اوہ رعایت جو تسیں اپنے آپ نوں دتی

بہار وچ کریم چھٹی دے ہفتے لئی گھر سی۔ جمعے دی دوپہر اوہ اپنے پیو نال مسجد ول گیا۔ اوہ لیٹ ہو گئے، تے جدوں پہنچے تاں امام دی آواز لاؤڈ سپیکر توں آ رہی سی۔ پیو نوں پارکنگ نہ ملی۔ اوہنے تنگ گلی دے درمیان، مسجد دے نیڑے گڈی روک دتی، تے اس دے کول کسے دوجی گڈی لئی لنگھن دا رستہ نہ بچیا۔ انجن بند کر کے آکھیا: «دو منٹ، فیر واپس آواں گے»۔ کریم جاندا سی کہ جمعے دے دن پیو دے «دو منٹ» وچ خطبہ، نماز تے آدھے محلے نوں سلام دا وقت وی شامل ہندا سی۔

دونوں اتر کے دروازے ول تر پئے۔ اک سفید گڈی پیو دی گڈی دے کول آ کے رک گئی: اس دے اگے رستہ نہیں سی، تے پچھے اک ہور گڈی نے اسنوں واپس مڑن توں روک رکھیا سی۔ اس دے ڈرائیور نے ہارن اک چھوٹی واری وجایا، فیر اک لمبی واری۔ کریم نے مڑ کے ویکھیا۔ پیو مسجد دے دروازے تک پہنچ چکا سی، تے جوتے اتارن لئی جھکیا ہویا سی۔

کریم چاہندا سی آکھے: «ابا، گڈی راہ روک رہی ہے»۔ پر پیو مسجد دی دہلیز اتے سی، تے خطیب بول رہیا سی۔ جے اوہ ہن آکھدا تاں لگنا سی کہ اوہ نماز دا اعتراض کر رہیا ہے، گڈی دا نہیں۔ اوہ چپ رہیا، تے پیو دے جوتیاں کول اپنے جوتے اتارے۔ سڑک توں ہارن تیجی واری آیا۔

تسیں شاید ایہ تنگی جانندے او: تسیں کوئی ایسا کم ویکھدے او جو دوجیاں نوں نقصان پہنچاندا ہے، تے اس دا ارادہ نیک ہے، تے تسیں چپ رہندے او تاں جے تہاڈا اعتراض ایس گل نوں ایہ نہ دسے کہ تسیں اوس شے دے مخالف او جو تہانوں پیاری ہے۔ تے ہو سکدا ہے کہ کم کرن والے تسیں خود ہو۔ گڈی راہ روکدی ہے؛ کیہ دلیل بدلن نال اوس بندے دا حق بدل جاندا ہے جو اس دے پچھے انتظار کر رہیا ہے، یا صرف اوہ دی اپنی تصویر بہتر ہو جاندی ہے؟

وہ دلیل جس نے سوال بدل دتا

پیو اک وعدہ یاد رکھدا ہے، فیر اک ہور حق اپنے لئی رعایت کر دیندا ہے جدوں اوہ خود فائدہ اٹھا رہیا ہووے۔ ایہ اوہ کم ہے جس نوں اسیں پرکھدے آں، بناں اس دی ساری زندگی اتے فیصلہ کیتے۔

«ایہ عبادت ہے، تے کوئی حرج نہیں»: ایہ اوہ جواز ہے جو خواہش توں جنم لیندا ہے، یعنی تسیں اپنے فیصلے دی دلیل لبھدے او، نہ کہ اسنوں پرکھدے او۔ ایہ سوال نوں لوکاں دے گزرن توں بدل کے تہاڈی منزل دی نیکی ول لے جاندا ہے۔ منزل دی نیکی راستہ نہیں کھولدی، تے نہ انتظار کرن والے دا وقت واپس کردی ہے۔

تے اخلاقی اجازت نامہ اوہ ہے جس وچ تسیں کسے نیک کم دی ساکھ نوں ورتدے او تاں جو اپنے آپ نوں ہور غلطی دی اجازت دے سکو: «میں نماز پڑھدا آں، تے مینوں حق ہے کہ…»۔ ایہ کسے پیو یا ہر نمازی دی تشخیص نہیں؛ اسیں ایہ پرکھدے آں کہ کیہ اوس موقعے وچ کسے ہور دا حق میری گنتی وچ داخل ہو گیا ہے۔

تے وکیل آکھے گا: ہر کوئی ایہ کردا ہے، یا جگہ تنگ ہے۔ تکرار کسے نوں اجازت نہیں دیندی، تے جگہ دا تنگ ہونا اس ڈرائیور نوں ایہ ذمہ داری نہیں دیندا کہ اوہ اپنے وقت نال اس دا حل کرے۔ جو حصہ درست کرن لئی دستیاب ہے، اوہ گڈی دی جگہ تے نکلن دا وقت ہے۔

جدوں کم کرن والا بدل جاوے

پچھو: «جے ایہ کسے ہور نے دنیاوی سبب توں کیتا ہوندا، کیہ میں منن لیندا؟»۔ اوہ گڈی دکان دے سامنے سوچو، تے اس دا مالک آکھے کہ اوہ سامان لین وچ دیر نہیں کرے گا۔ جے تسیں اعتراض کرو، تاں اس تھاں وچ کیہ بدلیا ہے، سوائے اس کہانی دے جو تسیں اپنے بارے وچ سناندے او؟ ایہ سوال حق نوں اوہدے اصل حجم وچ واپس لیاندا ہے، جو دلیل نے ڈھکیا ہویا سی۔

