Salatdan sonrakı şirniyyat

Şirkətində bütün mühasibatlıq şöbəsinin arxalandığı adam Linadır. Və ayın hesablaşmasını vaxtından bir gün əvvəl bağladığı həftədə o, atası ilə şənbə saatını üçüncü dəfə təxirə saldı.

Bazar ertəsi hesabda qiyməti bir fincan qəhvədən baha olmayan iki rəqəm arasında fərq tapdı. Ondan başqa heç kim bunu sezməmişdi və o, bunu səhərə saxlamağa razı olmadı, gecə saat on birə qədər şirkətdə qaldı. Çərşənbə axşamı şöbədəki həmkarı işə gəlmədi, Lina isə gəlməyən iş yoldaşının qovluqlarını öz masasına daşıdı. Cümə axşamı müdiri bütün şöbənin qarşısında dedi: «Lina olmasaydı, bu ayı bağlaya bilməzdik». Kompüterini söndürməzdən əvvəl iş vaxtından əlavə şirkətə verdiyi saatları topladı: on dörd saat.

Cümə axşamı gecəsi telefonunun təqvimini açdı. Şənbə günündə «Atam» başlıqlı bir saat var idi, onu əvvəllər iki dəfə köçürmüşdü və ikinci dəfənin səbəbini artıq xatırlamırdı. Barmağı ilə üstünə basdı və növbəti şənbəyə çəkdi. Öz-özünə dedi: «Bu həftə çox işlədim, özüm üçün bir şənbəyə layiqəm». Və hələ də atasına heç nə yazmamışdı.

Eyni hesab-kitab sənin öz süfrəndə də gedir.

Bu gün şirniyyat yeməməyə qərar vermisən. Çörəksiz, böyük bir boşqab salat sifariş edirsən. Özündən kiçik bir razılıq duyursan. Sonra kimsə bir tikə şirniyyat istəyib-istəmədiyini soruşur. İki dəfə düşünmədən razılaşırsan. Günahkarlıq hiss etmirsən. Əksinə, buna layiq olduğunu hiss edirsən, sanki salat sənə ardınca istədiyini yemək üçün bir icazə satın alıb.

Yaxşı bir iş gördükdən sonra elə hiss edirik ki, sonrakı bir qüsurumuza xərcləmək üçün kredit qazanmışıq. Yaxşılığı bəhanəyə çeviririk, sanki birincisi ikincisinin əvəzini ödəyir. Psixoloqlar bu mexanizmi «əxlaqi icazə» adlandırırlar¹.

Bəs bu, heç bir ziddiyyət hiss etmədən necə baş verir?

Robert Kurzban «Niyə səndən başqa hamı ikiüzlüdür?» kitabında ağlı bir-birinin işini mütəmadi olaraq yoxlamayan alt-sistemlər kimi təsvir edir²; üzvləri heç vaxt toplanmayan idarə heyəti kimi.

Xəyal etdiyimiz kredit

Bir tədqiqatda iştirakçılar açıq-aşkar ayrı-seçkilik xarakterli ifadələri rədd etdilər, sonra adətən kişilərə aid edilən bir iş üçün ssenarini oxudular. Əvvəlcə öz «günahsızlığını» sübut etmiş kişilər həmkarlarına nisbətən bu vəzifəyə kişini seçməyə daha çox meyil göstərdilər; qadınlarda isə bu fərq görünmədi³.

Sonrakı bir təhlil onlarla tədqiqatı ümumiləşdirdi və kiçik, dəyişkən bir təsir aşkar etdi⁴. Bəzilərimizdə və müəyyən şəraitdə yaxşı əməl bəhanəyə çevrilə bilər.

İstirahət deyir: «İşimi gördüm, indi dincələcəyəm». İcazə isə deyir: «Orada yaxşı iş gördüm, deməli, burada qüsur etməyə haqqım var». Problem uğurun bir vədi pozmaq və ya bir haqqı tapdamaq üçün icazəyə çevrildiyi zaman başlayır.

Vəfalı olmaq iki hesab arasında bölünmür. Əhdlərə sadiq olmaq əmrində buyurulur: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Ey iman gətirənlər! Əhdlərə sadiq olun. (Maidə: 1)⁵. Etdiyin yaxşılığı tutmadığın başqa bir vədin cavabına çevirmə.

«Hələ də xəta edirəmsə, necə namaz qılım?»

Bu kitaba başladığımız görüşü xatırlayırsanmı? İşdə və ya universitetdə hər gün qaçırmadığın on beş dəqiqə. İndi onun qarşılığını adlandırırıq: gündə beş namaz vaxtı. On beş dəqiqəlik görüşdə təyin olunmuş vaxt, səni gözləyən simalar və davamiyyəti qeyd edən kimsə var. Namaz vaxtlarında isə səni qayıb yazacaq bir müdir gözləmir. Bu, nəzarətdəki fərqdir, hər yayınmanın izahı deyil; çünki hətta aydın bir görüş belə daxilində baş verənlər üzündən pozula bilər.

Lina atasının qarşısında qüsura yol verməyə özünə icazə almaq üçün işdəki yaxşılığından istifadə etdi. Elələri də var ki, əksini edir: istədiyi yaxşılığı buraxır, çünki başqa bir səhvini hələ düzəltməyib. Deyir: «Filan şeyi hələ də edirəmsə, necə namaz qılım?».

