Kitindamlo baada ya Saladi

Lina ndiye anayetegemewa na idara nzima ya uhasibu katika kampuni yake. Wiki ambayo alifunga hesabu za mwezi siku moja kabla ya muda uliopangwa, aliahirisha kwa mara ya tatu saa aliyotenga kukaa na baba yake Jumamosi.

Jumatatu aligundua tofauti kati ya namba mbili kwenye hesabu, isiyozidi bei ya kikombe cha kahawa. Hakuna aliyeiona isipokuwa yeye. Hakukubali kuiacha hadi asubuhi, hivyo akabaki kazini mpaka saa tano usiku. Jumanne mfanyakazi mwenzake katika idara hakufika, na Lina akahamishia mafaili yake mezani kwake. Alhamisi meneja wake alisema mbele ya idara nzima: “Bila Lina, tusingefunga hesabu za mwezi huu.” Kabla ya kuzima kompyuta yake, alijumlisha saa alizoipa kampuni zaidi ya muda wake wa kazi: saa kumi na nne.

Alhamisi jioni alifungua kalenda ya simu yake. Jumamosi kulikuwa na saa yenye kichwa “Baba”, ambayo alikuwa ameihamisha mara mbili. Hakukumbuka tena sababu ya mara ya pili. Aliigusa kwa kidole na kuiburuta hadi Jumamosi iliyofuata. Akajiambia: “Nimefanya kazi nyingi wiki hii. Nastahili Jumamosi kwa ajili yangu.” Bado hakuwa amemwandikia baba yake chochote.

Hesabu hiyo hiyo hufanyika mezani kwako pia.

Umeamua kutokula kitindamlo leo. Unaagiza sahani kubwa ya saladi, bila mkate. Unajisikia kuridhika kidogo na nafsi yako. Kisha mtu anakuuliza kama unataka kipande cha kitindamlo. Unakubali bila kufikiria mara mbili. Hujisikii hatia. Badala yake unahisi unastahili, kana kwamba saladi imekununulia kibali cha kula chochote unachotaka baada yake.

Baada ya kufanya jambo jema, tunahisi tumepata akiba ya kutumia kufidia uzembe utakaofuata. Tunageuza mema kuwa kisingizio, kana kwamba jambo la kwanza linalipia la pili. Wanasaikolojia huita utaratibu huu “kujipa ruhusa ya kimaadili”¹.

Hili hutokeaje bila sisi kuhisi mkanganyiko wowote?

Katika kitabu chake “Why Everyone (Else) Is a Hypocrite: Evolution and the Modular Mind”, Robert Kurzban anaeleza akili kuwa mifumo midogo ambayo haikagui kazi ya mingine kila wakati²; kama bodi ya wakurugenzi ambao hawakutani.

Akiba tunayodhani tunayo

Katika utafiti mmoja, washiriki walikataa kauli zilizoonyesha ubaguzi waziwazi, kisha wakasoma mfano wa nafasi ya kazi ambayo kwa kawaida huhusishwa na wanaume. Wanaume waliokuwa wamethibitisha kwanza “kutokuwa na hatia” walielekea kupendelea mwanaume apewe kazi kuliko wenzao. Tofauti hii haikuonekana miongoni mwa wanawake³.

Uchambuzi wa baadaye uliokusanya makumi ya tafiti uligundua athari ndogo iliyotofautiana⁴. Tendo jema linaweza kugeuka kuwa kisingizio kwa baadhi yetu, katika hali fulani.

Kupumzika husema: “Nimefanya kazi, basi napumzika.” Kujipa ruhusa husema: “Nimefanya vizuri kule, basi nastahili kupuuza huku.” Tatizo hutokea pale mafanikio yako yanapokuwa kibali cha kuvunja ahadi au kupuuza haki ya mtu.

Uaminifu hauwezi kugawanywa katika akaunti mbili. Katika amri ya kutimiza ahadi: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Enyi mlio amini! Timizeni ahadi. (Al-Maida: 1)⁵. Usitumie jema ulilotenda kuwa jibu kwa ahadi nyingine usiyoitimiza.

“Nitaswalije wakati bado ninakosea?”

Unakumbuka muda tulioanza nao kitabu hiki? Robo saa kila siku, kazini au chuoni, ambayo huikosi. Sasa tunataja kinacholingana nao: nyakati tano za swala kwa siku. Katika ile robo saa, kuna muda ulioandikwa, watu wanaokungoja, na mtu anayesajili waliofika. Katika nyakati za swala hakuna meneja anayekungoja ili aandike kwamba hujafika. Hii ni tofauti katika ufuatiliaji, si maelezo ya kila kutofika. Hata muda ulio wazi unaweza kuvurugwa na kinachotokea ndani yako.

Lina alitumia mema aliyotenda kazini kujipa ruhusa ya kumpuuza baba yake. Wengine hufanya kinyume: huacha jema wanalotaka kufanya kwa sababu bado hawajarekebisha kosa lingine. Husema: “Nitaswalije wakati bado ninafanya jambo fulani?”

