Өзіңе жасаған жеңілдік

Көктемде Кәрім демалыс күндері үйінде болды. Жұма күні түсте әкесімен бірге мешітке барды. Олар кешігіп қалды, жеткен кезде имамның дауысы дауыс зорайтқыштан естіліп тұрған еді. Әкесі көлік қоятын орын таба алмады. Көлікті мешіт маңындағы тар көшенің ортасына тоқтатты, сөйтіп оның жанынан басқа көлік өте алмай қалды. Қозғалтқышты сөндіріп: «Бірнеше минут, қазір қайтамыз», – деді. Ал Кәрім әкесінің жұма күнгі «бірнеше минуты» құтпаны, намазды және бүкіл махалланың жартысымен амандасуды қамтитынын жақсы білетін.

Екеуі түсіп, есікке қарай жүрді. Әкесінің көлігінің артына ақ көлік келіп тоқтады: алдында жол жоқ, ал артындағы басқа көлік кері шегінуге мұрша бермей тұр. Жүргізуші алдымен қысқа, сосын ұзақ сигнал берді. Кәрім артына бұрылды. Әкесі мешіт есігіне жетіп үлгерген еді және аяқ киімін шешуге еңкейіп жатты.

Кәрім: «Әке, көлік жолды жауып тұр», – дегісі келді. Бірақ әкесі мешіт табалдырығында еді, ал имам сөйлеп жатты. Егер қазір айтса, бұл сөзі көлікке емес, намаздың өзіне қарсылық білдіргендей көрінер еді. Ол үндемеді, аяқ киімін әкесінің аяқ киімінің қасына шешті. Көшеден үшінші рет сигнал дауысы естілді.

Бұл қысылыс саған да таныс болар: өзгеге зиян тигізіп жатқан, бірақ себебі ізгі бір әрекетті көресің де, наразылығың өзің қадірлейтін нәрсеге қарсылық болып көрінбеуі үшін үндемей қаласың. Немесе сол әрекетті жасаған адамның өзі сен болуың мүмкін. Көлік жолды жауып тұр; келтірілген дәлел оның артында күтіп тұрғанның ақысын өзгерте ме, әлде көлік иесінің өзі туралы ойын ғана жақсарта ма?

Дәлел сұрақты қалай өзгертті

Әке бір уақытты сақтайды да, кейін өзіне тиімді болған кезде басқаның ақысын назардан тыс қалдырады. Біз оның бүкіл өміріне үкім айтпай-ақ, дәл осы әрекетті сараптаймыз.

«Бұл ғибадат қой, ештеңе етпес»: бұл – қалауға негізделген ақталу, яғни таңдауыңды сараптаудың орнына оны ақтайтын себеп іздеу. Бұл мәселені адамдардың өтуінен мақсатыңның қаншалықты ізгі екеніне қарай бұрып жібереді. Мақсаттың ізгілігі жолды ашып бермейді және күтіп тұрған жанның уақытын қайтармайды.

Ал моральдік жеңілдік – өзің бағалайтын істің есебінен өзіңе басқа бір қателікке рұқсат беру: «Мен намаз оқимын, сондықтан маған болады…». Бұл әкеге немесе әрбір намазханға қойылған диагноз емес; біз оның осы жағдайда өзгенің ақысын есепке алған-алмағанын тексереміз.

Ішкі адвокат: мұны бәрі де істейді немесе орын тар, – деуі мүмкін. Қайталану рұқсат бермейді, ал орынның тарлығы мәселені басқа жүргізушінің уақыты есебінен шешуге құқық бермейді. Түзетуге болатын нәрсе – көліктің қойылған орны мен шығу уақыты.

Әрекет етуші ауысқанда

Сұрап көр: «Егер мұны басқа біреу дүниелік себеппен жасаса, келісер ме едім?». Дәл осы көлікті бір дүкеннің алдында елестетіп көрші, ал оның иесі бірдеңе сатып алуға көп кідірмейтінін айтып жатыр. Егер бұған наразы болсаң, онда өзің жайлы айтып жүрген хикаяңнан басқа бұл жерде не өзгерді? Сұрақ дәлелдің тасасында қалған ақыны өз орнына қайтарады.