Əgər mükəmməllik başlanğıc üçün şərt olsaydı, heç kim heç bir şeyə başlamazdı. Həm namaz vaxtını qoruya bilərsən, həm də səhv etdiyin şeyi düzəldə bilərsən. Birinci əməl ikincini silmir, ikinci də səni birincidən məhrum etməyə məcbur deyil. Bu, özünə çıxardığın hökm deyil, iki hesabın nəzərdən keçirilməsidir.

Quranda buyurulur: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Həqiqətən, yaxşı işlər pis əməlləri silib aparır. (Hud: 114)⁶. Bu ayə namaz qılmaq əmri ilə yanaşı gəlir. Yaxşılıq atdığın bir addımdır, mükəmməl olduqdan sonra gözlədiyin bir mükafat deyil.

Və bu kitabın vasitələrinin aça bilmədiyi üçüncü bir qapı qalır. Elələri var ki, nəzarətin olmamasına və ya ikiüzlülükdən qorxduğuna görə deyil, artıq əmin olmadığı üçün namazı dayandırıb. Bu, vəkilin bəhanələrindən biri deyil, həqiqi bir səbəbdir və ona bəhanə kimi yanaşmaq olmaz. Bu kitabın vasitələri «İnandığım şeyi niyə təxirə salıram?» sualına cavab verir; bu qapının sahibi isə bundan əvvəl soruşur: mən ümumiyyətlə inanırammı? Və onun sualı başqa cür səmimi bir mütaliəyə, sualı təşvişsiz və tələsmədən dinləyə biləcək biri ilə söhbətə layiqdir. Bu fəslin edə biləcəyi yeganə şey onu bəhanə sahibləri ilə qarışdırmamaqdır: birincinin cavaba, ikincinin isə güzgüyə ehtiyacı var.

İş və ev üçün vahid tərəzi

Şənbə günü Lina saat ona qədər yatdı. Üçdə atasının yazışmasını açdı və yazdı: «Ata, ayın yekunlaşdırılması həftəsi məni çox yordu. Gələn şənbə inşallah». Və «Göndər» düyməsini basmazdan əvvəl yazdığının yuxarısında özünün köhnə iki mesajını gördü; hər ikisi eyni cümlə ilə bitirdi.

Düyməni basmadı. Qeydlərdə yeni bir səhifə açdı və həftəsini bir siyahıya yazdı: iş vaxtından əlavə on dörd saat. Gəlməyən iş yoldaşının qovluqları. Vaxtından bir gün əvvəl bağlanan ay. Və son sətirdə: atamın saatı, üçüncü dəfə təxirə salınıb. Bir iş yoldaşı ona bir maddədəki artığın digər maddədəki kəsiri örtdüyü bir cədvəl gətirsəydi, bir dəqiqəyə geri qaytarardı. O isə öz həftəsi ilə məhz bunu etmişdi. Sonra özündən soruşdu: hələ də istirahətə ehtiyacı varmı? Saat ona qədər yatmışdı və həftənin yorğunluğundan bu barədə danışmaqdan başqa heç nə qalmamışdı.

Yazışmaya qayıtdı, yazdığını sildi və yazdı: «Saat dörddə gələcəyəm». Bir dəqiqə sonra atası cavab verdi: «Çaydanı qoydum».

Atası divanın altından nərd taxtasını çıxardı; universitetin birinci kursundan bəri oynamamışdılar. Dizayn kursu haqqında deyil, ayın yekunlaşdırılması haqqında danışdı. Telefonu ilk şənbə saatında olduğu kimi maşında idi. Atasından ilk işi haqqındakı hekayənin ardını soruşanda atası zərləri atıb dedi: «Ona bir saatdan uzun bir şənbə lazımdır». İlk oyunu uduzdu, atası güldü: «Mühasibsən, amma saymağı bilmirsən?».

Atası nərd taxtasını divanın altına qaytaranda bütöv bir saat keçmişdi və hesab onun xeyrinə iki-bir idi. Qapının ağzında dedi: «Gələn şənbə, saat dörddə». Maşında şöbədəki həmkarından bir qovluq barədə soruşan mesaj tapdı və yazdı: «Sabah səhər». Sonra siyahını açdı, son sətirdən «təxirə salınıb» sözünü sildi və yerinə yazdı: «Bütöv bir saat. İki oyunu uduzdum».

Üzərində qalan vəd

Bu gecə üzərində qalan tək bir vədi və onun yanında təxirəsalmaya bəraət qazandırmaq üçün istifadə etdiyin yaxşılığı yaz. Onları bir-birindən ayır və bir həftə ərzində ilk addımı və onun vaxtını müəyyən et. Həmin vaxt gələndə layiq olduğunu hiss etdiyini deyil, etdiyini qeyd et.

Yataqxanada Kərim oyundakı komandası ilə uca səslə danışırdı. Otaq yoldaşı yatağından «Bir az azalda bilərsən…» deməyə başladı, Kərim isə o cümləsini bitirməmiş «Baş üstə» dedi. Otaq yoldaşı güldü: «Atan deyiləm». Kərim səsini azaltdı və gülmədi.