Kama ukamilifu ungekuwa sharti la kuanza, hakuna ambaye angeanza chochote. Unaweza kushika wakati wa swala na kurekebisha ulipokosea. Tendo la kwanza halilipii la pili, na la pili halihitaji kukunyima la kwanza. Huu ni ukaguzi wa akaunti mbili, si cheti unachojitolea.

Na katika Qurani: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Hakika mema huondoa maovu. (Hud: 114)⁶. Aya hii inakuja pamoja na amri ya kusimamisha swala. Jema ni hatua unayoichukua, si zawadi unayongoja baada ya kuwa mkamilifu.

Kuna mlango wa tatu uliobaki, ambao zana za kitabu hiki hazifungui. Wapo walioacha kuswali kwa sababu hawana tena uhakika, wala si kwa kukosa ufuatiliaji au kuogopa unafiki. Hii ni sababu halisi, si mojawapo ya visingizio vya wakili, wala haifai kuchukuliwa kama kisingizio. Zana za kitabu hiki zinajibu swali: “Kwa nini ninaahirisha jambo ninaloliamini?” Lakini mwenye mlango huu huuliza kabla ya hapo: Je, kweli ninaliamini? Swali lake linastahili usomaji wa uaminifu wa aina nyingine, na mazungumzo na mtu anayeweza kustahimili swali bila hofu wala haraka. Sura hii inaweza tu kuepuka kumchanganya na mwenye visingizio: wa kwanza anahitaji jibu, wa pili anahitaji kioo.

Kipimo Kimoja Kazini na Nyumbani

Jumamosi Lina alilala mpaka saa nne asubuhi. Saa tisa alasiri alifungua mazungumzo na baba yake, akaandika: “Baba, wiki ya kufunga hesabu za mwezi imenichosha. Jumamosi ijayo, Mungu akipenda.” Kabla ya kubonyeza “Tuma”, aliona juu ya alichoandika jumbe mbili za zamani alizotuma, zikimalizika kwa sentensi ileile.

Hakubonyeza. Alifungua ukurasa mpya wa madokezo, akaandika wiki yake katika orodha moja: saa kumi na nne zaidi ya muda wa kazi. Mafaili ya mwenzake ambaye hakufika. Hesabu za mwezi zilizofungwa siku moja kabla ya muda. Mstari wa mwisho: saa ya Baba, imeahirishwa kwa mara ya tatu. Kama mwenzake angemletea jedwali ambalo ziada katika kipengele kimoja inafunika upungufu katika kingine, angemrudishia ndani ya dakika moja. Na hivyo ndivyo alivyofanya na wiki yake. Kisha akajiuliza: Je, bado alihitaji kupumzika? Alikuwa amelala mpaka saa nne asubuhi. Kilichobaki cha uchovu wa wiki ni maneno kuuhusu tu.

Alirudi kwenye mazungumzo, akafuta alichoandika, akaandika: “Nitakuja saa kumi alasiri.” Baada ya dakika moja baba yake alijibu: “Nimeweka maji motoni.”

Baba yake alitoa ubao wa backgammon kutoka chini ya sofa. Hawakuwa wamecheza tangu mwaka wake wa kwanza chuoni. Alimsimulia kuhusu kufunga hesabu za mwezi, si kozi ya ubunifu. Simu yake ilikuwa garini, kama Jumamosi ile ya saa yao ya kwanza. Alipomuuliza sehemu iliyobaki ya hadithi ya kazi yake ya kwanza, alitupa kete na kusema: “Hiyo inahitaji Jumamosi yenye zaidi ya saa moja.” Alishindwa raundi ya kwanza, na baba yake akacheka: “Mhasibu, halafu hujui kuhesabu?”

Baba yake aliporudisha ubao wa backgammon chini ya sofa, saa nzima ilikuwa imepita. Alikuwa ameshinda raundi mbili dhidi ya moja yake. Mlangoni alisema: “Jumamosi ijayo, saa kumi alasiri.” Garini alikuta ujumbe wa mfanyakazi mwenzake idarani akiuliza kuhusu faili, akaandika: “Kesho asubuhi.” Kisha akafungua orodha, akafuta neno “imeahirishwa” katika mstari wa mwisho, akaandika badala yake: “Saa nzima. Nimeshindwa raundi mbili.”

Ahadi iliyobaki

Usiku wa leo, andika ahadi moja ambayo bado unadaiwa, na kando yake jema unalotumia kuhalalisha kuiahirisha. Vitenganishe. Taja hatua ya kwanza na muda wake ndani ya wiki. Muda unapofika, andika ulichofanya, si ulichodhani unastahili.

Bwenini, Karim alikuwa akizungumza kwa sauti kubwa na timu yake kwenye mchezo. Mwenzake alianza kusema akiwa kitandani: “Unaweza kupunguza…” Karim akasema: “Sawa”, kabla hajamaliza. Mwenzake akacheka: “Mimi si baba yako.” Karim alipunguza sauti, lakini hakucheka.