تے ایہ وی ہو سکدا ہے کہ تسیں کسے دوجے دا کردار لے لو کیوں جے تہاڈا موعد اہم ہے، جاں قرض دیر نال دو تے فیر اپنی خیرات یاد کرو۔ ہر حالت دے اپنے حالات ہندے نیں، پر سوال اوہی رہندا ہے: میری چنی ہوئی لاگت کون اٹھاوے گا، تے کیہ اوہ اس اتے راضی سی؟

تسیں فعل اتے اعتراض کر سکدے او، بناں اوس دے ایمان دی عدالت کیتے؛ تے اوہ وی اسنوں درست کر سکدا ہے، بناں اوس عبادت نوں رد کیتے جو اوہنوں پیاری ہے۔ ساری شناخت دا دفاع کرنا، کدے کدے اک چھوٹی جیہی غلطی نوں لکا دیندا ہے جسنوں ٹھیک کیتا جا سکدا ہے۔

لوکاں دے بیٹھن دی جگہ

ابو سعید خدری دسدے نیں کہ نبی ﷺ نے راہ وچ بیٹھن توں منع کیتا۔ صحابہ نے آکھیا کہ اوہناں دیاں مجلساں نیں جتھے اوہ گل بات کردے نیں، تاں جواب آیا: «پھر جے تسیں مجلس توں بناں نہیں رہ سکدے، تاں راہ دا حق ادا کرو»۔ اوہناں پچھیا کہ اوہ حق کیہ ہے، تاں دسیا گیا: نظر نیچی رکھنا، اذیت توں رکنا، سلام دا جواب دینا، نیکی دا حکم کرنا، تے بدی توں روکنا¹۔

تے ایہ گل بیٹھن والیاں دی ضرورت توں ودھ جاندی ہے۔ اوہ اوس بندے دے حق تیک پہنچدی ہے جو اوتھوں لنگھدا ہے۔ مجلس دی اپنی اک ذمہ داری ہے اوہناں لئی جو اوتھے ہن، پر راہ اوس ذمہ داری دی وجہ کرکے اوہناں دی ملکیت نہیں بن جاندی۔

مجلس تے گڈی وکھو وکھ ہن، پر جو دوہاں نوں جوڑدا ہے اوہ ایہ ہے کہ اوس بندے دے نظریے توں ویکھو جس اتے فعل دا اثر پیندا ہے۔ عبادت لوکاں دا حق نہیں مٹا سکدی، تے راہ توں اذیت ہٹانا ایمان دیاں شاخاں وچوں ہے: «تے اوہناں دی سب توں گھٹ شاخ راہ توں اذیت ہٹانا ہے»²۔

پٹھا سوال

نماز توں بعد پیو نے آدھے محلے نوں سلام کیتا، جویں کریم نے توقع کیتی سی، تے فیر دونوں باہر آئے۔ سفید گڈی اوتھے ای سی، تے اس دا ڈرائیور کھلے دروازے دے کول کھڑا سی۔ نماز ختم ہو گئی سی، تے راہ ہالے وی بند سی۔ کریم پیو دے نال ٹریا، تے آہستہ پچھیا: «جے کوئی ہور اپنی گڈی ایس طرح دکان دے سامنے کھڑی کر دیندا تاں جے اوہ سامان لئی، کیہ تسیں اوہدا ایہ منندے؟»۔ پیو نے جواب نہ دتا۔ اوہنے چابی کڈھی، تے ڈرائیور ول ہتھ کر کے معذرت کیتی، فیر گڈی گلی دے کونے وچ لے گیا۔ سفید گڈی لنگھ گئی، تے اوہدے پچھے دی گڈیاں وی جو پھس گئیاں سن۔ کریم پیو دے نال بیٹھ گیا، تے گھر تک دونوں وچوں کوئی کجھ نہ بولیا۔

کریم دی اگلی آمد، جمعے نوں، پیو نے نماز توں آدھا گھنٹہ پہلاں دروازہ کھٹکھٹایا: «چلو»۔ اوہنے گڈی بیکری دے پچھے دی پارکنگ وچ کھڑی کیتی، تنگ گلی توں دور، تے انجن بند کر کے آکھیا: «پنج منٹ پیدل»۔ دونوں پیدل مسجد گئے، تے خطیب منبر تے چڑھن توں پہلاں پہنچ گئے۔

وعدہ کردے ویلے تسیں کون ہو؟ کیہ تسیں اوس بندے دا وقت سنبھالدے او جسنوں تسیں جاندے او، جاں اوس دا جسنوں تسیں ناں وی نہیں جاندے؟ اپنے اگلے موعد توں پہلاں اک شے چنو جو کوئی ہور ورت سکے، تے تہاڈی وجہ توں اوہدا رستہ نہ رکے۔ تے اوہدا حق تہاڈی دلیل نال نہیں بدلدا۔

تے جدوں کریم ہفتے دی شام ہاسٹل دے کمرے وچ واپس آیا، اوہنے دراز دے کنارے اتے انگل پھیری۔ لفافہ اندر اسے طرح پیا سی جس طرح اوہنے چھڈیا سی، تے پہلی واری اوہنوں ایہ ڈر نہیں سی کہ اس وچ کیہ ہے۔ دراز نہ کھولی، تے سامان بیگ وچوں کڈھن لگا۔