nafasi pembeni yake ya gari kupita. Akazima injini na kusema: “Dakika chache, tunarudi.” Karim alijua kuwa “dakika chache” za baba yake Ijumaa zinatosha kwa khutba, swala na kuwasalimia nusu ya watu wa mtaa.

Walishuka na kutembea kuelekea mlangoni. Gari jeupe lilifika kwenye gari la baba yake na kusimama. Halikuwa na njia mbele yake, na nyuma yake kulikuwa na gari jingine linalolizuia kurudi nyuma. Dereva wake akapiga honi fupi mara moja, kisha honi ndefu. Karim akageuka. Baba yake alikuwa amefika mlangoni mwa msikiti na kuinama kuvua viatu.

Karim alitaka kusema: “Baba, gari limeziba njia.” Lakini baba yake yuko kwenye kizingiti cha msikiti na khatibu anazungumza. Akisema sasa, ingeonekana kama anapinga swala yenyewe, si gari. Akanyamaza na kuvua viatu vyake karibu na vya baba yake. Kutoka barabarani honi ikasikika mara ya tatu.

Huenda unaijua hali hii ya kukosa raha: unaona tendo linalomdhuru mwingine, lakini sababu yake ni njema. Unanyamaza ili kupinga kwako tendo kusije kuonekana kuwa kupinga unachokipenda. Huenda pia ni wewe mwenyewe unayetenda hivyo. Gari limeziba njia. Je, hoja inabadilisha haki ya anayesubiri nyuma yake, au inaboresha tu namna mwenye gari anavyojiona?

Hoja iliyobadilisha swali

Baba anaheshimu miadi, kisha anaweka kando haki nyingine wakati yeye ndiye anayenufaika. Hilo ndilo tendo tunalochunguza, bila kuhitaji kutoa hukumu kuhusu maisha yake yote.

“Ni ibada, hakuna ubaya”: huku ni kujitetea kwa kuongozwa na matakwa, kutafuta kinachohalalisha uamuzi wako badala ya kuuchunguza. Kunabadilisha swali kutoka kuhusu watu kupita hadi kuhusu wema wa unakoelekea. Wema wa unakoelekea haufungui njia wala haurudishi muda wa anayesubiri.

Kujipa ruhusa ya kimaadili ni kutumia akiba ya tendo unalolithamini kujiruhusu kufanya kosa jingine: “Mimi ninaswali, kwa hiyo ninaweza…” Huu si utambuzi wa hali ya baba wala ya kila anayeswali. Tunachunguza kama amezingatia haki ya mwingine katika hali hii.

Wakili anaweza kusema: Kila mtu anafanya hivyo, au nafasi ni ndogo. Kurudiwa hakutoi ruhusa, na udogo wa nafasi haumfanyi dereva awajibike kuutatua kwa muda wake. Kinachoweza kurekebishwa ni mahali pa gari na wakati wa kuondoka.

Mtendaji anapobadilika

Uliza: “Mwingine akifanya hivyo kwa sababu ya kidunia, nitakubali?” Wazia gari hilohilo mbele ya duka, mwenyewe akisema hatachelewa kununua anachohitaji. Ukipinga, nini kimebadilika hapa isipokuwa hadithi unayojisimulia kujihusu? Swali linairejesha haki katika ukubwa wake, baada ya hoja kuifunika.

Huenda unachukua zamu ya mwingine kwa sababu miadi yako ni muhimu, au unachelewesha kulipa deni kisha unataja sadaka yako. Kila hali ina mazingira yake, lakini swali linabaki: ni nani anayebeba gharama ya uamuzi wangu, na ameikubali?

Unaweza kupinga tendo bila kuhukumu imani ya aliyetenda. Naye anaweza kulirekebisha bila kukataa ibada anayoipenda. Kutetea utambulisho wote kunaweza kuficha kosa dogo linaloweza kurekebishwa.

Mahali watu wanapokaa

Abu Said al-Khudri anasimulia kuwa Mtume ﷺ alikataza kukaa njiani. Maswahaba wakasema wana sehemu wanazokaa kuzungumza. Jibu likaja: “Ikiwa mnasisitiza kukaa hapo, basi ipeni njia haki yake.” Wakauliza haki yake ni nini. Ikatajwa kushusha macho, kuacha kudhuru, kuitikia salamu, kuamrisha mema na kukataza maovu¹.

Simulizi haliishii katika haja ya waliokaa kuwa na mahali pa kukaa. Linahamia haki ya wanaopita karibu nao. Mahali pa kukaa pana umuhimu kwa wanaokaa hapo, lakini njia haiwi mali yao kwa sababu ya kazi hiyo.

Mahali pa kukaa na gari ni vitu tofauti, lakini kinachoviunganisha ni kutazama kwa upande wa anayeathiriwa na tendo. Ibada haiondoi haki za watu. Kuondoa kinachodhuru njiani kwenyewe ni katika matawi ya imani: “na ya chini yake ni kuondoa udhia barabarani”².

Swali Lililogeuzwa

Baada ya swala baba yake aliwasalimia nusu ya watu wa mtaa, kama Karim alivyotarajia, kisha wakatoka. Gari jeupe lilikuwa palepale, dereva wake akiwa amesimama karibu na mlango wake ulio wazi. Swala imeisha, lakini njia bado imezibwa. Karim alitembea karibu na baba yake, akamuuliza kwa utulivu: “Mtu mwingine angeegesha gari lake hivi mbele ya duka ili anunue anachohitaji, ungemkubalia?” Baba yake hakujibu. Akatoa ufunguo, akamwinulia dereva mkono kuomba radhi, kisha akahamisha gari hadi kwenye kona ya barabara. Gari jeupe likapita, likafuatiwa na magari yaliyokuwa yamekwama nyuma yake. Karim akapanda karibu na baba yake, na hakuna aliyesema kitu mpaka nyumbani.

Karim alipowatembelea tena Ijumaa, baba yake aligonga mlango wake nusu saa kabla ya adhana: “Twende.” Akaegesha gari kwenye maegesho nyuma ya sehemu ya kuoka mikate, mbali na barabara nyembamba. Akazima injini na kusema: “Dakika tano kwa miguu.” Wakatembea kwenda msikitini, wakafika kabla ya khatibu kupanda mimbari.

Wewe ni nani unapotoa ahadi? Unaheshimu muda wa anayekujua, au pia wa mtu ambaye hujui jina lake? Kabla ya miadi yako inayofuata, taja kitu kimoja ambacho mwingine ataweza kutumia bila wewe kumzuia. Haki yake haibadiliki kwa hoja yako.

Aliporudi chumbani kwake bwenini Jumamosi jioni, Karim alipitisha kidole kwenye ukingo wa droo. Bahasha ilikuwa ndani kama alivyoiacha, na kwa mara ya kwanza hakuogopa kilichomo. Hakufungua droo. Akaanza kutoa vitu kwenye begi.