Кездесуің маңызды болғандықтан біреудің кезегін алып қоюың немесе қарызыңды қайтаруды созып, кейін берген садақаңды еске алуың мүмкін. Әр жағдайдың өз мән-жайы бар, бірақ сұрақ сол күйінде қалады: менің таңдауымның салмағын кім көтеріп жатыр және ол бұған келісті ме?

Әрекетті жасаған адамның иманын тергемей-ақ оның ісіне наразылық білдіруге болады, ал ол өзі жақсы көретін ғибадатын жоққа шығармай-ақ қатесін түзей алады. Бүкіл тұлғаны қорғауға тырысу түзетуге болатын кішкентай қатені көлегейлеп қалуы мүмкін.

Адамдар отыратын орын

Әбу Саид әл-Худри жеткізгендей, Пайғамбар ﷺ жол бойында отыруға тыйым салды. Сахабалар әңгімелесіп отыратын орындарына мұқтаж екендерін айтқанда, мынадай жауап келді: «Отырудан басқа шара таппасаңдар, онда жолдың ақысын беріңдер». Олар оның ақысы не деп сұрағанда, көзді тыю, зиян тигізбеу, сәлемге жауап қату, жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыю аталды¹.

Бұл оқиға отырғандардың өз қажеттілігімен ғана шектелмейді. Ол олардың жанынан өтіп бара жатқандардың ақысына ауысады. Отыратын орын өз иелері үшін бір қызмет атқарар, бірақ бұл қызмет жолды олардың меншігіне айналдырып жібермейді.

Отыратын орын мен көліктің арасында айырмашылық бар, алайда оларды біріктіретін нәрсе – әрекеттің салдары тиетін адамның көзімен қарау. Ғибадат адамдардың ақысын жоймайды, ал жолдан кедергіні алып тастаудың өзі – иманның бір тармағы: «Оның ең төменгісі – жолдан зиянды нәрсені алып тастау»².

Кері қойылған сұрақ

Намаздан кейін Кәрім күткендей, әкесі бүкіл махалланың жартысымен амандасты, сосын сыртқа шықты. Ақ көлік әлі тұр екен, жүргізушісі ашық есіктің қасында тұрған. Намаз аяқталды, бірақ жол әлі де жабық. Кәрім әкесінің қасында келе жатып, баппен ғана: «Егер басқа біреу дүкеннен бірдеңе алу үшін көлігін осылай қойып кетсе, мұнысын қабылдар ма едіңіз?», – деп сұрады. Әкесі жауап бермеді. Кілтті шығарды, жүргізушіге кешірім өтінгендей қолын көтерді де, көлікті көшенің бұрышына апарып қойды. Ақ көлік өтіп кетті, оның артында тұрып қалған көліктер де ілесті. Кәрім әкесінің қасына отырды, үйге жеткенше екеуі де бір ауыз сөз айтпады.

Кәрімнің келесі келісінде, жұма күні, әкесі азанға жарты сағат қалғанда оның есігін қақты: «Жүр, кеттік». Ол көлікті тар көшеден аулақтағы наубайхананың артындағы тұраққа қойды, қозғалтқышты сөндіріп: «Жаяу бес минуттық жер», – деді. Олар мешітке қарай жүрді және имам мінберге шықпай тұрып жетті.

Уәде бергенде сен кімсің? Өзіңді танитын адамның ғана уақытын қадірлейсің бе, әлде есімін білмейтін жанның да уақытын қадірлейсің бе? Келесі кездесуіңнің алдында басқа біреу сен кедергі келтірмей пайдалана алатын бір нәрсені анықтап ал. Және оның ақысы сенің дәлеліңмен өзгермейді.

Сенбі күні кешке жатақханадағы бөлмесіне оралғанда, Кәрім саусағын тартпаның жиегімен жүргізді. Конверт ішінде өзі қалдырған күйі жатыр екен, және алғаш рет ол оның ішіндегісінен қорықпады. Тартпаны ашпады да, сөмкесін босатуға кірісті.